Στήλες

O Αντώνης Τραυλαντώνης απαντάει στον Γιάννη Σκαρίμπα

Η πρόσφατη εκδοτική παραγωγή φέρνει ξανά στο προσκήνιο αξιόλογα δείγματα ηθογραφικού κλίματος, ανακινώντας μια παλιά αλλά πάντα επίκαιρη συζήτηση. Με αφορμή αυτή την αναβίωση, στράφηκα στις διευκρινίσεις που είχε διατυπώσει στο παρελθόν ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του ρεύματος, ο Αντώνης Τραυλαντώνης (1867-1943). Ο λόγος του, σε μιαν άτυπη συνομιλία με τον Γιάννη Σκαρίμπα, διατηρεί νομίζω και σήμερα το ενδιαφέρον του.

Ας δούμε πρώτα ένα σύντομο πορτρέτο του Αντώνη Τραυλαντώνη από τη «συνέντευξή» του στη ραδιοφωνική εκπομπή «Φιλολογικοί περίπατοι στον Μεσοπόλεμο»:

«Γράφω μόνο για τον εαυτό μου. Γράφω μονάχα για να φέρω αντιπερισπασμό στην πραγματικότητα. Η τέχνη εξαγνίζει και δίνει μέσον εξυψώσεως στην ψυχή μας. Το όνειρό μου είναι να φύγω από τα πρακτικά που γράφω συνεχώς, να λυτρωθώ από την υπηρεσία στην εκπαίδευση και να ησυχάσω. Θέλω να αισθανθώ το “Εμός εμοί”, που είπε ο Κάτων πριν αυτοκτονήσει. Ν’ ακολουθήσω την ψυχική μου ανάγκη, να πραγματοποιήσω το προσφιλέστερο νεανικό μου όνειρο. Να κάμω και άλλους κοινωνούς του θαυμασμού και της λατρείας που αισθάνομαι από τα παιδικά μου χρόνια στον αρχαίο κόσμο. Να μπάσω και άλλους στην ευτυχία που έχω αισθανθεί στη ζωή μου ζώντας στον κόσμο αυτό. Θέλω να δώσω μια σειρά διηγήματα με υποθέσεις αρχαίες ελληνικές και ρωμαϊκές. Έχω πεισθεί ότι ούτε οι μεταφράσεις ούτε οι αυτούσιες παραστάσεις των αρχαίων δραματικών έργων μπόρεσαν να ανοίξουν και στους νέους Έλληνες τη θύρα αυτού του κόσμου του πλασμένου από  φως και μειδίαμα, γαλήνη και αρμονία».

Για την ηθογραφία     

Οι θέσεις του Τραυλαντώνη για την ηθογραφία, καταγράφονται στη συνέχεια: «Από τα μέσα έως το τέλος του περασμένου αιώνα (τα χρονικά όρια δεν είναι τόσο καθαρά ορισμένα), παρουσιάστηκαν με αξιώσεις ηθογραφίας, και στη διηγηματογραφία και στο θέατρο ακόμα, έργα που δεν ήταν παρά εθιμογραφικά, αποτελούσαν δηλαδή τμήμα της λαογραφίας. Και ναι μεν η λαογραφία είναι αγρός γόνιμος για τη λογοτεχνία, αλλά ο αγρός μόνος του δεν κάνει τη σπορά.

Σε συμπέρασμα μπορούμε, κάπως συμβατικά βέβαια (όπως όλοι οι κανόνες είναι λίγο ή πολύ συμβατικοί), να διαιρέσουμε την ηθογραφία ανάλογα με το περιεχόμενό της σε τρία είδη, την ψυχογραφία, τη μέση ηθογραφία και την εθιμογραφία.

Προσθέτω αμέσως ότι σπάνια είναι τα έργα που γράφηκαν από το συγγραφέα τους με σκοπό σχηματισμένο από πριν να ανήκουν, και ανήκουν αποκλειστικά, σ’ ένα από τα τρία αυτά είδη, αλλά μπορεί κανείς να τα κατατάξει κατά την επικράτηση του ενός εκ των τριών.

Αυτά (και είναι ίσως πάρα πολλά) για την ουσία, το περιεχόμενο και τις μορφές της ηθογραφίας. Για να καθορίσουμε τώρα τη θέση της ηθογραφίας στη λογοτεχνία, πρέπει ν» απαντήσουμε σε δυο ερωτήματα.

1.    Η ηθογραφία μόνη της μπορεί ν’ αποτελέσει αυτοτελές είδος λογοτεχνικό;

Στο πρώτο ερώτημα απαντώ με επιφυλάξεις. Της ηθογραφίας, στη δραματική της μορφή, έχουμε από την αρχαιότητα ακόμα, έργα που θεωρήθηκαν πάντα αυτοτελή λογοτεχνήματα. Είναι οι μίμοι. Δεν έχουν σωθεί πολλοί, αλλά φαίνεται ότι υπήρχαν πολύ περισσότεροι και μάλιστα ότι θαυμάζονταν. Αρκεί να θυμηθεί κανείς αυτό που λένε για τον Πλάτωνα, ότι είχε πάντα στο προσκέφαλό του τους μίμους του Σώφρονος. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα προοίμια, και μερικά άλλα κομμάτια πολλών διαλόγων του, αποτελούν σωστούς ηθογραφικούς μίμους, σε πεζό λόγο βέβαια.

Αλλά και από εκείνους τους μιμιάμβους που έφθασαν έως εμάς κανένας δεν μπορεί να αρνηθεί ότι μερικοί, όπως “Αι Αδωνιάζουσαι”, “Ο Λαμπρίσκος”, “Αι Φιλιάζουσαι”[1] και αρκετοί άλλοι είναι λογοτεχνήματα αυτοτελή, όχι βέβαια πρώτης τάξεως, γιατί δεν μας γεννούν την ψυχική κίνηση που μας προκαλεί ένα δράμα ή μια κωμωδία ή και ένα διήγημα, άρτια όμως γιατί προκαλούν ακέραια την αισθητική απόλαυση που είναι ο σκοπός της τέχνης.

Και για τα τρία έχω αμφιβολίες αν μπορούν να περάσουν για λογοτεχνήματα, όσο βαθιές κι αν είναι οι ψυχολογικές τους παρατηρήσεις, όση ενάργεια και αν τους δίνουν οι καλά διαλεγμένες λεπτομέρειες. Η ατομική ηθογραφία στη μεικτή της μορφή παίρνει στην ιστορία των γραμμάτων άλλο όνομα, λέγεται βιογραφία. Αυτή, όταν ο ιστορικός είναι πραγματικός λογοτέχνης αποβαίνει βέβαια είδος λογοτεχνικό.

Το ίδιο θα είχα να πω και για την ομαδική ηθογραφία στη ρητορική της μορφή, αν και δεν έχουμε αυθύπαρκτα έργα της, γιατί όσα έχουν γραφεί για τους χαρακτηρισμούς ανθρωπίνων ομάδων είναι τμήματα έργων ιστορικών ή κοινωνιολογικών.

Η συστηματική εθιμογραφία αποκλείεται βέβαια από τον κύκλο της λογοτεχνίας.

2.    Είναι η ηθογραφία στοιχείο σπουδαίο στην τέλεια, την αναμφισβήτητη λογοτεχνία, (δράμα, διήγημα, μυθιστόρημα, έπος);

Απαντώ αδίστακτα και κατηγορηματικά ναι.

Ναι· η ηθογραφία είναι τόσο απαραίτητο και σπουδαίο στοιχείο του τελειωμένου λογοτεχνήματος, ώστε κατέχει σχεδόν την ίδια θέση με τη σύνθεση (την πλοκή και τη λύση).

Από μια πλευρά μάλιστα, η τεχνική σύνθεση φαίνεται σαν αποτέλεσμα της ηθογραφίας, γιατί τα πρόσωπα ενεργούν και πάσχουν σύμφωνα με το χαρακτήρα τους και έτσι αυτά δημιουργούν την πλοκή.

Ύστερα από αυτά, μου φαίνεται ότι η ορθοφροσύνη και η δικαιοσύνη απαιτούν η σταυροφορία κατά της ηθογραφίας να μην είναι ούτε τόσο ολοκληρωτική ούτε τόσο εξοντωτική».

Γεύση ηθογραφίας

Στη συζήτηση του περιοδικού Νεοελληνικά Σημειώματα (1937) πήραν επίσης μέρος ο Άγγελος Τερζάκης και ο Γιώργος Κοτζιούλας. Αλλά μια γοητευτική περιγραφή της ηθογραφίας κάνει, αργότερα, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης – μέσω του Παλαμά. Πεντζικική περιγραφή:

«Η λαχτάρα για την απλή χαριτωμένη, γεμάτη  δροσιά και χυμούς ζωή της ηθογραφίας, μ’ έκανε να θυμηθώ την παρακάτω παράγραφο από το αφήγημα του Παλαμά “Θάνατος Παλληκαριού”, περνώντας ανεπαίσθητα μ’ αυτόν τον τρόπο από τις στάχτες στη θάλασσα:

Το παράθυρο αντίκρυζε τον ήμερο γιαλό ν’ αλλάζει χίλια χρώματα, σα χίλια όνειρα σε κάθε χρυσοφίλημα του ήλιου απ’ το πρωί ώς το βράδυ· αντίκρυζε το πέλαγος ροδογάλανο την αυγή, το μεσημέρι ασημοχρυσωμένο, μαυροπράσινο σε λιγάκι, μενεξεδένιο μια στιγμή στο βασίλεμα· και κάποτε τρεμούλιαζε μ’ όλα μαζί τα χρώματα, σαν κόσμος ολόκληρος με κάθε λογής έγνοιες και πάθη» (Μακεδονικά Γράμματα, 2/1949).

Γνώρισα τον Στέλιο Ράμφο, διαβάζοντας βιβλία του και παρακολουθώντας διαλέξεις του, κάπου στις αρχές της τρίτης χιλιετίας. Ήταν μία αποκάλυψη! Έχοντας ανέβει στην Αθήνα από την Καλαμάτα για σπουδές, πάσχιζα απεγνωσμένα να χτίσω εαυτό. Δίδασκε τότε ό,τι ακριβώς ποθούσε να ακούσει η ψυχή μου. Έτυχε να συμπέσουν χρονικά οι εσωτερικότερές μου ανάγκες με τη δική του ρηξιακή μετατόπιση στον δυτικόφιλο εκσυγχρονισμό. Μέγιστο στοίχημα του ανθρώπου είναι η αναγνώριση και η καλλιέργεια της ατομικής του μοναδικότητας. Η επιδίωξη της εξατομίκευσης, η αποτίναξη της τυραννίας τού «τι θα πει ο κόσμος» δεν είναι ντροπή, είναι αρετή. Η προηγούμενη κίνησή του από τον επαναστατικό μαρξισμό στην ελληνορθοδοξία δεν ήταν ιδιαιτέρως υπολογίσιμη, αφού έχουμε να κάνουμε με αλληλοαρδευόμενες παραδόσεις, με συγκοινωνούντα δοχεία. Όπως αρεσκόταν να υποστηρίζει, «η Αριστερά είναι η εμπροσθοφυλακή της Παράδοσης».

Αλλά διανοούμενο πρώτης γραμμής τον κατέστησε ακριβώς η έξοδός του από τη νεότερη εθνική ιδεολογία, από τον εθνικολαϊκισμό.

Πεπεισμένος τότε από τον Καστοριάδη για τη «φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» μεταπήδησα με μεγάλη ευκολία στην πολιτισμική ερμηνευτική του Ράμφου. Υποψιαζόμουν ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν είναι μόνο εγωισμοί και συμφέροντα αλλά και, κυρίως, αξίες και νοοτροπίες. Ο έρωτάς μου για την πολιτισμική ανθρωπολογία, εννοώντας κατ’ ουσίαν τις θρησκευτικές πίστεις ενός λαού, ήρθε και έδεσε με τις τοτινές ρηξικέλευθες έρευνες του Ράμφου στον νεότερο ελληνικό ψυχισμό. Ο ίδιος θα αναγνωρίσει επανειλημμένα τις οφειλές του στην επιστήμη της Ανθρωπολογίας. Είναι αυτή που θα τον βοηθήσει να κατεβεί από την υψηλή θεωρία των μοναχών για να προσγειωθεί στον ταπεινό βίο των χωρικών. Αν οι μοναχοί όμως είναι τόσο μπροστά, γιατί οι χωρικοί μένουν τόσο πίσω; Κάτι πάει στραβά στη μετάφραση ή είναι λάθος το ίδιο το μήνυμα; Ή και τα δύο; Όπως και να ’χει, η Ορθοδοξία αναδεικνυόταν σταδιακά στον κομβικότερο παράγοντα διαμόρφωσης της ελληνικής κοσμοθέασης. Σε μια περίοδο απότομης υποχώρησης του θρησκεύεσθαι και δαιμονοποίησής του ως σκοταδιστικού, ο Ράμφος επέμενε αταλάντευτα ότι καλογερικά κείμενα όπως το Γεροντικό και η Φιλοκαλία αποτελούν ανεκτίμητα ερμηνευτικά κοιτάσματα για τη συμπεριφορά των σύγχρονων Ελλήνων.

Είχαν περάσει άλλωστε αρκετά χρόνια από τότε που επιδιδόταν σε βαριές ταξικές αναλύσεις, αιχμάλωτος του νεανικού του επαναστατισμού. Το πρόβλημα της Ελλάδας, έλεγε τώρα, δεν μπορούσε στα σοβαρά να εξαντληθεί στην ισχύ 2-3 χιλιάδων πάμπλουτων οικογενειών. Είναι πολύ πιο βαθύ, και θα έπρεπε επιτέλους να αρχίσουμε έστω να υποψιαζόμαστε αυτό το βάθος. Τον άνθρωπο δεν τον κρίνουν τα χρήματά του, αλλά τα μυαλά του. Εφιστούσε την προσοχή μας στις κοινές εκείνες αντιλήψεις που φέρνουν πολύ κοντά πλούσιους και φτωχούς, αριστερούς και δεξιούς, πιστούς και άθρησκους, που τέμνουν δηλαδή οριζόντια τις Ελληνίδες και τους Έλληνες. Άυλα πολιτισμικά στοιχεία αποτελούσαν τα αξιοζήλευτα ερευνητικά του εργαλεία: θρησκευτικές δοξασίες, χρονικές αισθήσεις, όνειρα.

Πώς μπορεί να εξηγηθεί, αναρωτιόταν τώρα ο Ράμφος, ότι η πλειονότητα ίσως των συμπολιτών μας, ανεξαρτήτως πάντα της κοινωνικοστρωματικής τους θέσης, θεωρούν τον εαυτό τους θύμα, το κράτος εχθρό, την ελευθερία επικίνδυνη, την ανισότητα άδικη, τη νεολαία ασεβή, τα γηρατειά τιμημένα, την εργασία δουλεία, τον τίμιο ταλαίπωρο, τα λεφτά βρώμικα, την οικογένεια αγία, την παρέα λατρεία, την τεχνολογία διαβολική, τη διαφορετικότητα πρόβλημα, την αλλαγή φόβητρο, το λαό αθώο, τους αγώνες δίκαιους, τους πολιτικούς κλέφτες, τους αστυνομικούς μπάτσους, τους ομόφυλους πούστ…, τις γυναίκες πουτ…, τον αριστερό καλό, τον δεξιό κακό, την πρόοδο καλή, τη συντήρηση κακή, τον φασισμό κακό, τον κομμουνισμό καλό, τον Θεό Μέγα Προστάτη, το μέλλον εφιαλτικό, το παρελθόν ειδυλλιακό, τη ζωή ρημάδα;

Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε προνομιούχους που το παίζουν φτωχαδάκια; Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε την ανθεκτικότητα του κομμουνισμού και του αναρχισμού στη χώρα μας; Αποτελούν τα εν λόγω επαναστατικά κινήματα εκκοσμικευμένα παραπαίδια του χριστιανισμού; Αποτελούν δηλαδή περιπτώσεις κοσμικών θρησκειών χωρίς Θεό; Είναι οι δεξιοί η παραδοσιοκρατική πτέρυγα του χριστιανισμού (Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια); Είναι οι αριστεροί η χιλιαστική-εσχατολογική πτέρυγα (ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός εδώ και τώρα, ακόμα και με τη βία αν χρειαστεί);

Το υβρίδιο Ελληνορθοδοξία

Η θρησκεία, πίστευε ακράδαντα ο Ράμφος, η Ορθοδοξία στην περίπτωσή μας, είναι ένα σοβαρό και απαράκαμπτο σκέλος της απάντησης σε τέτοιου τύπου ερωτήματα. Σε ποια Ορθοδοξία όμως αναφερόμαστε; Μάλλον εδώ εννοούμε ακριβέστερα την Ελληνορθοδοξία, με έμφαση δηλαδή στο πρώτο συνθετικό. Αυτό το περίεργο υβρίδιο στο οποίο ο παγανισμός –το αρχαϊκό, προχριστιανικό στοιχείο– διαθέτει ισχυρή βάση. Ώρες ώρες διαισθάνομαι ότι η Ορθοδοξία είναι ο χριστιανισμός εκείνος που δεν πιστεύει στον εαυτό του, που δεν πιστεύει στην κοσμομεταμορφωτική του δυναμική, που νομίζει ότι είναι μια ακόμα θρησκεία ανάμεσα στις άλλες, που δεν έχει αποκαθαρθεί επαρκώς από το παγανιστικό στοιχείο, που δεν έχει μεταρρυθμιστεί.

Ίσως, εντέλει, το πρόβλημά μας να μη συνίσταται μόνο σε μια «ματαιωμένη Αναγέννηση» κατά τον ύστερο μεσαίωνα, αλλά πρωταρχικότερα να βρίσκεται σε έναν «ματαιωμένο εκχριστιανισμό» την ύστερη αρχαιότητα. Αν ο χριστιανισμός αποτέλεσε τη βασιλική οδό για την είσοδο στον νεότερο κόσμο, το πρόβλημά μας δεν είναι τόσο ότι δεν περάσαμε Αναγέννηση και Διαφωτισμό, όσο ότι δεν περάσαμε Θρησκευτική Μεταρρύθμιση ή μάλλον Παπική Επανάσταση. Μήπως τελικά, αυστηρά μιλώντας, εμείς οι Έλληνες «ουδέποτε υπήρξαμε χριστιανοί»;  Μήπως, σύμφωνα με το ιερόσυλο αυτό σκεπτικό, ένας «αφυπνισμένος» αριστερός  (η αδικία μπορεί και πρέπει να καταπολεμάται σε κάθε εκδήλωσή της) είναι πιο χριστιανός από έναν «(εφ)ησυχασμένο» ορθόδοξο (έχει ο Θεός);

Οι θρησκείες, ισχυριζόταν ο σπουδαίος διανοητής, δεν είναι αστείο πράγμα. Είναι αυτές που έχουν αναλάβει να δώσουν τις απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής. Χρειάζεται να ειπωθεί κάτι γλαφυρότερο προκειμένου να εκτιμηθεί η βαρύνουσα και πανταχού παρούσα επιδραστικότητά τους; Οι θρησκείες έχουν προκαθορίσει εδώ και χιλιετίες τα μεγα-νοήματα για εμάς. Δεν μπορούν να παρακαμφθούν ελαφρά τη καρδία. «Ο Θεός πέθανε» αλλά τα ίχνη του είναι παντού. Έργο μας η κριτική επανερμηνεία των θρησκευτικών ή ευρύτερα μεταφυσικών μας επινοήσεων προκειμένου να μας υπηρετούν και όχι να τις υπηρετούμε. Να μη μένουμε δηλαδή παθητικοί υποδοχείς των παλαιότερων επινοήσεών μας, αλλά να τις αναβαπτίζουμε στο φως των εκάστοτε νεότερων εξευγενισμένων επιθυμιών μας.

Ο Ράμφος διάβαζε πάρα πολύ, και όσο διάβαζε άλλαζε. Έβρισκε τα κενά κάθε παράδοσης και, διανοίγοντάς τα, μεταφερόταν σε κάποιο ξέφωτο, και πάλι από την αρχή. Δεν είναι και λίγες οι στροφές του. Συνοπτικά, και πρόχειρα, η διανοητική του περιπέτεια είχε πέντε σταθμούς: μαρξισμός, πλατωνισμός, ορθοδοξισμός, φιλελευθερισμός, συντηρητισμός. Ως –εν μέρει, έστω– «ομοιόστροφός» του, δεν θα μπορούσα βεβαίως να τον ψέξω. Σε μια χώρα που το να μην αλλάζεις γνώμη αποτελεί πηγή αυτάρεσκης περηφάνειας (π.χ. κάποτε αριστερός, πάντοτε αριστερός), τρέφω μια ιδιαίτερη συμπάθεια για τους απανταχού αποστάτες. Αν είμαστε με το άτομο, θα πρέπει να είμαστε και με την απεριόριστη διανοητική του ελευθερία έως το θάνατο. Όποιος δεν συλλογάται αναστοχαστικά δεν συλλογάται ελεύθερα. Αυτό όμως για το οποίο θα μπορούσα να τον επιπλήξω ήταν ότι δεν αυτοπιστωνόταν τις αλλαγές του, σαν να ένιωθε άβολα. Ποτέ δεν το κατάλαβα.

Αν η θρησκευτική ανάλυση αποτέλεσε αρχικά μια ερμηνευτική αποκάλυψη, σιγά σιγά μετατρεπόταν σε βραχνά. Η υπερεστίαση του Ράμφου στη βαθιά ψυχική υποδομή των Ελλήνων τον έκανε κατά βάση απαισιόδοξο για τη μελλοντική τους πορεία. Η καταληκτική του απόφανση συμπυκνωνόταν μέσες-άκρες σε ένα «Έλληνα, δεν θα γίνεις Ευρωπαίος ποτέ». Τελικά, ο ελληνισμός «υπάρχει σαν μοίρα»; Πίστευε ότι κάτω από τις επιφανειακές τρικυμίες, ο βυθός παρέμενε μακάριος στην αταραξία του. Όταν αναφερόμουν, για παράδειγμα, στα πρόσφατα κινήματα για την καταπολέμηση της σεξουαλικής παρενόχλησης, με προέτρεπε να μην ενθουσιάζομαι: «Περίμενε να τους δεις όλους αυτούς όταν τριανταρίσουν».

Δεν ήταν όμως όλα τόσο μαύρα. Η χώρα μας, παρ’ όλες τις τρανταχτές και πανθομολογούμενες αγκυλώσεις της, άλλαζε και αλλάζει αδιανόητα. Όσοι είναι τουλάχιστον πενήντα ετών και έχουν προλάβει την παλαιά Ελλάδα, δεν μπορεί να μην το βλέπουν. Τι σχέση έχουν τα σύγχρονα μοντέλα οικογένειας ή τα σύγχρονα δημόσια σχολεία με τα αντίστοιχα των μόλις προηγούμενων δεκαετιών; Καμία! Ναι, υπάρχουν στοιχεία αποσάθρωσης, ακόμα και κατάρρευσης, αλλά ούτε για αστείο δεν θα ήθελα να ζούσα ούτε καν χθες. Παρ’ όλα τα διαζύγια, παρ’ όλη την αμορφωσιά, η νεολαία είναι καλύτερη από εμάς, πλουσιότερη σε ευαισθησίες! Οι όποιοι δράστες αναφέρονται επιτέλους ως «φερόμενοι δράστες». Ποτέ ξανά το τεκμήριο αθωότητας δεν ήταν τόσο απαιτητό και σεβαστό. Οι υπό δικαστική διερεύνηση πολιτικοί δεν είναι, όπως παλιά, αυτόματα «κλέφτες», δεν είναι καν «κατηγορούμενοι», είναι «ελεγχόμενοι». Υποτιμητικά σχόλια εναντίον των γυναικών στον δημόσιο χώρο αναγνωρίζονται άμεσα και καταδικάζονται χωρίς περιστροφές. Τα κοινωνικά και επικοινωνιακά ήθη εξευγενίζονται σε συγκινητικό βαθμό. Για ποια τοξικότητα μιλάμε;

Μια ομάδα αξιόλογων μελετητών άρχισε τα τελευταία χρόνια να παραδέχεται ότι η Ελλάδα είναι μια ιστορία επιτυχίας, μια χώρα εντέλει νεωτερική, παρ’ όλες τις παραδοξότητές της. Οι ερμηνευτικές οπτικές ανακαινίζονται. Η Ελλάδα λογίζεται πλέον ως χώρα «παραδόξως νεωτερική», αν και, σε μεγάλο βαθμό, εξ αντανακλάσεως των ευρωπαϊκών επιρροών. Οι αριστεροδεξιές μεμψίμοιρες αποτιμήσεις παλαιότερων εποχών (η Ελλάδα προτεκτοράτο, η Ελλάδα μπανανία, η Ελλάδα πέθανε) αναθεωρούνται. Η χώρα μας άλλαζε συγκλονιστικά, για να αναφερθούμε μόνο στην πιο πρόσφατη ιστορία, ήδη από την κοσμοϊστορική δεκαετία του 1960. Μια δεκαετία ωστόσο που ο Ράμφος ταύτιζε προσφάτως μονοσήμαντα, και άδικα, με την ανορίωτη απελευθέρωση της επιθυμίας. Τι να πούμε για τη δεκαετία του 1980! Τη δεκαετία, σίγουρα, του μεγάλου λαϊκισμού, αλλά και, πολύ σπουδαιότερα, των καινοφανών αιτημάτων της μεσοστρωματικής ατομικής αυτοπραγμάτωσης. Όποιος εμμένει στην ελεεινολογία του πασοκικού λαϊκισμού χάνει τη μεγάλη παράλληλη ανορθωτική εικόνα.

Για να πάμε και ακόμα πιο πίσω, η Ελλάδα άλλαζε ήδη από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα με την εισδοχή των νεωτερικών ιδεολογιών (κομμουνισμός, σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός). Άλλαζε ήδη από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα με τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Άλλαζε ακόμα και μέσα στο Βυζάντιο με τις αλλεπάλληλες Αναγεννήσεις. Και προφανώς άλλαζε μέσα στην αρχαιότητα με τα αλλεπάλληλα επικά επεισόδια της «ανακάλυψης του πνεύματος». Η υπόθεση μιας συνεχώς προοδεύουσας Ελλάδας είναι υποστηρίξιμη. Τέλος, είμαστε αρκετά τυχεροί και προνομιούχοι για να ζούμε στα δημοκρατικότερα, τα ειρηνικότερα, τα πλουσιότερα και, το κυριότερο, τα πιο φιλελεύθερά μας χρόνια: τα μεταπολιτευτικά, τα «καλύτερά μας χρόνια». Χρειαζόμουν απεγνωσμένα μια ανάλυση που να τιμά την αλλαγή, και δεν την έβρισκα στον μικρό μου θεό.

Η συντηρητική αναστροφή

Τα πράγματα έγιναν ακόμα πιο άβολα μετά τη νομοθεσία για το γάμο των ομοφύλων. Αν η επίσκεψη του Ράμφου στο Πρίνστον τον έστρεψε στον φιλελευθερισμό, η ψήφιση του νόμου για την ισότητα στον γάμο τον έστρεψε στον συντηρητισμό. Η σφοδρή του εναντίωση (συζητήσιμη προφανώς) σηματοδοτεί την τελευταία του μεγάλη στροφή, αναστροφή για την ακρίβεια. Η απογοήτευσή του ήταν τέτοια που παρέσυρε στο διάβα της όλα τα έως πρόσφατα προσφιλή του ζητήματα, αυτά ακριβώς που με τόσο διανοητικό μόχθο και «ξύλο» είχε κατακτήσει: Δύση, φιλελευθερισμός, δικαιώματα. Και κάπου εκεί άρχισε το ξήλωμα του εκσυγχρονιστικού τρόπου σκέψης. Η Δύση διέρχεται σοβαρή κρίση, αν δεν παρακμάζει κιόλας. Ο δικαιωματιστικός φιλελευθερισμός είναι ο νέος ολοκληρωτισμός. Τα δικαιώματα εναντιώνονται στη Δικαιοσύνη! Τα πλέον πρόσφατα κύματα δικαιωματισμού δεν αποτελούν θεμιτή προέκταση των προηγουμένων, αλλά τραγική τους παρεκτροπή. Οι απαξιωτικές αναφορές σε «γουοκισμό» (αφυπνισμό) και λοατκισμό πλήθαιναν. Οι εκτιμήσεις μας απέκλιναν ολοένα και περισσότερο.

Εδώ, θα περιοριστώ μόνο στο αγαπημένο, κοινό μας πεδίο αναζήτησης, τη θρησκεία. Οι λατρεμένοι του (έως τότε) Διαμαρτυρόμενοι, πρωτοδιδάσκαλοι της ευθύνης, είχαν καταστεί πια παράγοντας γενικευμένης αποσταθεροποίησης. Η αέναη διεκδίκηση δικαιωμάτων δεν έκανε τίποτα άλλο από το να παροξύνει τον εγωισμό και να οδηγεί στο χάος. Αυτοί που μέχρι χθες ήταν αξιομίμητο πρότυπο εξέπεσαν σε τρομακτικό φόβητρο. Οι Διαμαρτυρόμενοι σε τελική ανάλυση το παράκαναν. Γείωσαν επικίνδυνα το θρησκευτικό στοιχείο: «χαμός στο ίσωμα». Εκεί που, έως τελείως πρόσφατα, ο Ράμφος θεωρούσε ότι οι Διαμαρτυρόμενοι εσωτερίκευσαν αυτόνομα την ηθική καθιστώντας τη καθημερινό κεκτημένο, τώρα τους κατηγορούσε ότι την εγκλώβισαν στην απομεταφυσικοποιημένη πρακτική της.

Σε αυτές τις συνθήκες, τις σημερινές, και πάντα σύμφωνα με τον Ράμφο, η Ορθοδοξία αναδεικνύεται περίλαμπρα ως αυτό που ανέκαθεν ήταν: η πνευματική αριστοκρατία της χριστιανοσύνης. Ως τέτοια, μπορεί να αναλάβει εκ νέου σωστικό ρόλο για τη Δύση! Η ανάλυσή του συνέκλινε, σοκαριστικά πλέον για εμένα, με την αντίστοιχη, τη διά βίου ασάλευτη και αμετάστροφη, του άλλου μεγάλου, του αείμνηστου Γιανναρά, όπως βεβαίως και με την ακριβώς προηγούμενη δική του, τη νεορθόδοξη. Ίσως τώρα, «εκεί ψηλά», ο Γιανναράς να επιπλήττει «σταλεγακικά» τον Ράμφο: «Σ’ τα ’λεγα, Στέλιο μου, δεν σ’ τα ’λεγα; Αν κάνεις την παραμικρή παραχώρηση στην έννοια των δικαιωμάτων, είναι σαν να ανοίγεις τις πύλες της κολάσεως. Μην τσιμπάς, φίλε. Θα εκτεθείς και θα το μετανιώσεις. Το “ασάλευτο παρόν” θα επιβιώσει του “επιταχυντικού μέλλοντος”. Κάτσε και θα δεις».

Η φιλελεύθερη παρένθεση

Βλέπω τα πράγματα αλλιώς. Μένω πιστός, προσώρας έστω, στις προηγούμενες αναλύσεις του, τις φιλελεύθερες, που τόσο με ενέπνευσαν και τόσο συνεχίζουν να με εμπνέουν. Η Ορθοδοξία έχει κρατημένο μεν το όνομα, αλλά δεν έχει τη χάρη. Ωραία λόγια, υψιπετείς θεολογίες, αλλά από πράξη τίποτα. Παραμένει εκτός κόσμου, τον κοιτά δύσπιστα και συγκαταβατικά, είναι μη μου άπτου. Είναι πράγματι αριστοκρατική, αλλά με μια καθαρά αρνητική έννοια. Οι Διαμαρτυρόμενοι, ούτε αυτόματα ούτε ανέφελα, μπήκαν τουλάχιστον στο παιχνίδι της αλλαγής του κόσμου. Έμπλεξαν με τα πίτουρα και, ναι, τους τρώνε οι κότες, αλλά δεν σταματούν να προχωρούν και να αναθεωρούν. Τα χέρια τους δεν είναι «βρώμικα», είναι απλώς δουλεμένα.

Οι φιλελεύθεροι Διαμαρτυρόμενοι γεννούν το ένα ζήτημα μετά το άλλο. Δεν τους προλαβαίνουμε καν: δικαιώματα της γυναίκας, δικαιώματα της νεολαίας, δικαιώματα του παιδιού, δικαιώματα της τρίτης ηλικίας (αντι-ηλικισμός), δικαιώματα των σεξουαλικών μειονοτήτων (λοάτκι), δικαιώματα των ψυχασθενών, δικαιώματα των ζώων και της φύσης (αντιειδισμός), δικαιώματα των μικρών εθνών (αντι-αποικιοποίηση), ενδοοικογενειακή κακοποίηση, γυναικοκτονίες, σωματική θετικότητα, αντι-εκφοβισμός, αντικαπνιστικοί νόμοι, απαγόρευση πρόσβασης των εφήβων στα κοινωνικά δίκτυα, ευθανασία. Εμβαθύνουν και διευρύνουν συνεχώς το πεδίο του ηθικού πράττειν, βελτιώνοντας τον πραγματικό κόσμο με χειροπιαστό τρόπο.

Στις ζωές μας, υπάρχουν κάποια γεγονότα που λειτουργούν αποκαλυπτικά, που μας ανοίγουν τα μάτια. Για τον Ράμφο, ένα τέτοιο γεγονός ήταν ο γάμος των ομοφύλων. Η πολυαγαπημένη του «διεύρυνση του πεδίου των δυνατοτήτων» είχε γίνει πλέον εφιάλτης. Ανησυχούσε ότι άνοιγε διάπλατα ο δρόμος για τον μετανθρωπισμό. Το χριστιανικό «έσχατο» (η έφοδος στον Ουρανό) επιβάλλεται να συγκρατηθεί από το αρχαιοελληνικό «μέτρο» (η ζωή είναι τραγική, ό,τι ανεβαίνει κατεβαίνει). Η «Αθήνα» είναι μήπως τελικά προτιμότερη από την «Ιερουσαλήμ»; Ας σκεφτούμε την τελευταία αυτή διαθήκη του εξαιρετικού μας συγγραφέα ως προτροπή για μια κάποια επιβράδυνση.

Αν και η Ελλάδα διαθέτει μια υπερτρισχιλιετή ιστορία υψηλού πολιτισμού, δεν διαθέτει ακόμη, από ό,τι γνωρίζω, μια περιεκτική μελέτη επικεντρωμένη στην πολιτισμική της ιστορία. Δεν διαθέτουμε δηλαδή μια συνθετική μελέτη της ιστορίας των νοοτροπιών μας σε ολόκληρο το ιστορικό μας εύρος. Όταν αυτή επιτέλους γραφτεί, ερωτήματα, ενοράσεις και προτάσεις της ραμφικής ερμηνευτικής θα διακρίνονται σε περίοπτη θέση. Αντίο Δάσκαλε!

           ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΕΛΙΟΥ ΡΑΜΦΟΥ

·       Νόστος, Επετηρίδα Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Αθηνών, 1971 και Ροές, 1990

·       Τόπος υπερουράνιος, Κέδρος, 1975

·       Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη, Κέδρος, 1976

·       Μελέτη θανάτου, Κέδρος, 1980

·       Η πολιτεία του Νέου Θεολόγου, Προϊστορία και αγωνία του Νέου Ελληνισμού, Κέδρος, 1981

·       Κυριακοδρόμιον, Γλώσσα-Παιδεία-Παράδοση, Κέδρος, 1981

·       Παιδεία ελληνική, Κέδρος, 1982

·       Θεού γράμματα, σπουδάσματα, Ακρίτας, 1983

·       Η απιστία του Θωμά, Ακρίτας, 1983

·       Μαρτυρία και γράμμα – Απόλογος για τον Μαρξ και λόγος για τον Καστοριάδη, Κέδρος, 1984

·       Η γλώσσα και η παράδοση, Κέδρος, 1984 και Παρουσία, 1990

·       Μονοτονισμένη μουσική, Ακρίτας, 1986

·       Στάσιμα και έξοδος, Εκδόσεις των Φίλων, 1988

·       Φιλόσοφος και θείος Έρως, Τήνος, 1989 και Αρμός, 1999

·       Υστερόγραφο, Παρουσία, 1990

·       Φιλοσοφία ποιητική – Πλατωνικά ζητήματα, Αρμός, 1991

·       Μίμησις εναντίον μορφής – Εξήγησις εις το «Περί ποιητικής» του Αριστοτέλη, τόμ. Α', Β', Αρμός, 1992-93 και 2019

·       Μυθολογία του βλέμματος, Αρμός, 1994

·       Πελεκάνοι ερημικοί – Ξενάγησι στο «Γεροντικόν», Αρμός, 1994

·       Τριώδιον (Τόπος υπερουράνιος: Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη: Μελέτη θανάτου), Αρμός, 1995

·       Χρονικό ενός καινούργιου χρόνου, Ίνδικτος, 1996

·       Το αίνιγμα και η μοίρα – Ποιητική τέχνη στον «Οιδίποδα Τύραννον», Αρμός, 1997

·       Μια καλοκαιρινή ευτυχία τρίζει, Αρμός, 1999

·       Φιλόσοφος και θείος έρως – Από το συμπόσιον του Πλάτωνος στους ύμνους θείων ερώτων του Αγίου Συμεών, το επίκλην Νέου Θεολόγου, Αρμός, 1999

·       Ο καημός του ενός, Αρμός, 2000

·       Ιστορία στην κόψη του χρόνου, Καστανιώτη, 2000

·       Έλληνες και Ταλιμπάν, Αρμός, 2001

·       Ιθάκη και ιθαγένεια (Νόστος, αυτοσχόλιο, η πολιτεία του Νέου Θεολόγου, η απιστία του Θωμά), Αρμός, 2001

·       Το μυστικό του Ιησού, Αρμός, 2006

·       Μαρτυρία και γράμμα (Απόλογος για τον Μαρξ και λόγος για τον Καστοριάδη), Αρμός, 2002 

·       Φθόνος, τρόμος, πόλεμος, Αρμός, 2003

·       Μεταφυσική του κάλλους, Αρμός, 2003

·       Σαν διφορούμενο άγγιγμα, Αρμός, 2005

·       Το μυστικό του Ιησού, Αρμός, 2006

·       Ιλαρόν φως του κόσμου, Αρμός, 2006

·       Ο καημός του ενός (Κεφάλαια της ψυχικής ιστορίας των Ελλήνων), Αρμός, 2007

·       Γενάρχες πεπρωμένων, Αρμός, 2007

·       Χρονικό ενός καινούργιου χρόνου, Αρμός, 2008

·       Νίτσε για καλό γούστο, Αρμός, 2009

·       Ονομάτων επίσκεψις, Αρμός, 2010

·       Ελευθερία και γλώσσα, Αρμός, 2010

·       Υπάρχεις σαν μοίρα, Αρμός, 2011

·       Η λογική της παράνοιας, Αρμός, 2011

·       Το αδιανόητο τίποτα, Αρμός, 2012

·       Time Out. Η ελληνική αίσθηση του χρόνου, Αρμός, 2012

·       Ο «άλλος» του καθρέφτη (Ψυχογραφία της αγωνίας μας), Αρμός, 2012

·       Η νίκη σαν παρηγοριά, Αρμός, 2015

·       Πολιτική από στόμα σε στόμα, Αρμός, 2016

·       Καλώς άρχειν και άρχεσθαι, Αρμός, 2017

·       Η αιωνιότητα και ο χρόνος, Αρμός, 2019

·       Το μυστικό του Ιησού, Αρμός, 2020

·       Η Ελλάδα των ονείρων, Αρμός, 2020

·       Διακόσια χρόνια γέννα. 1821-2021, Αρμός, 2021

·       Ψυχή παντού. Πέντε ομιλίες για τον Φρόυδ, Αρμός, 2023

·       Γάμος και οικογένεια στην χώρα των θαυμάτων, Αρμός, 2024

·       Σαν αφθαρσία μέσα μας. Ο χρόνος του Καβάφη, Αρμός, 2024

Γνώρισα τον Στέλιο Ράμφο μια Τετάρτη, στα μέσα Ιουλίου του 2013. Ήμουν στο βιβλιοπωλείο Πολιτεία και μιλούσα, με την πλάτη στραμμένη στη βιτρίνα, με το φίλο Νίκο Καλαποθάκο. Ήταν ένα πολύ ζεστό μεσημέρι με σκόνη και θόρυβο, όταν ένα ιδρωμένο χέρι πέρασε πάνω από τον ώμο μου και χτύπησε φιλικά τον Νίκο στην πλάτη.

Ήξερα, φυσικά, ποιος ήταν. Είχα διαβάσει βιβλία του –οι Πελεκάνοι ερημικοί αποτελούσαν σημείο αναφοράς για μένα– και ο Νίκος μού είχε μιλήσει για τη μαθητεία κοντά του. Ο Σαββόπουλος επίσης μου είχε διηγηθεί μέσες-άκρες την ιστορία του, για τη χαρά της αφήγησης και για να μου δώσει –νεαρός διανοούμενος που ήμουν τότε– ένα θετικό παράδειγμα.

Μίλησε λίγο με τον Νίκο και στράφηκε σε μένα: «Εσύ τι κάνεις;» Άρχισα να ψελλίζω κάτι για την τότε δουλειά μου, οπότε με διέκοψε ανυπόμονα: «Καλά, καλά. Τι πραγματικά κάνεις;» «Έχω γράψει ένα βιβλίο για τον πατέρα στην ύστερη αρχαιότητα», του απάντησα. «Μ’ ενδιαφέρει πολύ. Άφησέ μου ένα αντίτυπο στο βιβλιοπωλείο του Αρμού μέχρι την επόμενη Τετάρτη».

Είχα ήδη ακούσει ιστορίες τρόμου για τις κριτικές του Ράμφου – ορισμένες μού τις επιβεβαίωσε αργότερα κι ο ίδιος, έχοντας μετανιώσει για κάποιες. Έτσι αντιμετώπισα με πολύ σκεπτικισμό το αίτημά του.

Το απόγευμα της επόμενης Τετάρτης, ο Νίκος μού τηλεφώνησε με ένταση: δεν πήγες το βιβλίο στον Αρμό; Το έψαχνε ο Ράμφος! Προσπάθησα να του εξηγήσω ότι, με τις ήττες που μετρούσα καθώς αναζητούσα εκδότη, το λιγότερο που χρειαζόμουν ήταν μια αυστηρή κριτική. Ο Νίκος επέμενε: «Ο Ράμφος είπε ότι θα φύγει για διακοπές την επόμενη εβδομάδα. Να το πας πριν την Τετάρτη!».

Με πήρε Δευτέρα μετά τον Δεκαπενταύγουστο. Ήμουν μόνος στο γραφείο κι είχα βάλει στη διαπασών μουσικάρες, που αναγκάστηκα να σταματήσω για να απαντήσω στο άγνωστο νούμερο.

«Φώτη, διάβασα το βιβλίο σου και θέλω να τα πούμε. Μπορείς την Τετάρτη στις 18.00 στο Désiré;»

Πήγαμε μαζί με τον Νίκο. Ένιωθα κάπως σαν τον κατάδικο που περιμένει τον δικαστή να ανακοινώσει την ποινή. Ο Ράμφος παράγγειλε μια σοκολατίνα, εμείς καφέ. Η κοπέλα που μας σέρβιρε του είπε ότι ετοιμάζεται να δώσει εξετάσεις σε μια θεατρική σχολή, κι αν έχει κάποια συμβουλή. Ο Ράμφος της είπε δυο τρεις κουβέντες για τον Αριστοτέλη.

Καθόμουν στριμωγμένος στην καρέκλα αλλά θα μπορούσα να απλωθώ όσο ήθελα, γιατί η ετυμηγορία του ήταν απολύτως θετική. Μάλιστα, είχε ήδη μιλήσει στον κ. Χατζηιακώβου, τον εκδότη του Αρμού, για να εκδώσει το βιβλίο μου!

Έτσι ξεκίνησε μια σχέση –δεν μπορώ να την ονομάσω φιλία– η οποία κράτησε ώς το τέλος της ζωής του.

Ο Ράμφος ήταν πολύ γενναιόδωρος και ήθελε να βοηθά. Όταν τελείωνα τη μεταδιδακτορική μου έρευνα στο Παρίσι κι ήμουν χωρίς δουλειά, κανόνισε να κάνω μια σειρά διαλέξεων για την ύστερη αρχαιότητα στο Ίδρυμα Θεοχαράκη, όπου δίδασκε και ο ίδιος. Το σημαντικότερο όμως ήταν η διαθεσιμότητά του. Απαντούσε πάντα στο τηλέφωνο και συζητούσε όποιο θέμα κι αν έθετα. Όταν έμενα στην Αθήνα, τρώγαμε συχνά μαζί τα μεσημέρια της Τετάρτης, πίναμε καφέ πριν από τη διάλεξη στο εντευκτήριο του Ιδρύματος μαζί με άλλους φίλους και, όταν τελείωνε, ανηφορίζαμε, με το αυτοκίνητο του αφοσιωμένου Λάμπρου Βλάχου, στην Πεντέλη. Σε αυτή τη διαδρομή κάναμε μερικές από τις πιο ωραίες, τις πιο ζωντανές συζητήσεις.

Πολλοί τον ρωτούσαν για την επικαιρότητα. Ποτέ δεν το έκανα. Από τη μια, το θεωρούσα σπατάλη του χρόνου που είχα μαζί του· από την άλλη, ήξερα τις απόψεις του και δεν συμφωνούσα πάντοτε με την οπτική του. Γνώριζε τις διαφωνίες μου, πέρα όμως από ένα δοο πειράγματα δεν έκανε κανένα άλλο σχόλιο.

Συχνά συζητούσαμε τα διαβάσματα ή την έρευνά μου. Ενδιαφερόταν πολύ για τη δουλειά των άλλων και ήταν εντυπωσιακά ενημερωμένος για τη διεθνή βιβλιογραφία. Πολλές φορές είχε διαβάσει καινούργια βυζαντινολογικά έργα πριν από εμένα και τα σχολίαζε. Οι συζητήσεις μαζί του ήταν το πιο γόνιμο brainstorming για έναν νέο ιστορικό.

Άλλες φορές τον ρωτούσα για τους ανθρώπους που είχε γνωρίσει, φίλους του ή όχι. Για τον Παπαγιώργη είχαμε συζητήσει εξαντλητικά πολλές φορές. Επίσης για τον Γιάννη Τσαρούχη, με τον οποίο ήταν γείτονας στο Παρίσι. Γείτονάς του ήταν κι ο Λακάν. Μιλούσαμε για τον Κονδύλη, τον Καστοριάδη, αλλά και τον Χατζιδάκι, τον Σεφέρη, τον Μόραλη, τον Καραμανλή και τον Ανδρέα, για τη δεκαετία του 1960 και το φοιτητικό κίνημα, για το Παρίσι που γνώρισε. Κάποια σχόλια συμπεριέλαβε στο βιβλίο του Πολιτική από στόμα σε στόμα. Από την πλευρά μου, οι συζητήσεις μας –και οι διαφωνίες μας– για τον Πνευματικό Λειμώνα του Ιωάννη Μόσχου αποτέλεσαν αργότερα την αφετηρία μιας δικής μου μελέτης, την οποία του αφιέρωσα.

Είχε πλατιά γνώση της ελληνικής γραμματείας και της δυτικής φιλοσοφίας, ασυνήθιστη ευελιξία και μεγάλη περιέργεια. Έτσι δεν περιορίστηκε μόνο στα μεγάλα έργα, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Πλωτίνο,  τον Συμεών τον Νέο Θεολόγο, τον Καβάφη, αλλά συμπεριέλαβε στην έρευνά του και κείμενα αφανή, έξω από τον κανόνα.

Οι Πελεκάνοι Ερημικοί, ένα από τα κορυφαία βιβλία του, εστιάζουν σε κείμενα που, όταν καταπιάστηκε μαζί τους, ήταν παραμελημένα. Οι μοναχοί και οι ευσεβείς φιλομόναχοι τα αγαπούσαν αιώνες τώρα, αλλά η ακαδημαϊκή έρευνα αντιμετώπιζε τα Αποφθέγματα των αναχωρητών της Αιγύπτου κυρίως ως απλοϊκή ηθικοδιδακτική γραμματεία και όχι ως κείμενα που άξιζαν αυτού του είδους τη βαθιά φιλοσοφική ανάγνωση. Ο Ράμφος έσκυψε με σεβασμό κι αγάπη πάνω τους επιχειρώντας κάτι τολμηρό: μέσα από τις επιμέρους διδασκαλίες ασκητών διαφορετικής κοινωνικής και πολιτισμικής προέλευσης ανασυνθέτει μια ενιαία ανθρωπολογία της ερήμου. Σήμερα σε διεθνές επίπεδο δεν υπάρχει αμφιβολία για την αξία των Αποφθεγμάτων, καθώς μεγάλα ερευνητικά προγράμματα εστιάζουν σε αυτά – δυστυχώς όχι εξαιτίας του Ράμφου· όσο γνωστό και αγαπητό είναι στην Ελλάδα το βιβλίο του, άλλο τόσο άγνωστο παραμένει διεθνώς, κι ας είναι από εκείνα που μεταφράστηκαν στα αγγλικά. Έτσι, γνωρίζουμε πλέον πολύ περισσότερα για τη σύνθετη συγκρότηση του corpus των Αποφθεγμάτων, τις επεξεργασίες που υπέστησαν οι συλλογές και τα στοιχεία που αποσιωπήθηκαν ή εξομαλύνθηκαν. Αυτά ο Ράμφος δεν μπορούσε, φυσικά, να τα έχει υπόψη του. Διάβασε τα Αποφθέγματα όπως τα διάβαζαν επί αιώνες οι αναγνώστες τους: ως ένα ενιαίο σώμα ασκητικής σοφίας. Μπορώ πάντως να πω με βεβαιότητα, καθώς ασχολούμαι κι εγώ ερευνητικά με τα Αποφθέγματα, ότι η ανάλυσή του παραμένει κορυφαία διεθνώς.

Στην ασκητική γραμματεία επέστρεψε και αργότερα, με το Αδιανόητο τίποτα. Εδώ έσκυψε πάνω σε μια ανθολογία κειμένων της βυζαντινής περιόδου, η οποία συγκροτήθηκε τον 18ο αιώνα και γνώρισε περιορισμένη διάδοση μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950. Για τον Ράμφο, όμως, αποτελούσε κείμενο καταστατικό και αποκαλυπτικό του νεοελληνικού ψυχισμού. Το ιστορικό άλμα που επιχειρεί είναι μεγάλο για ένα τόσο φιλόδοξο οικοδόμημα, όσο ενδιαφέρουσες κι αν είναι πολλές από τις επιμέρους παρατηρήσεις του.

Στην Ελλάδα των Ονείρων, το έργο που με έναν τρόπο συνοψίζει τις αγωνίες, τα ερωτήματα και τη μέθοδό του στρέφεται πάλι σε ένα τέτοιο περιθωριακό υλικό: ονειρολόγια, αποκαλύψεις, αγιογραφικές φυλλάδες. Εκεί βρήκε αυτό που συχνά απουσιάζει από τα μεγάλα συστηματικά έργα: τον άνθρωπο ανοχύρωτο με τις επιθυμίες και τους φόβους του, τα όνειρα, τις προσδοκίες και τις μικρές χειρονομίες του. Μπορεί κανείς να διαφωνεί με τις επιμέρους αναλύσεις ή τα συμπεράσματα – προσωπικά, ως ιστορικός του Βυζαντίου, έχω πολλές ενστάσεις. Η σύνθεση όμως που επιχειρεί είναι μνημειώδης ως σύλληψη. Ακόμη κι εκεί όπου δεν πείθει, θέτει ερωτήματα από τα οποία η έρευνα έχει να κερδίσει.

Το Βυζάντιο έχει κεντρική θέση στο έργο του, αλλά όχι ως πολιτική οντότητα. Δεν τον απασχολούσε η πολιτική, στρατιωτική και οικονομική ιστορία του. Τον ενδιέφερε πρωτίστως ως ανθρωπολογικό και πολιτισμικό φαινόμενο. Αποτελούσε μια κεντρική πλευρά εκείνου που ονόμαζε «ελληνικό πρόβλημα», δηλαδή τη δυσκολία των σύγχρονων Ελλήνων να συγκροτήσουν εξατομικευμένο εαυτό, να φέρουν τη μακρά παράδοση σε δημιουργική συζήτηση με το σήμερα. Έτσι αντιμετώπιζε το Βυζάντιο ως μέρος της καθημερινότητάς μας και όχι ως κομμάτι ενός νεκρού παρελθόντος. Η σχέση του με τα κείμενα που εξέταζε ήταν βιωματική και υπαρξιακή· δεν επιδίωκε την απόσταση του ερευνητή.

Αυτό το Βυζάντιο τον απασχολούσε συχνά. Ήταν συναρπαστικό, ως τόπος μεγάλων προσωπικοτήτων και δυνατοτήτων, αλλά και μιας γενεσιουργού ματαίωσης. Αυτή την εντόπιζε στον αυταρχισμό του Ιουστινιανού και στην καταδίκη του Ωριγένη, που στη δική του ανάγνωση συνιστούσε κλείσιμο των ανοιχτών οριζόντων· στην τελική επικράτηση των εικονοφίλων, που, όπως έλεγε, παγίωσε την πρόσληψη της πραγματικότητας μέσω συμβόλων· στην κατασκευή του εαυτού διά της επαναληπτικής μίμησης ενός ακλόνητου αγιολογικού προτύπου.

Πίσω από όλες αυτές τις επιμέρους αναγνώσεις βρισκόταν ένα βαθύτερο ερώτημα: η εμπειρία του χρόνου. Για τον Ράμφο, εξατομίκευση σήμαινε τη δυνατότητα να βιώνεις το παρόν ως ανοιχτό χρόνο, να αναλαμβάνεις την ευθύνη του εαυτού σου και να δημιουργείς κάτι που δεν προϋπήρχε. Το πρόβλημα του βυζαντινού πολιτισμού ήταν ότι το παρόν υποχωρούσε διαρκώς μπροστά στο αιώνιο, το μοναδικό μπροστά στο παραδειγματικό, η δημιουργία μπροστά στη μίμηση.

Ο Ράμφος, ωστόσο, δεν ήταν ντετερμινιστής. Δεν θεωρούσε καμία ιστορική εξέλιξη αναπόφευκτη και καμία αποτυχία οριστική. Στο ίδιο το Βυζάντιο έβλεπε δυνατότητες που ανοίχτηκαν και δεν ευοδώθηκαν. Οι Καππαδόκες, ο Λεόντιος ο Βυζάντιος, ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος, οι μεγάλοι ασκητές, μαρτυρούσαν γι’ αυτόν ότι ένας άλλος δρόμος ήταν δυνατός. Κι ακριβώς επειδή αυτές οι δυνατότητες υπήρξαν κάποτε πραγματικές, μπορούσαν να παραμένουν ενεργές και στο παρόν ως πηγές έμπνευσης και οδοδείκτες κι όχι, βέβαια, ως πρότυπα για μίμηση.

Ο Στέλιος Ράμφος ανήκε σε μια γενιά που δεν αρκούνταν στην προσωπική επιτυχία. Είχε την αγωνία του άλλου και κυρίως του τόπου. Οι συχνές δημόσιες παρεμβάσεις από αυτή την αγωνία προέκυπταν.  

Αλλά και οι διαβόητες αλλαγές στις αντιλήψεις του δεν ήταν ανώδυνες ή εύκολες, καθώς τον έφερναν απέναντι σε φίλους, συντρόφους, οπαδούς, συνεργάτες, αλλά και στον ίδιο του τον εαυτό. Στη διαδρομή του συμβάδισε με εξουσίες, αλλά δεν αποτέλεσε μέρος τους. Και, όταν έβλεπε ότι δεν ανταποκρίνονταν στις προσδοκίες του, στρεφόταν εναντίον τους.

Μετά το θάνατο του Χρήστου Γιανναρά, του Διονύση Σαββόπουλου και τώρα, του Ράμφου, νιώθω τον κόσμο ν’ αδειάζει. Σαν να μένουμε πιο μόνοι. Ο κόσμος γίνεται πιο δυσανάγνωστος και δεν έχουμε πια τους δασκάλους μας να ακούσουμε μια γνώμη, να αναμετρηθούμε μαζί της.

Μπροστά σ’ αυτή τη σιωπή, κρατάω τη συμβουλή που πάντα μου έδινε όταν αντιμετώπιζα δύσκολα: κάνε τη δουλειά σου όσο πιο καλά μπορείς και μη σε νοιάζει τι κάνουν οι άλλοι.

Η είδηση είναι δυσάρεστη. Η Ρενέ Χίρσον (Renée Hirschon) δεν είναι πια εδώ! Κι η απώλειά της είναι μεγάλη και για την ελληνική κοινωνική ανθρωπολογία, αλλά και ευρύτερα για τις ελληνικές σπουδές.

Η Ρενέ Χίρσον σφράγισε με το έργο αλλά και την ακαδημαϊκή παρουσία της την κοινωνική ανθρωπολογία στην πρώιμη περίοδο ανάδυσής της στο ελληνικό πανεπιστημιακό τοπίο, όταν το 1987 έγινε καθηγήτρια και στη συνέχεια πρόεδρος του πρώτου Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στην Ελλάδα, στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου (στη Μυτιλήνη). Με καταγωγή από τη Νότια Αφρική και με σπουδές στο Κέιπταουν και στο Σικάγο, η Χίρσον έκανε το διδακτορικό της στο St. Antony’s College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης με τον διαπρεπή κοινωνικό ανθρωπολόγο Τζον Κάμπμπελ (John Campbell). Ήταν από τις πρώτες γυναίκες που έκαναν ανθρωπολογική έρευνα στην Ελλάδα και η πρώτη που έκανε εθνογραφική έρευνα σε αστικό χώρο και όχι σε αγροτικό ή ποιμενικό. Πριν από αυτήν, η ουγγρο-αμερικανίδα Εrnestine Friedl (με το βιβλίο της, Vasilika. A village in modern Greece) και η (επίσης φοιτήτρια του Κάμπμπελ) Juliet du Boulay (με το έργο της, Portrait of a Greek Mountain Village) είχαν μελετήσει αγροτικούς πληθυσμούς, ενώ ο ίδιος ο Κάμπμπελ είχε κάνει έρευνα στους Σαρακατσάνους  (Ηonour, Family and Patronage). Συνεπώς, δεν αποτελεί υπερβολή να πει κανείς ότι η Χίρσον ανήκει στους «ιδρυτικούς γονείς» της κοινωνικής ανθρωπολογίας στην Ελλάδα (και για την Ελλάδα).

Η έρευνά της για τους πρόσφυγες της Κοκκινιάς έγινε γύρω στο 1971 και εκδόθηκε από τον οίκο Oxford University Press το 1989 ως Heirs of the Greek Catastrophe: The Social Life of Asia Minor Refugees in Piraeus. Το έργο αυτό παραμένει έως και σήμερα βασικό βιβλίο αναφοράς για την κοινότητα αυτή και φωτίζει με ενάργεια και προσοχή πλήθος διαστάσεων της κοινωνικής της ζωής. Στα ελληνικά εμφανίστηκε το 2004 από το ΜΙΕΤ. Μετά την αποχώρησή της από τη Μυτιλήνη, ξαναγύρισε στην Οξφόρδη όπου και παρέμεινε ως Research Fellow του St. Peter’s College, ενώ συνδεόταν και με το Refugee Studies Centre του Πανεπιστημίου.

H Χίρσον ήταν μια γλυκύτατη και ευγενέστατη παρουσία, πάντοτε πρόθυμη να βοηθήσει. Τη θυμάμαι να έρχεται συχνά στο Κολέγιο St. Antony’s για διαλέξεις και για να δει τον παλαιό της σουπερβάιζορ, εκεί είχα την ευκαιρία να τη γνωρίσω και εγώ. Aπό τις συζητήσεις μαζί της έμαθα πολλά. Θα λείψει και σε μένα αλλά, είμαι σίγουρος, και σε όλους όσοι είχαν την τύχη να τη γνωρίσουν. Aλλά το κενό θα παραμείνει μεγάλο.

O Αντώνης Τραυλαντώνης απαντάει στον Γιάννη Σκαρίμπα

Η πρόσφατη εκδοτική παραγωγή φέρνει ξανά στο προσκήνιο αξιόλογα δείγματα ηθογραφικού κλίματος, ανακινώντας μια παλιά αλλά πάντα επίκαιρη συζήτηση. Με αφορμή αυτή την αναβίωση, στράφηκα στις διευκρινίσεις που είχε διατυπώσει στο παρελθόν ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του ρεύματος, ο Αντώνης Τραυλαντώνης (1867-1943). Ο λόγος του, σε μιαν άτυπη συνομιλία με τον Γιάννη Σκαρίμπα, διατηρεί νομίζω και σήμερα το ενδιαφέρον του.

Ας δούμε πρώτα ένα σύντομο πορτρέτο του Αντώνη Τραυλαντώνη από τη «συνέντευξή» του στη ραδιοφωνική εκπομπή «Φιλολογικοί περίπατοι στον Μεσοπόλεμο»:

«Γράφω μόνο για τον εαυτό μου. Γράφω μονάχα για να φέρω αντιπερισπασμό στην πραγματικότητα. Η τέχνη εξαγνίζει και δίνει μέσον εξυψώσεως στην ψυχή μας. Το όνειρό μου είναι να φύγω από τα πρακτικά που γράφω συνεχώς, να λυτρωθώ από την υπηρεσία στην εκπαίδευση και να ησυχάσω. Θέλω να αισθανθώ το “Εμός εμοί”, που είπε ο Κάτων πριν αυτοκτονήσει. Ν’ ακολουθήσω την ψυχική μου ανάγκη, να πραγματοποιήσω το προσφιλέστερο νεανικό μου όνειρο. Να κάμω και άλλους κοινωνούς του θαυμασμού και της λατρείας που αισθάνομαι από τα παιδικά μου χρόνια στον αρχαίο κόσμο. Να μπάσω και άλλους στην ευτυχία που έχω αισθανθεί στη ζωή μου ζώντας στον κόσμο αυτό. Θέλω να δώσω μια σειρά διηγήματα με υποθέσεις αρχαίες ελληνικές και ρωμαϊκές. Έχω πεισθεί ότι ούτε οι μεταφράσεις ούτε οι αυτούσιες παραστάσεις των αρχαίων δραματικών έργων μπόρεσαν να ανοίξουν και στους νέους Έλληνες τη θύρα αυτού του κόσμου του πλασμένου από  φως και μειδίαμα, γαλήνη και αρμονία».

Για την ηθογραφία     

Οι θέσεις του Τραυλαντώνη για την ηθογραφία, καταγράφονται στη συνέχεια: «Από τα μέσα έως το τέλος του περασμένου αιώνα (τα χρονικά όρια δεν είναι τόσο καθαρά ορισμένα), παρουσιάστηκαν με αξιώσεις ηθογραφίας, και στη διηγηματογραφία και στο θέατρο ακόμα, έργα που δεν ήταν παρά εθιμογραφικά, αποτελούσαν δηλαδή τμήμα της λαογραφίας. Και ναι μεν η λαογραφία είναι αγρός γόνιμος για τη λογοτεχνία, αλλά ο αγρός μόνος του δεν κάνει τη σπορά.

Σε συμπέρασμα μπορούμε, κάπως συμβατικά βέβαια (όπως όλοι οι κανόνες είναι λίγο ή πολύ συμβατικοί), να διαιρέσουμε την ηθογραφία ανάλογα με το περιεχόμενό της σε τρία είδη, την ψυχογραφία, τη μέση ηθογραφία και την εθιμογραφία.

Προσθέτω αμέσως ότι σπάνια είναι τα έργα που γράφηκαν από το συγγραφέα τους με σκοπό σχηματισμένο από πριν να ανήκουν, και ανήκουν αποκλειστικά, σ’ ένα από τα τρία αυτά είδη, αλλά μπορεί κανείς να τα κατατάξει κατά την επικράτηση του ενός εκ των τριών.

Αυτά (και είναι ίσως πάρα πολλά) για την ουσία, το περιεχόμενο και τις μορφές της ηθογραφίας. Για να καθορίσουμε τώρα τη θέση της ηθογραφίας στη λογοτεχνία, πρέπει ν» απαντήσουμε σε δυο ερωτήματα.

1.    Η ηθογραφία μόνη της μπορεί ν’ αποτελέσει αυτοτελές είδος λογοτεχνικό;

Στο πρώτο ερώτημα απαντώ με επιφυλάξεις. Της ηθογραφίας, στη δραματική της μορφή, έχουμε από την αρχαιότητα ακόμα, έργα που θεωρήθηκαν πάντα αυτοτελή λογοτεχνήματα. Είναι οι μίμοι. Δεν έχουν σωθεί πολλοί, αλλά φαίνεται ότι υπήρχαν πολύ περισσότεροι και μάλιστα ότι θαυμάζονταν. Αρκεί να θυμηθεί κανείς αυτό που λένε για τον Πλάτωνα, ότι είχε πάντα στο προσκέφαλό του τους μίμους του Σώφρονος. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα προοίμια, και μερικά άλλα κομμάτια πολλών διαλόγων του, αποτελούν σωστούς ηθογραφικούς μίμους, σε πεζό λόγο βέβαια.

Αλλά και από εκείνους τους μιμιάμβους που έφθασαν έως εμάς κανένας δεν μπορεί να αρνηθεί ότι μερικοί, όπως “Αι Αδωνιάζουσαι”, “Ο Λαμπρίσκος”, “Αι Φιλιάζουσαι”[1] και αρκετοί άλλοι είναι λογοτεχνήματα αυτοτελή, όχι βέβαια πρώτης τάξεως, γιατί δεν μας γεννούν την ψυχική κίνηση που μας προκαλεί ένα δράμα ή μια κωμωδία ή και ένα διήγημα, άρτια όμως γιατί προκαλούν ακέραια την αισθητική απόλαυση που είναι ο σκοπός της τέχνης.

Και για τα τρία έχω αμφιβολίες αν μπορούν να περάσουν για λογοτεχνήματα, όσο βαθιές κι αν είναι οι ψυχολογικές τους παρατηρήσεις, όση ενάργεια και αν τους δίνουν οι καλά διαλεγμένες λεπτομέρειες. Η ατομική ηθογραφία στη μεικτή της μορφή παίρνει στην ιστορία των γραμμάτων άλλο όνομα, λέγεται βιογραφία. Αυτή, όταν ο ιστορικός είναι πραγματικός λογοτέχνης αποβαίνει βέβαια είδος λογοτεχνικό.

Το ίδιο θα είχα να πω και για την ομαδική ηθογραφία στη ρητορική της μορφή, αν και δεν έχουμε αυθύπαρκτα έργα της, γιατί όσα έχουν γραφεί για τους χαρακτηρισμούς ανθρωπίνων ομάδων είναι τμήματα έργων ιστορικών ή κοινωνιολογικών.

Η συστηματική εθιμογραφία αποκλείεται βέβαια από τον κύκλο της λογοτεχνίας.

2.    Είναι η ηθογραφία στοιχείο σπουδαίο στην τέλεια, την αναμφισβήτητη λογοτεχνία, (δράμα, διήγημα, μυθιστόρημα, έπος);

Απαντώ αδίστακτα και κατηγορηματικά ναι.

Ναι· η ηθογραφία είναι τόσο απαραίτητο και σπουδαίο στοιχείο του τελειωμένου λογοτεχνήματος, ώστε κατέχει σχεδόν την ίδια θέση με τη σύνθεση (την πλοκή και τη λύση).

Από μια πλευρά μάλιστα, η τεχνική σύνθεση φαίνεται σαν αποτέλεσμα της ηθογραφίας, γιατί τα πρόσωπα ενεργούν και πάσχουν σύμφωνα με το χαρακτήρα τους και έτσι αυτά δημιουργούν την πλοκή.

Ύστερα από αυτά, μου φαίνεται ότι η ορθοφροσύνη και η δικαιοσύνη απαιτούν η σταυροφορία κατά της ηθογραφίας να μην είναι ούτε τόσο ολοκληρωτική ούτε τόσο εξοντωτική».

Γεύση ηθογραφίας

Στη συζήτηση του περιοδικού Νεοελληνικά Σημειώματα (1937) πήραν επίσης μέρος ο Άγγελος Τερζάκης και ο Γιώργος Κοτζιούλας. Αλλά μια γοητευτική περιγραφή της ηθογραφίας κάνει, αργότερα, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης – μέσω του Παλαμά. Πεντζικική περιγραφή:

«Η λαχτάρα για την απλή χαριτωμένη, γεμάτη  δροσιά και χυμούς ζωή της ηθογραφίας, μ’ έκανε να θυμηθώ την παρακάτω παράγραφο από το αφήγημα του Παλαμά “Θάνατος Παλληκαριού”, περνώντας ανεπαίσθητα μ’ αυτόν τον τρόπο από τις στάχτες στη θάλασσα:

Το παράθυρο αντίκρυζε τον ήμερο γιαλό ν’ αλλάζει χίλια χρώματα, σα χίλια όνειρα σε κάθε χρυσοφίλημα του ήλιου απ’ το πρωί ώς το βράδυ· αντίκρυζε το πέλαγος ροδογάλανο την αυγή, το μεσημέρι ασημοχρυσωμένο, μαυροπράσινο σε λιγάκι, μενεξεδένιο μια στιγμή στο βασίλεμα· και κάποτε τρεμούλιαζε μ’ όλα μαζί τα χρώματα, σαν κόσμος ολόκληρος με κάθε λογής έγνοιες και πάθη» (Μακεδονικά Γράμματα, 2/1949).

«Φοβάμαι ότι το μέλλον της ανθρωπότητας είναι μια σκιά η οποία κυκλοφορεί στην ομίχλη». Με αυτή τη φράση είχε ολοκληρώσει ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς την εισήγησή του στο συνέδριο «Μισός Αιώνας Δημοκρατίας», το οποίο έλαβε χώρα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, 16 με 19 Οκτωβρίου 2024. Η φράση αυτή είναι ίσως ενδεικτική ολόκληρου του σκεπτικού του Τσουκαλά, από τον καιρό που ήταν φοιτητής στη Γαλλία, μέχρι και τις τελευταίες δημόσιες παρεμβάσεις του.

Ήταν πάντοτε ανήσυχος· ανήσυχος για τη «μακρά» οπτική των πραγμάτων, τις κοινωνίες και όχι τα άτομα, τους πρωταρχικούς ορισμούς και τη σημασία τους, όχι τις νεοφυείς ορολογίες που εμφανίζονται κατά καιρούς στη διεθνή βιβλιογραφία. Έντονη ήταν η δυσανασχέτηση που είχε εκφράσει για υπάρχοντες ορισμούς με προθέματα: μετανεωτερικότητα, νεοφιλελευθερισμός, ύστερος καπιταλισμός. «Δε δηλώνουν παρά την αμηχανία εξήγησης των φαινομένων που μας ταλανίζουν», είχε δηλώσει εμφατικά στο πάνελ του ίδιου συνεδρίου. Πάντοτε τον ενδιέφεραν οι όροι: η ονοματοδοσία που επιλέγουμε για τα πράγματα και οι άμεσες διαλεκτικές συνέπειες επιλογής και κατασκευής ενός ορισμού. Κι αυτό ήταν ιδιαιτέρως δηλωτικό της πνευματικής του ιδιοσυγκρασίας, καθότι ο ορισμός και η ταξινόμηση συνιστούν ακρογωνιαίο λίθο κάθε σοβαρής και επισταμένης σκέψης που θέλει να λέγεται και επιστημονική.

Με την εκδημία του χαρακτηρίστηκε στη δημόσια σφαίρα ως «homo universalis», όχι αδίκως. Η πολυμάθειά του, εμφανής, αναδεικνυόταν από μια ξέχειλη ορμή να μεταπηδά σε επιστημονικές ή άλλες θεματικές με ένα ακούραστα κριτικό βλέμμα. Η κριτική οξυδέρκειά του στόχευε σε ερωτήματα και αμφισβητήσεις, όχι απλώς για να πετάξει «αιρετικά» πυροτεχνήματα θεωρητικής αποστασίας, αλλά για να προβληματιστεί και ο ίδιος για δικές του εσωτερικευμένες πεποιθήσεις και αγκυλώσεις. Γαλουχημένος από την αριστερή κριτική θεωρία, ο Τσουκαλάς δεν είχε παρ’ όλα αυτά καμία αναστολή να συνυπάρξει και να συνομιλήσει με ανθρώπους από ολόκληρο το πολιτικό/ιδεολογικό φάσμα, πλην βεβαίως όσων ήταν με το μέρος των άκρων, του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας. Για λίγο, πάντως, ασχολήθηκε ενεργά με την πολιτική: υπήρξε βουλευτής Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ για 7 μήνες το 2015, από όπου και αποχώρησε διακριτικά, καθιστώντας κατανοητή τη διαφωνία του με τις τότε πολιτικές επιλογές, χωρίς πάντως να θελήσει να μπει σε τροχιά ευθείας ρήξης και σύγκρουσης με τον κόσμο της Αριστεράς και το κλίμα της τότε εποχής.

Η κοφτερή ματιά του αναδείχθηκε από το πρώτο κιόλας συγγραφικό του έργο, την Ελληνική Τραγωδία, που κυκλοφόρησε το 1969 στην ελληνική, την αγγλική και τη γαλλική γλώσσα, γνωρίζοντας ευρεία απήχηση. Εκεί, ο Τσουκαλάς «είδε» πρώτος την περίοδο βαθιάς πολιτικής αναταραχής και αστάθειας που έμελλε να ακολουθήσει στην Ελλάδα, από τη δικτατορία των συνταγματαρχών μέχρι το πέρασμα στη Μεταπολίτευση. Για τη Μεταπολίτευση, άποψή του ήταν πως η Ελλάδα τη βίωσε ετεροχρονισμένα. Η Μεταπολίτευση δεν σηματοδοτούσε άλλωστε για τον Τσουκαλά παρά τα «αναπτυξιακά οικονομιστικά ιδεολογήματα», που είχαν φτάσει εντέλει και στη χώρα μας ως ένας «διαφαινόμενος ιστορικός συμβιβασμός», με τον οποίο η απόσταση μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας και συντηρητικής Δεξιάς είχε εν πολλοίς εκμηδενιστεί. Τότε εδραιώθηκε για τον ίδιο ένα νέο καθολικό παράδειγμα ιστορικού συμβιβασμού, το οποίο η Ελλάδα ακολούθησε χωρίς πολιτικές ή κοινωνικές αντιστάσεις. Τα εξουσιαστικά σχήματα έμμεσης ή άμεσης υποταγής άλλωστε τον συγκινούσαν πάντα συγγραφικά και ερευνητικά, ιδιαίτερα το σχήμα Κράτος - Κοινωνία - Εξουσία, το οποίο διατρέχει μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας του.

Η δική του απάντηση απέναντι στην «ηγεμονία της εξουσίας» ήταν η αποστροφή προς την ιδιώτευση και οτιδήποτε το «ατομικό». Τον ενοχλούσε κάθε εκδοχή «συνδρόμου του λαθρεπιβάτη», τόσο στα οικονομικά όσο και στα κοινωνικά τεκταινόμενα. Στην ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών, κατά τη Δημόσια Συνεδρία Υποδοχής του ως τακτικού μέλους της, στις 21 Οκτωβρίου 2025, ο Τσουκαλάς έθεσε το υπαρξιακό δίλημμα που αντίκριζε: «βρισκόμαστε ανάμεσα στο όλοι μας και το κανείς». Το «ατομικό», όποια μορφή κι αν έπαιρνε (κέρδος, εισόδημα, ευημερία) ήταν επιζήμιο για το «συλλογικό»· ένα τεχνητό ανάχωμα στην κοινωνική δικαιοσύνη, το βασικό προκείμενο που θα έπρεπε για εκείνον όλες οι κοινωνίες να διεκδικούν ενωμένες.

Δεν είναι τυχαίο, επίσης, ότι από τους τελευταίους προβληματισμούς του για την επικαιρότητα κυρίαρχο αναδεικνυόταν το ζήτημα του περιβάλλοντος και της κλιματικής κρίσης. Διέβλεπε μια «αδιαίρετη απειλή» να έρχεται σε σύγκρουση με τη «διαιρέσιμη και διαιρετέα αντιμετώπιση του προβλήματος» στις περιβαλλοντικές πολιτικές, φωτογραφίζοντας επί της ουσίας μια παγκοσμιοποίηση, που πάντως είχε αποτύχει να ενώσει και να προωθήσει έναν γνήσιο οικουμενισμό συλλογικού συμφέροντος.

Πολλοί θα διαφωνήσουν με πολλά απ’ όσα έχει πει κι έχει γράψει ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. Όπως φαίνεται, ο ίδιος δεν κατέβαλλε ιδιαίτερη φροντίδα προκειμένου οι απόψεις του να έχουν καθολική αποδοχή. Το ωραίο ωστόσο, κι ένα από τα γνωρίσματα που τον καθιστούν γνήσιο διανοούμενο –χαρακτηρισμός που ολοένα και σπανίζει στις μέρες μας– είναι πως ο Τσουκαλάς μάλλον θα χαιρόταν τις όποιες διαφωνίες. Θα ήλπιζε σε γένεση νέων ιδεών μέσα από τις τριβές, οι οποίες θα έκαναν καλό, όχι σε εργαλειοποιημένες ιδεολογίες και πολιτικές στοχεύσεις, αλλά στην ίδια την εξέλιξη της Κοινωνικής Επιστήμης, της οποίας υπήρξε ακούραστα αρωγός μέχρι το τέλος του βίου του.

Το κείμενο που ακολουθεί έχει δημοσιευτεί στο μεταθανάτιο τεύχος του Books’ Journal,τχ. 170, για τον Διονύση Σαββόπουλο. Είναι μια ευκρινής αποτίμηση της παρουσίας του. Γι’ αυτό αναδημοσιεύεται εδώ, στον ένα χρόνο από την εκδημία του.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο Διονύσης Σαββόπουλος έφερε στη μουσική μια νέα σύνθεση, τη δυναμική του ροκ ενωμένη με τη λαϊκή παράδοση και την ποίηση που τραγουδιέται χωρίς να χάνει το βάθος της. Έγραψε ο ίδιος τη μουσική και τους στίχους του, δημιουργώντας ένα προσωπικό ύφος όπου η λόγια σκέψη συνυπάρχει με το βιωματικό, το σαρκαστικό, το τρυφερό. Οι στίχοι του, συχνά αλληγορικοί, πλούσιοι σε συμβολισμούς και κοινωνικούς υπαινιγμούς, κατάφεραν να προτείνουν μια νέα αισθητική αντίληψη απελευθερώνοντας το τραγούδι από τον ηρωικό διδακτισμό και την μεγαλοστομία.

Για όσες γενιές αγάπησαν τα τραγούδια του, ο Νιόνιος λειτούργησε σαν αρχαίος ραψωδός. Ένας Αρχίλοχος της εποχής μας, αποδομητής, ανατρεπτικός, παραμυθάς. Έπαιρνε το βλέμμα μας μακριά από τον όχλο, από τις μάζες, και το συγκέντρωνε σε ένα πρόσωπο, σε μια τρυφερή ανθρώπινη κατάσταση. Δεν υπήρξε ποτέ «αριστερός» με την κομματική έννοια, υπήρξε καλλιτέχνης. Μπορεί να σαρκάζει, να αυτοπαρωδείται, να χρησιμοποιεί τα σχήματα της Αριστεράς με το σουλούπι τού περιπλανώμενου ιδεολόγου, αλλά παρέμενε ελεύθερος, δεν φόρεσε ποτέ κομματικό ένδυμα, δεν έγινε ποτέ επενδυτής σε ιδεολογίες.

Όπως όλοι οι αληθινά σημαντικοί δημιουργοί, ο Σαββόπουλος στεκόταν πάνω από την εποχή του, πέρα από τη μόδα, με μια αισθητική που λειτουργούσε ως φυσική άμυνα απέναντι σε κάθε ανελεύθερη ιδεολογία. Αυτή η στάση δεν ήταν ιδεολογική, αλλά υπαρξιακή: είναι ο καλλιτέχνης ο οποίος αναζητά το ρυθμό που κυβερνά τους ανθρώπους, «γίγνωσκε δ’ οἷος ῥυσμὸς ἀνθρώπους ἔχει», όπως έγραψε ο Αρχίλοχος.

Από τα πρώτα κιόλας τραγούδια του Φορτηγού, ο Σαββόπουλος έγραφε σαν να μην υπήρχε κοινό· σαν να μην τον ενδιέφερε η αποδοχή. Έγραφε γιατί δεν υπήρχε τίποτε πιο σημαντικό από την αλήθεια. Τα τραγούδια του δεν νοιάζονταν για την «ευγένεια» της διατύπωσης κι αυτό τα έκανε τρομακτικά αληθινά, γιατί φανέρωναν έναν κόσμο πιο αυθεντικό από τον «επίσημο». Και μέσα απ’ αυτήν τη γυμνή αμεσότητα γεννήθηκε μια νέα ποιητική γλώσσα που χώρεσε όσα δεν μπορούσαν να ειπωθούν με ρητορικές φανφάρες.

Το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1960 φέρνει βαθιές αλλαγές στην πολιτική, την κοινωνία και την οικονομία – πριν όλα αυτά ανακοπούν από τη δικτατορία, το επόμενο ελληνικό δράμα. Τότε ακριβώς, κατεβαίνει από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα ένας αλλόκοτος τύπος με κιθάρα και ειρωνεία,  ένας «τρελός ποιητής», που μετατοπίζει το βλέμμα από το ηρωικό και απρόσωπο πνεύμα της Αριστεράς στον προσωπικό ρεαλισμό και στη σύγχρονη ζωή. Αυτή η λοξή, απείθαρχη ματιά υπήρξε η μεγαλύτερη συμβολή του στην αισθητική ιστορία της χώρας.

Η τόλμη και η πρωτοτυπία του θα προκαλέσουν εντύπωση τα χρόνια της δικτατορίας κι έναν εκρηκτικό θαυμασμό στη μεταπολίτευση. Είτε υμνημένος είτε λοιδορημένος, ο Σαββόπουλος έμενε πάντα στο προσκήνιο, σαν μια παρεξηγημένη παρουσία. Μα η ίδια του η τέχνη στηρίχθηκε πάνω στην παρεξήγηση, γιατί έτσι μπορούσαν να ειπωθούν όσα δεν λέγονται με κολακείες.

Τα τραγούδια του ύμνησαν τη μικρή, καθημερινή περιπέτεια του ανθρώπου. Του ανθρώπου που δεν χωρούσε ούτε στα χαρακώματα των επαναστάσεων ούτε στις τάξεις των «ένοπλων ονείρων». Στον υπερφίαλο, ψευδεπίγραφο κόσμο της Αριστεράς, όπου οι ήρωες έχουν μετατραπεί σε διδακτέα ύλη, ο Σαββόπουλος αντιπρότεινε το μέτρο. Αντί για υπερανθρώπους, έφερε στο προσκήνιο τον απλό, μετριοπαθή άνθρωπο που ζει, αμφιβάλλει και συνεχίζει. Και όπως κάθε πραγματικά ανατρεπτική δύναμη, έτσι κι εκείνος απέκτησε εχθρούς.

Στάθηκε πάντα ανάμεσα στο φως και τη σκιά. Είπε πράγματα που ενόχλησαν, υποστήριξε απόψεις που δίχασαν. Μα αυτό είναι το τίμημα όσων υπηρετούν πραγματικά την τέχνη: να μη φοβούνται τη φθορά, να μη χαρίζονται στο χρόνο.

Ο Σαββόπουλος υπήρξε αστός, όχι αριστερός. Αστός με την έννοια που του δίνει ο Κωστής Παπαγιώργης: «ο αστός είναι εκείνος που διάγει γλαφυρόν και αστείον βίον, έχει ήμερον και αστείον ήθος, είναι λεπτός στην έκφραση - αστειολόγος». Ένας αστός με τα όλα του· κι ένας ποιητής που μέσα από τα τραγούδια του μας έμαθε πως η τέχνη είναι η πιο ευγενική μορφή της ελευθερίας.

Η θεματολογία των τραγουδιών του Σαββόπουλου είναι ένα μείγμα μύθων, ιστορίας και καθημερινότητας. Στο έργο του, η παράδοση συνομιλεί με το παρόν και η φαντασία γίνεται εργαλείο αυτογνωσίας. Οι στίχοι του κινούνται ανάμεσα στο πραγματικό και το ονειρικό, συνδέοντας την ελληνική εμπειρία με το διαχρονικό ανθρώπινο βίωμα.

Ο Σαββόπουλος ξεκινά να αφηγείται  τα γεγονότα για να τα μεταμορφώσει. Κάθε του τραγούδι είναι μια μικρή αφήγηση, ένα φαντασμαγορικό παραμύθι όπου το στιγμιότυπο διαστέλλεται, αποκτώντας τον όγκο και την πυκνότητα μιας ζωής ολόκληρης. Μέσα στις λέξεις του συνυπάρχουν θρήνοι και θρίαμβοι, κακίες και αγάπες, ειρωνεία και τρυφερότητα, όλα περασμένα σε μια γλώσσα φορτισμένη από ζωή, αποσπασμένη από τα γεγονότα, ντυμένη με την ουτοπία του δημιουργού της.

Από τις πρώτες του συνθέσεις διακρίνεται η ανάγκη να δώσει φωνή σε μια γενιά που ένιωθε να πνίγεται μέσα στα όριά της και αναζητούσε «και μια ελευθερία ζόρικια ...». Ο νεανικός έρωτας της «Συννεφούλας»  ακούγεται σαν πρόωρη εξομολόγηση της επιθυμίας να ζήσεις αλλιώς. Η φράση «και τριγύρνα μ’ όσους θέλεις κάθε βράδυ» ακούστηκε σαν ριπή ελευθερίας μέσα σε μια χώρα που φοβόταν ακόμη και τη σκιά της, σε μια κοινωνία που δεν άντεχε τη γυναικεία ελευθερία, ούτε καν ως μελωδία...

Αντίστοιχα, στο Φορτηγό (1966), η διάθεση υπέρβασης των παλιών αξιών είναι εμφανής. Στο τραγούδι «Οι παλιοί μας φίλοι», τα παλιά τραγούδια λειτουργούν ως σύμβολο ενός κόσμου που φθίνει, μιας εποχής που κλείνει τον κύκλο της. Ο Σαββόπουλος αποχαιρετά εκείνη τη ρομαντική αλλά πνιγηρή παράδοση, σηματοδοτώντας μιαν εσωτερική, οντολογική ρήξη, διόλου πολιτική. Η πρόθεσή του, ως γνήσιου ανατρεπτικού, δεν είναι η ανατροπή αλλά η αποκάλυψη. Να βγάλει το μέσα προς τα έξω και να το απελευθερώσει στο φως.

Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963, όπως έχει αφηγηθεί ο ίδιος, υπήρξε ένα από τα γεγονότα που τον συγκλόνισαν και τον ώθησαν να αναζητήσει τη δική του φωνή. Κι η δική του φωνή στεγαζόταν στη μουσική, ούτε στο κόμμα ούτε σε κοσμοσωτήριες  ιδεολογίες. Ο Σαββόπουλος δεν χρησιμοποίησε ποτέ την τέχνη ως όχημα προπαγάνδας, δεν τραγουδούσε προκηρύξεις,  χρησιμοποίησε τη μουσική ως τρόπο λύτρωσης. Με τους στίχους του συνομιλούσε με την εποχή του, την κατέγραφε και ταυτόχρονα την υπερέβαινε. Δημιουργούσε έναν δικό του κόσμο, όπου η ποίηση, ο λόγος και η καθημερινότητα συνυπάρχουν αρμονικά, με τη γλώσσα να διατηρεί την καθαρότητα της λαϊκής σοφίας και τη διαύγεια του στοχασμού.

Κατά τη γνώμη μου, ο Σαββόπουλος δεν υπήρξε ποτέ «πολιτικός» δημιουργός με τη στενή έννοια. Όσοι τον κατηγοριοποίησαν έτσι, απλώς δεν κατάλαβαν το εύρος του. Η τέχνη του δεν στράφηκε εναντίον του συντηρητισμού αλλά εναντίον της ιδεολογικής σκλαβιάς, εκείνης που φοριέται σαν κομματικό αμπέχονο . Ο δρόμος του ήταν ο προάγγελος «μιας ελεύθερης και πλούσιας ζωής», χωρίς ιδεολογικές ενοχές και χωρίς τις ηθικές δεσμεύσεις που συνόδευαν τη μεταπολεμική συνείδηση.

Ο Σαββόπουλος δεν εγκολπώνεται την Αριστερά ούτε οποιοδήποτε κόμμα. Μέσα από τη μουσική και τον στίχο του αναζητά έναν τρόπο ύπαρξης που να μην περιορίζεται από «νέους αγώνες». Στο τραγούδι «Η θανάσιμη μοναξιά του Αλέξη Ασλάνη», η φράση «και το κόμμα με τραβάει απ’ το μανίκι» είναι εξομολογητική, είναι ο τόνος ενός ανθρώπου που νιώθει να τον πνίγει η κομματική πειθαρχία ενώ ο ίδιος ζητά την ατομική του ανάσα. Η επιλογή του ήρωα, του Αλέξη Ασλάνη, ενός ανθρώπου εγκλωβισμένου ανάμεσα στη διαμαρτυρία και την απομόνωση, δείχνει καθαρά πως ο Σαββόπουλος δεν κόπτεται για μια «μεγάλη Αριστερά» ούτε για «το κόμμα» ως πρωταγωνιστές, αλλά για τον άνθρωπο που ζει μέσα στο σύστημα και ταυτόχρονα έξω απ’ αυτό. Στο επίκεντρο δεν βρίσκεται η ιδεολογία αλλά η μοναξιά, η καθημερινή αδικία, η φθορά της ελπίδας, με δυο λόγια το δράμα του προσώπου απέναντι στις αφηρημένες συλλογικότητες. Αυτή η μετατόπιση, από την πολιτική στο υπαρξιακό, από το «εμείς» στο «εγώ», είναι που καθορίζει τη βαθύτερη φυσιογνωμία του Σαββόπουλου.  Πάνω απ’ όλα, υπήρξε ένας δημιουργός που διεκδίκησε το δικαίωμα να υπάρχει μέσα σε μια διαρκή μετάβαση, από τον έφηβο των εξόριστων ονείρων στον ώριμο στοχαστή που αναμετριέται με το χρόνο. Είδε την τέχνη του σαν αποστολή σωτηρίας παραδίδοντάς μας ένα έργο που καταγράφει την πορεία του ελληνισμού μέσα από τη ματιά ενός ανθρώπου ο οποίος επέλεξε, με συνέπεια, την ελευθερία της ψυχής έναντι της πειθαρχίας του δόγματος. Ενός ανθρώπου που επέλεξε να τον θυμόμαστε ως καλλιτέχνη της πατρίδας κι όχι σαν καλλιτέχνη του κόμματος.

Ένας από τους λόγους που δεν με έκαναν ποτέ να αμφιβάλλω για τον Σαββόπουλο ήταν το ότι δεν έγινε ποτέ εξ ολοκλήρου αποδεκτός. Δεν κολάκεψε το κοινό του, δεν έστρεψε το βλέμμα του στο αιώνιο, δεν μεγαλοπιάστηκε με τη σωτηρία του κόσμου. Κοιτούσε το χρόνο κατάματα και έκανε τη φθορά ποίηση: «μα ο χρόνος ο αληθινός είναι ο γιος μας ο μεγάλος κι ο μικρός». Πότε μελαγχολικά και πότε πανηγυριώτικα, πάντα έξω καρδιά, χωρίς κλάψες και ψεύτικες εξάρσεις. Δεν βολεύτηκε ποτέ ούτε στο θαυμασμό ούτε στην απόρριψη. Προτίμησε τη μοναξιά του ανθρώπου που προχωρά, έχοντας καταλάβει, από ένστικτο και γνώση, ότι η αλήθεια δεν ζει στα άκρα αλλά σ’ εκείνη τη λεπτή μεθόριο όπου αρχίζει η τέχνη.

Για μένα, το μέτρο του Σαββόπουλου υπήρξε πάντα η καλλιτεχνική του άρνηση να γίνει «ιερό τέρας». Δεν «χτίστηκε» πάνω σε δάφνες, αλλά πάνω σε αντιφάσεις, συγκρούσεις και ρήξεις. Ήξερε πως τα πράγματα δεν σώζονται με ύμνους και καταγγελίες αλλά με στίχους που αντέχουν στη σιωπή. Το τραγούδι του δεν υπήρξε ποτέ ύμνος ούτε καταγγελία αλλά η έκφραση της αγωνίας μιας ολόκληρης χώρας, από τη μεταπολεμική φτώχεια ώς τη μεταπολιτευτική αυτάρκεια, από την αυλή της γειτονιάς ώς τη μεγάλη σκηνή της Ιστορίας. Στους δίσκους του καθρεφτίζεται μια ολόκληρη διαδρομή ζωής, από το ανέμελο Φορτηγό ως το μελαγχολικό Βρώμικο ψωμί και τα Τραπεζάκια έξω που γίνονται σχεδόν προσευχή. Κάθε φορά, η Ελλάδα αλλάζει πρόσωπο κι εκείνος αλλάζει ρυθμό, μα όχι πυξίδα. Μένει πιστός στο βλέμμα που βλέπει τον κόσμο μέσα από τον άνθρωπο, όχι το αντίθετο.

Ανάμεσα σ’ εκείνους τους σταθμούς ξεχωρίζει Το κούρεμα, ίσως το πιο παρεξηγημένο αλλά και το πιο θαρραλέο έργο του. Εκεί ο Σαββόπουλος αποδομεί τον ίδιο του τον μύθο. Δεν τραγουδά πια για να εμπνεύσει, αλλά για να καθαρίσει τον εαυτό του από τις ενοχές και τις προσδοκίες που του φόρτωσαν. Στο Κούρεμα οι στίχοι του γίνονται πικροί, ειρωνικοί, αυτοσαρκαστικοί. Είναι η φωνή ενός ανθρώπου ο οποίος έχει κουραστεί να είναι το σύμβολο ενός κοινού που ο ίδιος αρνιόταν, ο οποίος απηύδησε από ένα ρόλο που τον βάραινε κάθε φορά που τον χειροκροτούσαν.

Η κοινωνία της μεταπολίτευσης δεν συγχώρεσε εύκολα εκείνον που τόλμησε να σταθεί μπροστά στον καθρέφτη και να κουρευτεί μόνος του. Γιατί το «κούρεμα» ήταν μια πράξη αυτογνωσίας, ένα ξεγύμνωμα. Κι όπως συμβαίνει πάντα, όποιος τολμά να δει καθαρά το είδωλό του πληρώνει το τίμημα. Πολλοί είδαν προδοσία εκεί όπου υπήρχε τόλμη και γενναιότητα. Δεν ήταν η πρώτη φορά  που αποκάλεσαν την παρρησία προδοσία. Παρ’ όλα αυτά, μέσα απ’ αυτή τη ρήξη γεννήθηκε μια δεύτερη δημιουργική περίοδος. Ο Σαββόπουλος έδειξε πως η αληθινή συνέπεια δεν είναι να επαναλαμβάνεις τον εαυτό σου, αλλά να τολμάς να τον αμφισβητείς.

Γι’ αυτό και η «Συννεφούλα» του δεν γέρασε, ούτε τα τραγούδια του. Είναι ακόμα εδώ, σαν σύντροφοι του χρόνου που μας θυμίζουν ότι η ποίηση μπορεί να γελάσει, να αμφισβητήσει, να συγκινήσει χωρίς να εξηγεί. Ο Σαββόπουλος δεν έντυσε ποτέ τις λέξεις του με προθέσεις, τις άφησε να είναι αυτό που είναι: «κομμάτια κι αποσπάσματα» της ζωής μας. Τραγούδησε την εποχή του και, χωρίς να το επιδιώξει, την ξεπέρασε.

Στην ουσία, ο Σαββόπουλος έγραψε το χρονικό μιας εσωτερικής πατρίδας. Την Ελλάδα που δεν συμβαδίζει πάντοτε με την πολιτική της ιστορία, αλλά ζει μέσα στα σπίτια, στις φωνές, στα πρόσωπα, στις ενοχές και στις χαρές των ανθρώπων. Αυτή την Ελλάδα, τη συναισθηματική, την αλλοπρόσαλλη, την ευάλωτη, υπηρέτησε με τους στίχους του. Και γι’ αυτό, μισόν αιώνα μετά, εξακολουθεί να ακούγεται σαν ζωντανός συνομιλητής.

Στους δίσκους του υπάρχει η αφήγηση μιας εποχής, υπάρχει η ψυχογραφία της ελληνικής ταυτότητας, ο ρομαντισμός που αναμετριέται με την απογοήτευση, η πίστη που συνυπάρχει με τη σάτιρα, το θείο που ακουμπά το ανίερο. Ο Σαββόπουλος ανήκει σ’ εκείνη τη μικρή κατηγορία καλλιτεχνών που μπορούν να μιλούν για το χρόνο χωρίς να παλιώνουν. Γιατί το τραγούδι του δεν εξαρτάται από τις περιστάσεις, έχει γίνει τρόπος σκέψης, τρόπος ύπαρξης. Η μεγαλύτερη συμβολή του είναι πως μας έκανε να δούμε τη ζωή σαν αφήγηση, να πιστέψουμε ότι η καθημερινότητα έχει ποιητικό βάθος. Μας θυμίζει ότι το τραγούδι στηρίζεται στην ικανότητά μας να ερμηνεύουμε τα μικρά, να διασώζουμε το άυλο. Ίσως αυτός να είναι ο λόγος που ο Σαββόπουλος δεν παλιώνει. Γιατί δεν τραγούδησε τον εαυτό του, αλλά το βλέμμα του προς τον κόσμο. Γιατί δεν έντυσε τις λέξεις με συνθήματα, αλλά με απορίες. Και γιατί, πίσω απ’ τον ειρωνικό τόνο του, έκρυβε πάντα μια βαθιά πίστη στον άνθρωπο.

Ο Διονύσης Σαββόπουλος: Ένας ραψωδός που τόλμησε να περάσει από την ιστορία μέσα στη συνείδηση. Ένας άνθρωπος που μίλησε τραγουδώντας και είπε την αλήθεια.

Υπάρχουν πολιτικοί χώροι μικροί εκλογικά που, με την απόσταση του χρόνου, αποδεικνύονται ασύμμετρα περισσότερο επιδραστικοί στην πολιτική σκέψη και δράση απ’ ό,τι τα καταγεγραμμένα ποσοστά τους. Μεταπολιτευτικά, το ΚΚΕ εσωτερικού είναι ίσως το πιο προφανές παράδειγμα. Ένα άλλο, διαφορετικής ιδεολογικής προέλευσης, είναι τα αμιγώς φιλελεύθερα κόμματα, και κατεξοχήν οι Φιλελεύθεροι και η Δράση στα οποία ηγήθηκε και πρωτοστάτησε ο εκλιπών, στις 15 Αυγούστου 2026, Στέφανος Μάνος.

Η πολιτική έχει δύο αλληλένδετες λειτουργίες. Η πρώτη αφορά τις ιδέες, τη συνολική, συστηματική θεώρηση για το πώς λειτουργούν τα ανθρώπινα, ποια είναι η αποστολή και τα όρια του κράτους, ποιο είναι το περιεχόμενο και οι προϋποθέσεις του οράματος μιας συλλογικής ευημερίας. Είναι πρωτίστως η δουλειά του πολιτικού φιλοσόφου, του κοινωνικού στοχαστή, του πολλαπλασιαστή των ιδεών στη δημόσια σφαίρα.

Η δεύτερη είναι η καθαυτή πολιτική πράξη: η κατάκτηση και η άσκηση της εξουσίας, στόχος που στη φιλελεύθερη δημοκρατία περνά μέσα από τη συγκρότηση κοινωνικών και εκλογικών πλειοψηφιών. Υπ’ αυτή την έννοια, η πολιτική είναι υπόθεση των μεγάλων αριθμών, των συμβιβασμών, των συνθέσεων και των συμμαχιών ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν συμφωνούν σε όλα, συμφωνούν όμως σε εκείνα που κρίνουν σημαντικότερα. Διαφορετικά, οι ιδέες παραμένουν καλές προθέσεις, χωρίς πρακτική εφαρμογή.

Η δουλειά του πολιτικού είναι να συμβιβάζεται, γνωρίζοντας τι μπορεί να συμβιβάσει και τι όχι, ποιο είναι το όριο πέρα από το οποίο η εξουσία γίνεται αυτοσκοπός που δεν υπηρετεί πια κανένα όραμα για το κοινό καλό. 

Ο Στέφανος Μάνος περιγράφηκε συχνά ως πείσμων, «αγύριστο κεφάλι». Κι όμως, μεγάλο μέρος του σημαντικού έργου που κατέλιπε, το παρήγαγε ως μέλος μονοκομματικών κυβερνήσεων της Νέας Δημοκρατίας, μιας πολυσυλλεκτικής παράταξης που ποτέ δεν υιοθέτησε τις απόψεις του στο σύνολό τους. Ο Μάνος πολιτεύτηκε για χρόνια με τη Νέα Δημοκρατία, συνεργάστηκε ξανά μαζί της αφού είχε ιδρύσει τους Φιλελευθέρους και αργότερα αποδέχθηκε να εκλεγεί ως ανεξάρτητος στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ. Δεν είναι αυτή η πορεία ενός αγύριστου κεφαλιού που προτιμά να έχει δίκιο από το να παραγάγει, έστω και μερικώς –αναγκαστικά μερικώς– έργο.

Γιατί λοιπόν οι Φιλελεύθεροι; Και γιατί αργότερα η Δράση; Μια πιθανή απάντηση βρίσκεται στις συνθήκες μέσα στις οποίες γινόταν τότε η μάχη των ιδεών. Τη Μεταπολίτευση, η συγκρότηση ενός διακριτού πολιτικού ρεύματος και η συστηματική καλλιέργεια πολιτικών προτάσεων περνούσαν πολύ περισσότερο μέσα από τους κομματικούς οργανισμούς. Άλλωστε, ο ίδιος ο Στέφανος Μάνος και ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος έκαναν για χρόνια ένα σημαντικό μέρος αυτής της δουλειάς μέσα στη Νέα Δημοκρατία, συμβάλλοντας καθοριστικά στην εισαγωγή φιλελεύθερων ιδεών και προτάσεων στον ελληνικό δημόσιο διάλογο.

Σήμερα, αυτή η λειτουργία μπορεί να υπηρετηθεί και έξω από τα κόμματα, αποφεύγοντας τόσο εκείνους τους συμβιβασμούς που απαιτεί η διεκδίκηση της εξουσίας, όσο και τη διαλυτική διάχυση των στοχεύσεων. Μια δεξαμενή σκέψης μπορεί να εισαγάγει στη δημόσια συζήτηση κάτι το πρωτάκουστο, ή να επιχειρηματολογήσει υπέρ μιας αντιδημοφιλούς πολιτικής χωρίς να υπολογίζει πιθανές επιπτώσεις στην κάλπη. Μπορεί να απευθύνεται πέρα από κομματικά σύνορα και να μετακινεί τα όρια της δημόσιας συζήτησης. 

Όμως μια δεξαμενή σκέψης ανεξάρτητη από κομματικούς οργανισμούς είναι μια σχετικά νέα υπόθεση. Το ζήσαμε άλλωστε και στο Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ) όσοι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο συμμετείχαμε σ’ αυτό με τη μορφή που απέκτησε μετά το 2011. Για αρκετό καιρό, μια από τις συχνότερες ερωτήσεις που ακούγαμε ήταν ποιο εντέλει κόμμα βρίσκεται πίσω από μας. Δεν ήταν ακόμη κατανοητό ότι ένας φορέας μπορούσε να έχει σαφή ιδεολογικό προσανατολισμό και να επιδιώκει να επηρεάζει τον δημόσιο διάλογο χωρίς να αποτελεί προέκταση κάποιου κόμματος.

Τούτων δοθέντων, ποια είναι τέλος πάντων τα κριτήρια της επιτυχίας ενός πολιτικού προσώπου; Είναι ασφαλώς η εκλογική νίκη και η επιτυχής εφαρμογή πολιτικών που άφησαν θετικό αποτύπωμα στη χώρα και την κοινωνία. Υπάρχει όμως ακόμη μια μορφή επιτυχίας, δυσκολότερη να αποτυπωθεί σε ποσοστά: η ικανότητα να μετακινήσεις τα όρια του πολιτικά νοητού. Γιατί εντέλει, και στους δύο της πυλώνες, η πολιτική είναι κάτι περισσότερο από «τέχνη του εφικτού»· είναι κυρίως η τέχνη της διεύρυνσης του εφικτού.

Ο Στέφανος Μάνος παρήγαγε σημαντικό έργο τόσο στο πεδίο της πρακτικής πολιτικής όσο και στο πεδίο των ιδεών. Όμως η κρίση «είχε δίκιο, αλλά η κοινωνία δεν ήταν έτοιμη» τον αδικεί: το κυβερνητικό του έργο και τα μετέπειτα ρίσκα που ανέλαβε δείχνουν ότι δεν είναι αυτό το κριτήριο με το οποίο ο ίδιος θα ήθελε να αποτιμηθεί πολιτικά. Γιατί εντέλει το δίκιο από μόνο του δεν είναι κριτήριο αποτίμησης μιας πολιτικής στάσης και δράσης.

Κι αυτό ίσως είναι το πιο χρήσιμο μάθημα από τη διαδρομή του Στέφανου Μάνου. Όχι ότι είχε πάντοτε δίκιο – κανείς δεν έχει. Αλλά ότι δεν θεώρησε ποτέ πως αρκεί να έχει δίκιο. Πήρε στα σοβαρά τόσο τις ιδέες, όσο και την ευθύνη να επιδιώξει να τις μετατρέψει σε πραγματικότητα, μέσα στους αναπόφευκτους περιορισμούς της πολιτικής πράξης και της εποχής του. Δέχθηκε συμβιβασμούς, ανέλαβε ρίσκα και πλήρωσε πολιτικό κόστος, χωρίς να παραιτηθεί από την προσπάθεια να μετακινήσει τα όρια του εφικτού. Γιατί η ιδεολογική καθαρότητα μπορεί εύκολα να γίνει άλλοθι αδράνειας: να μας επιτρέπει να παρακολουθούμε τον κόσμο να καίγεται, με την παρήγορη βεβαιότητα ότι, τουλάχιστον, εμείς έχουμε δίκιο.

«Έχω πίστη ακλόνητη στα πεπρωμένα του έθνους μου. Κι’ αιστάνομαι, πως, όπου και να ’ναι, έφτασε η μοιρόγραφτη ώρα, που θα λάβει τέλεια συνείδηση του εαυτού του και ξελαγαρισμένο από τα στερνά κατακάθια του Μεσαίωνά του, θα πάρει τη θέση που του αξίζει ανάμεσα στη μεγάλη ευρωπαϊκή οικογένεια...». Από συνέντευξη του Γ. Γρυπάρη, στην εφημερίδα Δημοκρατία, 10 Φεβρουαρίου 1926.

Ο Γιάννης Γρυπάρης (1871-1942), γεννημένος στη Σίφνο, εγγράφεται στα ελληνικά γράμματα ως μεταφραστής και ως ποιητής. Άνισα τα αποτυπώματά του, καθώς εκτιμήθηκε πολύ περισσότερο το μεταφραστικό του έργο –πολυπληθέστερο και σε όγκο– έναντι του ποιητικού (το Σκαραβαίοι και τερρακότες, Αθήνα, Ι. Ν. Σιδέρης, 1919, είναι η μοναδική του συλλογή). Παρά το ότι είχε διαβαστεί και επαινεθεί, τότε, ο ίδιος, με ταπεινοφροσύνη είχε δηλώσει: «έπαψα να γράφω, γιατί είδα πως δεν είμαι παρά ένας ποιητής εβδόμης τάξεως».

Για τα δύο αυτά πεδία, της ποιητικής και της μεταφραστικής του δραστηριότητας, με αφορμή τα 25 χρόνια από το θάνατό του, μιλούν σε συνέντευξή τους στην Μεσημβρινή, 11 Μαρτίου 1967, ο ποιητής και κριτικός Κώστας Στεργιόπουλος (1926-1916) και ο πεζογράφος και μεταφραστής Άγγελος Βλάχος (1915-2003). Ο Στεργιόπουλος τοποθετείται κριτικά στο ποιητικό του έργο, αλλά θεωρεί ότι αντέχει ακόμα στην κριτική, ενώ ο Βλάχος, που εκθειάζει το μεταφραστικό έργο του, θεωρεί ότι ξεπερνιέται καθώς κάθε γενιά θα παράγει νέες μεταφράσεις των αρχαίων κειμένων.

Κώστας Στεργιόπουλος

– Βρίσκετε ότι προβάλλουν σήμερα περισσότερο οι αρνητικές του πλευρές;

– Ίσως θα ήταν άστοχο να τις ονομάσουμε έτσι. Πολλές φορές ό,τι εμείς θεωρούμε αρνητικό είναι ένα οργανικό στοιχείο του ποιητή, που χωρίς αυτό θα έχανε τη μοναδικότητα και την ιδιομορφία του. Ο Γρυπάρης ήταν αναμφισβήτητα ποιητής, αλλά με καταγωγή «φιλολογική». Απηχούσε τις αντιλήψεις για την ποίησι μιας άλλης εποχής, που θεωρούσε αρετή τον ωραίο λόγο, το κοσμητικό επίθετο και τα «καλλιλογικά στοιχεία»...

– Δεν είχε, δηλαδή, καμμιά συνέχεια στην ποίησί μας, δεν άσκησε καμμιά επίδρασι;

– Σχεδόν καμμιά, αν εξαιρέσουμε βέβαια την εντελώς συμπτωματική επίδρασι που είχε σε κάποιους σύγχρονούς του ή λίγο ώς πολύ σύγχρονούς του. Μπορεί στην εποχή του να θεωρήθηκε καινοτόμος. Σήμερα, βλέπουμε ότι δεν έφερνε τίποτα το καινούργιο, εκτός από μια φρεσκάδα στη διάθεσι και μια ακόμα πιο σημαντική ανανέωσι στην ποιητική γλώσσα...

– Και ποια είναι η συμβολή του στη γλώσσα;

– Ο Γρυπάρης υπήρξε ένα παράδειγμα καλλιτεχνικού μόχθου στο πλαίσιο της μορφής και στη δημιουργία λεκτικού υλικού. Τέτοιο πυκνό γλωσσικό σώμα, τέτοια ακονισμένη συνείδησι στο πλάσιμο ποιητικής γλώσσας, σύμφωνα με τις αντιλήψεις του πάντοτε και τις αντιλήψεις της εποχής του, δεν τα συναντούμε σε πολλούς απ’ τους σύγχρονούς του...

– Τόσο λίγο, λοιπόν, κατά τη γνώμη σας, αντέχει η ποίησι του Γρυπάρη στην κριτική;

– Κάθε άλλο μάλιστα! Ο Γρυπάρης αντέχει σε κριτική κ’ ίσως πιο πολύ από άλλους, που αντέχουν καλύτερα στην ανάγνωσι και συγκεντρώνουν την προσοχή μας στα θετικά τους στοιχεία. Αλλά η ίδια η φύσι του έργου του προκαλεί σήμερα το ενδιαφέρον της κριτικής περισσότερο με τις αρνητικές παρά με τις θετικές πλευρές του. Θαρρείς και μας επιβάλλει μόνος του να εφαρμόσουμε απάνω του τέτοια κριτήρια, να τον κρίνουμε με τις αξιώσεις που είχε κι ο ίδιος από τον εαυτό του, κι αυτή είναι η αντοχή του. Γιατί, όταν ένας ποιητής εξακολουθή ν' αποτελή ερέθισμα για τον αντίλογο της κριτικής, σημαίνει πως έχει κάτι που αντέχει.

Άγγελος Βλάχος

– Πώς βλέπετε σήμερα τον Γρυπάρη σαν μεταφραστή;

– Μοίρα του Γρυπάρη ήταν να συνδεθή τ’ όνομά του πολύ περισσότερο με το μεταφραστικό παρά με το πρωτότυπό του έργο. Τούτο είναι κατά κάποιον τρόπο μια αδικία, γιατί οι Σκαραβαίοι και Τερρακότες είναι ένα στολίδι της νεοελληνικής λογοτεχνίας, που έχει εντελώς ξεχωριστή λάμψι. Αλλά το πρωτότυπο αυτό έργο ήρθε να το σκιάση τ’ όνομα ενός τιτάνα, του Αισχύλου, με τον οποίο συνδέθηκε άρρηκτα στην μνήμη μας τ’ όνομα του Γρυπάρη. Δεν είναι διόλου μικρό πράγμα! Και η προσφορά του Γρυπάρη, ακάματου κ’ εφευρετικού εργάτη της γλώσσας, στάθηκε πολύ μεγάλη, γιατί κατώρθωσε να φέρη, όσο μπορούσε πιο κοντά μας, τον έως τότε σχεδόν απροσπέλαστο Αισχύλο και μας εξοικείωσε μαζί του.

– Ποιες οι θετικές πλευρές της μεταφραστικής προσφοράς του;

– Η προσπάθεια αυτή ήταν διπλή: Ήταν να μεταφραστή το έργο του Αισχύλου Ορέστεια, Επτά επί Θήβας στην νεοελληνική, αλλά και να βρεθούν νέοι εκφραστικoί τρόποι, που να ταιριάζουν στο σύγχρονο γλωσσικό αίσθημα. Ήταν και γλωσσοπλαστικό το έργο του Γρυπάρη, και συνέπεσε με την απαραίτητη ηρωική εποχή του δημοτικισμού, όταν η μισαλλοδοξία που μάστιζε τους καθαρευουσιάνους είχε μολύνει και τους δημοτικιστές.

– Μια μετάφρασι είναι κάτι σταθερό κι αμετάβλητο, όπως ένα πρωτότυπο έργο, ή υπόκειται σε μια ανάγκη ανανεώσεως;

– Η γλώσσα μας είναι ολοζώντανη και εξελίσσεται αρκετά γοργά, κι αν μια μετάφρασι δεν κατορθώση να υψωθή στο αξίωμα της αυτοτελείας, παλιώνει, σκουριάζει κατά κάποιον τρόπο, και είναι φυσικό να δημιουργήται η ανάγκη μιας ανανεώσεως... Γι’ αυτό και νομίζω ότι κάθε γενιά πρέπει να έχη τους δικούς της μεταφραστές και υποθέτω ότι, σε μερικά χρόνια, η δική μου, του Θουκυδίδη, θα έχη ξεπεραστή όπως ξεπεράστηκε η μετάφρασι του Βενιζέλου...

– Και ποια η αξία του έργου του, τοποθετουμένου στα πλαίσια της εποχής του;

– Ο Γρυπάρης είχε ανταποκριθή, κατά τρόπο θαυμάσιο, στα αιτήματα της γενιάς του μεσοπολέμου και το μεταφραστικό του έργο θα θεωρήται πάντα μια πολύ σπουδαία συμβολή στα νεοελληνικά γράμματα. Νομίζω όμως ότι θα μείνη πολύ περισσότερο σαν αντικείμενο φιλολογικής μελέτης και αξιολογήσεως παρά σαν ζωντανό στοιχείο του δραματολογίου στα θέατρά μας.

Μάρκος Μέσκος, Ποιήματα Ι: 1958-1986, Ποιήματα ΙΙ: 1995-2018, επιμέλεια σειράς: Ιωάννα Καραμαλή, Μετρονόμος, Αθήνα 2026, 2 τόμοι, 334+443 σελ.

Όσοι έχουν προσέξει έστω και φευγαλέα το έργο του Μάρκου Μέσκου ξέρουν καλά ότι ο ποιητής παρακολουθεί από πολύ κοντά τη δημοτική παράδοση. Η στάση του, ωστόσο, απέναντί της δεν είναι η υποταγή –η μηχανική αναπαραγωγή των μετρικών και των θεματικών της στερεοτύπων– αλλά η δημιουργική αφομοίωση: η ένταξη των παραδεδομένων μοτίβων και ηθικών αξιών στις αναζητήσεις της σύγχρονης ποίησης.




Η στάση του Μάρκου Μέσκου απέναντι στην παράδοση δεν είναι η υποταγή –η μηχανική αναπαραγωγή των μετρικών και των θεματικών της στερεοτύπων– αλλά η δημιουργική αφομοίωση: η ένταξη των παραδεδομένων μοτίβων και ηθικών αξιών στις αναζητήσεις της σύγχρονης ποίησης. Το αγροτικό τοπίο διατηρεί τη δύναμή του ως πηγή αθωότητας και πνευματικής υγείας ενώ ταυτόχρονα γίνεται πεδίο προβολής του άγχους και της σύγχυσης που βασανίζουν τη συνείδηση του ποιητικού εγώ. Οι περιγραφές της φύσης είναι ρεαλιστικές ή ανάγονται σε σύμβολα, χωρίς να χάνουν το ειδυλλιακό, αρκαδικό τους στοιχείο. Τέλος, ο γενέθλιος χώρος, μολονότι παραμένει πολύτιμη παρακαταθήκη μνήμης, παραμορφώνεται από τα αιματηρά γεγονότα της Ιστορίας και, αν μπορώ να το πω έτσι, από τις αλλοτριωμένες σχέσεις της αστικής κοινωνίας.

Από το γενικό αυτό πλαίσιο, το οποίο ανέπτυξα προ πολλών ετών και στο οποίο επανέρχομαι τώρα με χρυσή ευκαιρία την εκδοτική πρωτοβουλία του Μετρονόμου, αποσπώ ένα χαρακτηριστικό που προσδιορίζει με σαφή τρόπο τη δίβουλη σχέση του Μέσκου με την παράδοση. Το 1971, ο Γιάννης Δάλλας, γράφοντας για τα Ανώνυμα, χρησιμοποίησε έναν περίεργο εκ πρώτης όψεως όρο προκειμένου να αποδελτιώσει κάποιες από τις σταθερές παραμέτρους της συλλογής. Έκανε λόγο για μια «απωθημένη λεβεντιά» που διακρίνεται ως ήθος κάτω από την εξωτερική επιφάνεια των ποιημάτων, συμπληρώνοντας ότι το πρότυπό της πρέπει να βρίσκεται στη μορφή του ληστή-αντάρτη της δημοτικής φιλολογίας. Ο κριτικός δεν είχε καθόλου άδικο στην επισήμανσή του, αν και δεν φρόντισε να της δώσει συνέχεια. Πράγματι. Αρχηγός ληστών ή επαναστάτης, γενναίος στρατιώτης ή στρατηγός, Διγενής ή Προφήτης, μαντρόσκυλο που διαφεντεύει  άφοβα το κοπάδι του ή ιερωμένος που δεξιώνεται με αγάπη το ποίμνιό του, ο ποιητικός ήρωας του Μέσκου παραπέμπει, όχι μόνο στα Ανώνυμα αλλά και σε αρκετά από τα υπόλοιπα βιβλία του, στον αντρειωμένο κλέφτη του δημοτικού τραγουδιού ή, συχνότερα, στο προικισμένο παλικάρι-βασιλόπουλο των ελληνικών λαϊκών παραμυθιών.

Προσοχή, όμως. Το τραγούδι και τα παραμύθι  δεν εξαφανίζουν  το ατομικό στίγμα του ποιητή. Αποτελούν μόνο ένα είδος πρώτης ύλης η οποία μέσω μιας περίπλοκης επεξεργασίας καταλήγει σε εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα. Η ιδιότητα του ληστή είτε υπονομεύεται εσωτερικά, με την παρείσφρηση ενός αντι-ηρωικού δεδομένου, είτε προβάλλεται εξαρχής παρατονισμένη, εγκαταλείποντας τη θέση που κατέχει στη δημοτική παράδοση. Ο αλύγιστος αντάρτης μεταμορφώνεται σε μάνα που κλαίει τα παιδιά της ή σε αλαφροΐσκιωτο που πάσχει από αγοραφοβία. Η κατάσταση αυτή σημαίνει κάτι περισσότερο από την αδυναμία, την ανημπόρια και την κατάρα που ταλαιπωρούν τους παραδοσιακούς αμαρτωλούς και τους μυθικούς βασιλιάδες. Στη δική τους περίπτωση τα εμπόδια και οι δυσκολίες τίθενται για να αρθούν: το σκήπτρο της ανδρείας κάποια στιγμή επιστρέφει αλώβητο στα χέρια τους. Στα ποιήματα του Μέσκου οι ήρωες δεν βρίσκουν ποτέ διέξοδο. Απομένουν μικροί, καθημερινοί και αβοήθητοι – ωχρά αντίγραφα των προγόνων τους, «απωθημένοι» της λεβεντιάς και του θάρρους για να παραλλάξω τα λόγια του Δάλλα.

Το μοτίβο του ανάπηρου, παροπλισμένου αντάρτη εμφανίζεται από την πρώτη κιόλας συλλογή του ποιητή, μολονότι κάπως θολά ακόμη. Η φυσιογνωμία του ήρωα δεν έχει ξεκαθαρίσει, αλλά οι πράξεις του είναι εύγλωττες:

[…]
και να σκοτώνω αδέρφια, εχτρούς κι αρνιά,
να τυραννιέμαι και να βασανίζομαι ψάχνοντας
την καρδιά μου στις πολιτείες με τριάντα δραχμές
                                                        […]

Ο ήρωας έχει παλικάρια και θρηνεί σαν μικρό παιδί για το χαμό τους ή πολεμάει  στα βουνά και το όπλο βαραίνει την καρδιά του. Είναι περήφανος για τη μοναξιά του, δεν φοβάται θεό και διάβολο, περιφρονεί το θάνατο, η ζωή του, ωστόσο, μοιάζει φτενή και ασήμαντη: ένα καβούκι που δεν μπορεί να κρύψει τον πανικό του.

Το πρότυπο του ληστή-μάρτυρα, που δεν θα κατορθώσει ποτέ να χρησιμοποιήσει όπως θέλει το σπαθί του, αλλά και που ουδέποτε θα ενδώσει στο εχθρό, αποσαφηνίζεται στο Μαυροβούνι (1963):

[…]

Αυτός δεν ήταν ληστής, (είχε μαντίλι ιδρωμένο στο λαιμό

άταχτα μαλλιά, ένα μέτριο μπόι) τους κοίταξεν όλους

έναν έναν στα μάτια

τόση ήσυχη σκλαβιά, σκέφτηκε, τόση φυλακισμένη 

                                                                         θάλασσα
γύρισε πίσω του και με δυσφορία είπε:
– Δεν έχει αέρα εδώ, πάμε.

Πήρε τα παλικάρια του κι έφυγε.

Χωρίς αμφιβολία, το φρόνημα εδώ δείχνει υψηλό, αν και ο πρωταγωνιστής δεν είναι ακριβώς αυτό που προβάλλει η σκηνική εικόνα. Ο αφηγητής σπεύδει να κόψει τα φτερά της φαντασίας μας σε ό,τι αφορά το καθαρά πλαστικό της μέρος. Θα ακούσουμε τον νιόφερτο στο καφενείο να μιλάει με ασυνήθιστη πεποίθηση και θάρρος, ας έχουμε όμως υπόψη μας ότι πρόκειται περί κοινού, κοινότατου ανθρώπου. Να το πω διαφορετικά. Ένας στρατιώτης που φυλάει καραούλι ρεμβάζοντας και ένας πολεμιστής ο οποίος την ώρα που τον σέρνουν αλυσοδεμένο στη φυλακή κοιτάζει με άπληστο βλέμμα τα χωράφια, δεν είναι, δεν μπορεί να είναι, επαναστάτες αφοσιωμένοι σε κάποιο σπουδαίο σκοπό και ικανοί να αντιμετωπίσουν την οποιαδήποτε κακοτυχία. Το πνεύμα τους παραμένει ηρωικό, αλλά τα αισθήματά τους ταυτίζονται με τα αισθήματα των σύγχρονων ποιητικών ηρώων. Μιλούν, βέβαια, με τον τρόπο των κλεφτών. Ο κόσμος εντούτοις που τους περιβάλλει έχει κατακερματιστεί. Η ενότητα και η αρμονία της οργανικής κοινότητας στην οποία απευθύνεται η γλώσσα τους απουσιάζουν. Απόντες, κατ’ ουσίαν, είναι και οι ίδιοι: αναχωρητές, απόβλητοι ή σκιώδεις.

Θα μου επιτραπεί, παρ’ όλα αυτά, να συνεχίσω στο επόμενο τεύχος. Αξίζει, νομίζω, κάθε κόπο. 

Ο συγγραφέας Διονύσης Χαριτόπουλος, ευρύτερα γνωστός από το μυθιστόρημα Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι και από τη μυθιστορηματική βιογραφία Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων, πέθανε σε ηλικία 79 ετών, την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου 2026. Είχε γεννηθεί το 1947 στον Πειραιά.

Μεταξύ των ετών 1976-1996 εξέδωσε τα πεζά: Δανεικιά γραβάτα (διηγήματα), 525 τάγμα πεζικού (μυθιστόρημα), Τα παιδιά της Χελιδόνας (μυθιστόρημα), Δέσποινα (νουβέλα), Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι (διηγήματα), Εναντίον του Marlboro (μυθιστόρημα), Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι (νουβέλα). Στη συνέχεια εξέδωσε το ιστορικό έργο Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων, βιογραφία του Άρη Βελουχιώτη, τα θεατρικά έργα Λίστα γάμου και Αυγά μαύρα, το δοκιμιακό Ημών των ιδίων και το 2005 το μυθιστόρημα Ο άνεμος κουβάρι. Ιδιαίτερη επιτυχία είναι το βιβλίο του με δοκιμιακούς αφορισμούς, Εγχειρίδιο βλακείας.

Τα βιβλία του:

·       Οι Άτακτοι (Πρόσωπα και Γεγονότα) 2022

·       Έρωτες στη Μεταπολίτευση (μυθιστορηματική αυτοβιογραφία) 2019

·       Σχέσεις (δοκίμιο) 2017

·       Πειραιώτες (ιστορίες και ειδήσεις, 1947-1967) 2016

·       Πρόβες πολέμου (νουβέλα) 2014

·       Συλλεκτική Έκδοση 2013

·       Εκ Πειραιώς (μυθιστόρημα) 2012

·       Εγχειρίδιο βλακείας (δοκίμιο) 2008

·       Ο άνεμος κουβάρι (μυθιστόρημα) 2005

·       Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων (ιστορική βιογραφία του Άρη Βελουχιώτη) οριστική έκδοση 2003

·       Ημών των ιδίων (δοκίμια) 2003

·       Λίστα γάμου (θεατρικό) 1998

·       Αυγά μαύρα (θεατρικό) 1998

·       Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι (νουβέλα) 1992

·       Εναντίον του Marlboro (νουβέλα) 1991

·       Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι (διηγήματα) 1989

·       Δέσποινα (νουβέλα) 1984

·       Τα παιδιά της Χελιδόνας (μυθιστόρημα) 1983

·       525 τάγμα πεζικού (μυθιστόρημα) 1981

·       Δανεικιά γραβάτα (διηγήματα) 1976

Η νουβέλα του Δέσποινα ήταν το στόρυ της πρώτης ταινίας του Σωτήρη Γκορίτσα με τον ίδιο τίτλο (1991) ενώ το μυθιστόρημα Τα παιδιά της Χελιδόνας γυρίστηκε ταινία μεγάλου μήκους από τον Κώστα Βρεττάκο (1987). Το 2006, ο Παναγιώτης Πορτοκαλάκης γύρισε την ταινία Λίστα γάμου, βασισμένη στο ομώνυμο θεατρικό έργο του συγγραφέα, με σενάριο του ίσιου του Χαριτόπουλου. 

Είχε παντρευτεί τη δημοσιογράφο Μαλβίνα Κάραλη.

«Ένας καλλιτέχνης διακρίνεται με το έργο του τόσο στον τόπο του όσο και διεθνώς. Επηρεάζει την εποχή του όσο ευρύτεροι είναι οι ορίζοντες της τέχνης, της ζωής, της κοινωνίας που συλλαμβάνει κι όσο πιο οξείς οι στόχοι κι οι αξίες που υπηρετεί. Γίνεται υποδειγματικός τότε μόνο όταν μαζί με το έργο, το ύφος και την επιρροή, το ήθος του τον φέρνει αντιμέτωπο με την ιστορία και μπορεί να στέκεται ορθός απέναντί της με ανάλογη ευθύτητα, όπως όταν αποφασίζει για τη μορφή και για το νόημα κάθε γραμμής».

Τα παραπάνω καταστατικά είναι η εισαγωγή του Ντένη Ζαχαρόπουλου σε μια μονογραφία για τον Βλάση Κανιάρη, που έγραψε για το Βοοks’ Journal, τον Απρίλιο του 2011 (τχ. 6, Απρίλιος 2011).  Τα συστατικά που ο Ζαχαρόπουλος απαιτεί από τον εικαστικό καλλιτέχνη είναι και τα συστατικά του ανήσυχου, του παρεμβατικού ιστορικού και κριτικού της τέχνης και ιδίως του νεοελληνικού αλλά και όψεων του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Τελικά, δηλαδή, και τα χαρακτηριστικά της δικής του ταυτότητας.

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, ιστορικός και κριτικός τέχνης, επιμελητής εκθέσεων, που έχει υπάρξει συνεργάτης και του Books’ Journal, πέθανε σε ηλικία 74 ετών. Με μακρά διεθνή διαδρομή, συνέβαλε στην ανάδειξη της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης και στη σύνδεσή της με τις ευρωπαϊκές εικαστικές αναζητήσεις. Υπήρξε συνδιευθυντής της Documenta IX στο Κάσσελ, το 1992, διευθυντής του κέντρου σύγχρονης τέχνης Domaine de Kerguéhennec στη Βρετάνη από το 1992 έως το 1999 και επίτροπος του γαλλικού περιπτέρου στην Μπιενάλε της Βενετίας του 1999. Στην Ελλάδα διετέλεσε καλλιτεχνικός διευθυντής του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και της Πινακοθήκης του Δήμου Αθηναίων.

Το συγγραφικό του έργο αποτελεί ουσιαστικό μέρος αυτής της προσφοράς. Η ξεχωριστή μονογραφία του για τον Βλάση Κανιάρη αποτυπώνει την ενασχόλησή του με έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ελληνικής πρωτοπορίας. Στον ίδιο καλλιτέχνη αφιέρωσε και το κείμενό του «Βλάσης Κανιάρης: Ό,τι θέλει ο λαός…», στο έκτο τεύχος του περιοδικού μας.

Ανάμεσα στις εκδόσεις του ξεχωρίζουν ο Αλέξης Ακριθάκης (Κ. Αδάμ Εκδοτική, 2005), ο δίγλωσσος Κουνέλλης (Αδάμ–Πέργαμος, 2006), που συνδέεται με την παρουσίαση του καλλιτέχνη στο Θέατρο Άττις, και ο τόμος Κουλεντιανός: Ο τελευταίος ακροβάτης του μοντερνισμού (Μουσείο Μπενάκη, 2012). Η συγγραφή και η επιμέλεια εκθέσεων συναντιούνταν στη δουλειά του: η μελέτη των έργων, η ιστορική τεκμηρίωση και ο διάλογος με τους δημιουργούς τροφοδοτούσαν τις παρουσιάσεις τους στο κοινό.

Αφήνει πίσω του κείμενα, εκθέσεις και εκδόσεις που βοηθούν να διαβάσουμε την τέχνη αυτών των δημιουργών μέσα στην εποχή της και πέρα από αυτήν. Η απώλειά του είναι η απώλεια ενός προσώπου με βαθιά γνώση και την εμπειρία μιας ζωής αφιερωμένης στα εικαστικά.