Στήλες

Ένας δοκιμασμένος τρόπος για να γνωρίσεις μια εποχή, είναι να την προσεγγίσεις μέσα από τις ακραίες εκφάνσεις της, τις εκδηλώσεις του πνεύματος εκτός ορίων: καλλιτέχνες και συγγραφείς με έργο αξιόλογο και ανθεκτικό στο χρόνο, διαταραγμένο λογικό και ζωή έξω από τις κοινωνικές συμβάσεις. Για τον Μεσοπόλεμο επιλέγω δύο προσωπικότητες με παραπλήσια χαρακτηριστικά: τον γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά και τον ποιητή Ρώμο Φιλύρα. Και οι δύο, σημαδεμένοι από την ψυχική δοκιμασία, δημιουργούν στην απομόνωση ο ένας και στον εγκλεισμό ο άλλος. Το έργο τους, τραγικό και υπερβατικό, συμπυκνώνει την αγωνία μιας εποχής που αναζητά νέα νοήματα μέσα από την κρίση της λογικής και των βεβαιοτήτων.

Άρης Ι. Ξενόφος, Γράμματα που ποτέ δεν εστάλησαν, Κέδρος, Αθήνα 2025, 52 σελ.

Το παιχνίδι, το οιοδήποτε παιχνίδι, δεν ενδιαφέρει –και δεν θα μπορούσε να ενδιαφέρει– την αγάπη επειδή το περιεχόμενό της είναι δραματικό και θέλει να μιλήσει πρωτίστως για τους άγονους αγώνες της (ακόμα κι αν ευοδώνεται) και για το θάνατο.

Η γέννηση και η διάδοση του νέου μίσους για τους Εβραίους επιβάλλει την ανάκληση της μνήμης ενός σημαντικού Έλληνα Εβραίου, του γνωστού μουσικολόγου, μουσικού και ραδιοφωνικού παραγωγού Ζακ Μεναχέμ, ο οποίος ήταν επιζήσας του στρατοπέδου Μπέλσεν. Αναδημοσιεύουμε από το αρχείο του Γιώργου Ζεβελάκη την προσωπική μαρτυρία του Ζακ Μεναχέμ, όπως ο ίδιος την κατέγραψε πριν από σαράντα χρόνια, μιλώντας στο περιοδικό ποικίλης ύλης Ένα, τχ. 52, 29/12/1985.

Για το κείμενο που θα διαβάσετε πρέπει να σας ενημερώσω ότι δεν είμαι ούτε δημοσιογράφος ούτε πολιτικός (ακόμη τουλάχιστον), αλλά ούτε καλλιτέχνης.  Είμαι ένας έφηβος που έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα άκουσα κι εγώ για μεγάλο κομμάτι των παιδικών μου χρόνων τραγούδια του Διονύση Σαββόπουλου. Kαι δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτό το κομμάτι, γιατί όπως έχει πει και ο ίδιος θα είναι πάντα εκεί, να μας θυμίζει τις παλιές εποχές μέσα από τα τραγούδια του (αυτό το είδα σε τίτλο στην εφημερίδα).

Ο Ευάγγελος Παπανούτσος (1900-1982) υπήρξε ένας μεταρρυθμιστής της εκπαίδευσης, που μεταξύ άλλων συνέβαλε στην καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας. Εργατικός και με πολλά βιβλία εκλαΐκευσης πτυχών της φιλοσοφίας και γνωριμίας με το έργο σημαντικών ελλήνων λογοτεχνών, ο Παπανούτσος ήταν αγαπημένος των εφημερίδων που επιδίωκαν μια συνέντευξη μαζί του. Μια τέτοια συνέντευξη, στη Μαίρη Παραπονιάρη, δημοσιευμένη στην εφημερίδα Ακρόπολις της 5ης Νοεμβρίου 1978 δημοσιεύεται παρακάτω:

Ήταν σπουδαίος, ακόμα και για εκείνους που τον γνώρισαν μόνο από τον κινηματογράφο – εν προκειμένω, από την ταινία Ερωτευμένος Σαίξπηρ για την οποία τμήθηκε με Όσκαρ πρωτότυπου σεναρίου, αλλά κι από το θεατρικό  Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί, που επίσης έγινε ταινία το 1990. Πρόκειται για τον Τομ Στόπαρντ, σπουδαίο βρετανό θεατρικό συγγραφέα, εξέχοντα και επιδραστικό, βαθύ γνώστη του Σαίξπηρ, του Μπέκετ, του Πίντερ, του Τζόυς, βραβευμένο όχι μόνο μια φορά με το σπουδαίο θεατρικό βραβείο Τόνυ, ο οποίος πέθανε στις 29 Νοεμβρίου 2025, σε ηλικία 88 χρόνων.

Ο ποιητής Τάσος Γαλάτης υπήρξε ένα από τους αγαπημένους, τους καλύτερους φίλους μου από το 1980 περίπου μέχρι σήμερα. Η ποίησή του, εμπνευσμένη από την αρχαία ελληνική μυθολογία, διαπνέεται από μια παράδοξη παραδοχή: της ήττας του ανθρώπου σε έναν κόσμο περιστοιχισμένο από δυνάμεις με τις οποίες είναι αδύνατον να αναμετρηθείς στα ίσα. Πέθανε στα 87 του – και το ξέρω ότι είναι φτωχός ο πικρός αποχαιρετισμός που ακολουθεί…

Από ανακοίνωση της οικογένειάς του, έγινε γνωστός ο θάνατος του Στέλιου Λυδάκη, ιστορικού τέχνης και καθηγητή ώς το 2000 του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ήταν ένα φτωχόπαιδο από την ορεινή Κρήτη που κατάφερε να κάνει διδακτορικό στην Κολωνία με θέμα «Το ελληνικό τοπίο στην ευρωπαϊκή ζωγραφική», πήρε για δύο χρόνια υποτροφία Alexander von Humboldt και το 1972 εξέδωσε στα γερμανικά την Ιστορία της Νεοελληνικής Ζωγραφικής κατά τον 19ο αιώνα –με χορηγία της Thyssen Stiftung (respect)–, έργο πρωτοποριακό για πολλά χρόνια, σε ένα χώρο με ελάχιστα, ανεπεξέργαστα αρχεία. Η Ιστορία του, το 1977, μεταφράστηκε στα ελληνικά και εκδόθηκε σε τέσσερις τόμους από τις εκδόσεις Μέλισσα.

Η Εβδομάς, έτος Η, περίοδος Δευτέρα, τεύχος 44, 21 Δεκεμβρίου 1891

Το Μικρό και το Μεγάλο σήμερα δεν αναφέρεται ως μεγάλο σε ένα μυθιστόρημα ή άλλο πεζογράφημα, αλλά σε ένα τεύχος ενός παλιού περιοδικού, της Εβδομάδος.

Ο Αργύρης Ζήλος (1952–2025) υπήρξε μία από τις κεντρικές φυσιογνωμίες της ελληνικής μουσικής κριτικής. Από τις πρώτες του μουσικές παρεμβάσεις στο περιοδικό Ήχος & Hi-Fi −σε μια εποχή που στην Ελλάδα η έννοια της «μουσικής κριτικής» δεν ήταν ευρέως διαδεδομένη− διαμόρφωσε έναν τρόπο σκέψης που αναδείκνυε την άποψη ότι η ποπ μουσική και το ροκ ιδίωμα αξίζει σοβαρής αντιμετώπισης. Στο πνεύμα των ξένων μουσικών κριτικών, κυρίως του Λέστερ Μπανγκς,  η γραφή  του ήταν στεγνή, καθαρή, χωρίς περιττές φιλολογίες.  

H αρχή της συνεργασίας τους καταγράφεται στις ανέκδοτες επιστολές (1959-60) του συνθέτη προς τον ποιητή. Διασώζονται στο αρχείο του περιοδικού Κριτική, το οποίο έχω στη διάθεσή μου. Ο συνθέτης σε ένα από τα γράμματά του (27/4/1960), ξεχωρίζει ανάμεσα στους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς τρεις:

Κατσαρός, Αναγνωστάκης, Λειβαδίτης. Ξεκινώντας από το ίδιο έδαφος, διαγράψατε τρεις εντελώς διαφορετικές κατευθύνσεις τείνοντας προς τον ίδιο ακριβώς σκοπό.

Γιώργος Κοζίας, Τι αιώνα κάνει έξω;, Περισπωμένη, Αθήνα 2025, 61 σελ.

Ο ποιητής αντί να ανατρέξει, να αναλογιστεί και να μνημονεύσει, αντί να χύσει για άλλη μία φορά δάκρυα για το σβησμένο επαναστατικό ήθος, προτιμά να φωνάξει και να εκραγεί, εγκαταλείποντας τα πάντα και λατρεύοντας μόνο αποκαΐδια.