Παρεμβάσεις

Η φήμη του δεν στηρίζεται σε εντυπωσιακές εξωτερικές εκδηλώσεις δεξιοτεχνίας αλλά στη δυνατότητά του να αναδεικνύει την εσωτερική αρχιτεκτονική των μουσικών έργων. Η προσέγγισή του συχνά συγκρίνεται με εκείνη μεγάλων μουσικών-διανοουμένων όπως ο David Oistrakh και ο Szymon Goldberg, καλλιτεχνών δηλαδή που αντιμετώπιζαν την ερμηνεία ως αποτέλεσμα βαθιάς μελέτης και όχι ως απλή επίδειξη τεχνικής υπεροχής.

Ο Λεωνίδας Καβάκος θεωρείται δικαίως ένας από τους σημαντικότερους  μουσικούς της διεθνούς κλασικής σκηνής. Η παρουσία του στις σπουδαιότερες  αίθουσες συναυλιών του κόσμου, η συνεργασία με κορυφαίες ορχήστρες και μαέστρους, καθώς και η αναγνώρισή του ως σολίστα, μουσικού δωματίου και διευθυντή ορχήστρας, τον έχουν καθιερώσει παγκοσμίως.

Η διεθνής πορεία του ξεκίνησε ήδη από την εφηβική ηλικία, όταν το 1985 βραβεύτηκε στον Διεθνή Διαγωνισμό Jean Sibelius και ακολούθησαν οι πρώτες διακρίσεις στους διαγωνισμούς Paganini και Naumburg, επιτεύγματα που τον ανέδειξαν ως έναν από τους σημαντικότερους νέους κλασικούς βιολονίστες. Η καλλιτεχνική αξία του δεν βασίζεται μόνο στη δεξιοτεχνία· αντίθετα, η διεθνής μουσική κοινότητα τον εκτιμά κυρίως για την ερμηνευτική του ωριμότητα, την ιδιαίτερη πνευματική προσέγγιση των έργων και τη βαθιά κατανόηση της μουσικής δομής τους.  Δεν είναι τυχαίο ότι το ιστορικό βρετανικό περιοδικό The Strad, από τα εγκυρότερα παγκοσμίως στο χώρο της έγχορδής κλασικής μουσικής, τον έχει χαρακτηρίσει «βιολιστή των βιολιστών», εκφράζοντας με αυτόν τον τρόπο τον ιδιαίτερο σεβασμό που απολαμβάνει μεταξύ των κορυφαίων συναδέλφων του.

Κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του, ο Καβάκος συνεργάστηκε ως σολίστ με τις σημαντικότερες ορχήστρες του κόσμου, όπως η Φιλαρμονική του Βερολίνου, η Φιλαρμονική της Βιέννης, η Royal Concertgebouw Orchestra του Άμστερνταμ, η Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου και η Gewandhaus της Λειψίας. Παράλληλα, εμφανίστηκε δίπλα σε εμβληματικούς μαέστρους όπως οι Sir Simon Rattle, Riccardo Chailly, Mariss Jansons, Christoph Eschenbach και Valery Gergiev, γεγονός που επιβεβαιώνει τη θέση του στον στενό κύκλο των μεγάλων ερμηνευτών της εποχής. Ανάμεσα στις κορυφαίες εμφανίσεις συγκαταλέγεται η συμμετοχή του στο Europakonzert της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Βερολίνου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών το 2015, όπου ερμήνευσε το Κοντσέρτο για Βιολί του Sibelius και το τρίτο μέρος (Largo) της Σονάτας για σόλο βιολί Αριθμός 3 του Bach, υπό τη διεύθυνση του Sir Simon Rattle. Η συναυλία μεταδόθηκε διεθνώς και αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της συναυλιακής δραστηριότητας εκείνης της χρονιάς, ενώ η ερμηνεία του απέσπασε διθυραμβικές κριτικές από τον διεθνή Τύπο.

Ερμηνευτική ωριμότητα

Αν ο Itzhak Perlman θεωρείται ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της μεγάλης λυρικής παράδοσης του 20ού αιώνα στο βιολί, η Anne-Sophie Mutter η καλλιτέχνις που συνδέθηκε με την ανανέωση του ρεπερτορίου και τις συνεργασίες με σύγχρονους συνθέτες και ο Gidon Kremer η πλέον αντισυμβατική και πρωτοποριακή προσωπικότητα του χώρου, ο Καβάκος καταλαμβάνει μια διαφορετική θέση. Η καταξίωσή του στον διεθνή μουσικό χώρο βασίζεται πρωτίστως στη βαθιά μουσικότητα, στην πνευματική προσέγγιση των έργων που εκτελεί ή διευθύνει και στην ισορροπία ανάμεσα στην τεχνική τελειότητα και την ερμηνευτική ωριμότητα. Για τον λόγο αυτό, πολλοί κριτικοί τον θεωρούν έναν από τους πληρέστερους μουσικούς της γενιάς του και όχι απλώς έναν κορυφαίο βιολονίστα.

Η φήμη του δεν στηρίζεται σε εντυπωσιακές εξωτερικές εκδηλώσεις δεξιοτεχνίας αλλά στη δυνατότητά του να αναδεικνύει την εσωτερική αρχιτεκτονική των μουσικών έργων. Η προσέγγισή του συχνά συγκρίνεται με εκείνη μεγάλων μουσικών-διανοουμένων όπως ο David Oistrakh και ο Szymon Goldberg, καλλιτεχνών δηλαδή που αντιμετώπιζαν την ερμηνεία ως αποτέλεσμα βαθιάς μελέτης και όχι ως απλή επίδειξη τεχνικής υπεροχής. Η ιδιαίτερη αυτή φυσιογνωμία εξηγεί και το γεγονός ότι έχει αναπτύξει στενές καλλιτεχνικές σχέσεις με ορισμένους από τους σημαντικότερους μουσικούς της εποχής μας. Οι συμπράξεις του με τον πιανίστα Emanuel Ax, τον τσελίστα Yo-Yo Ma και την πιανίστα Yuja Wang έχουν οδηγήσει σε συναυλίες και ηχογραφήσεις που θεωρούνται από τις σημαντικότερες της σύγχρονης μουσικής δωματίου. Ιδιαίτερα η συνεργασία του με τους Ax και Yo-Yo Ma το 2025, στο φιλόδοξο δισκογραφικό σχέδιο της σειράς «Beethoven for Three» για την εταιρεία Sony Classical, ανέδειξε τον Καβάκο ως ισότιμο συνομιλητή δύο μουσικών που αποτελούν εμβληματικές προσωπικότητες  της παγκόσμιας κλασικής σκηνής.

Δισκογραφικά ο Καβάκος έχει συνεργαστεί με μεγάλες μουσικές εταιρείες όπως οι BIS, Delos, Finlandia, Decca και Sony Classical αλλά και με μικρότερες, ειδικού ρεπερτορίου και αισθητικής,  όπως η ECM. Ξεχωρίζουν οι ηχογραφήσεις των κοντσέρτων του Mozart με την Camerata Salzburg, το Κοντσέρτο του Mendelssohn, οι Σονάτες και Παρτίτες για σόλο βιολί του Bach, οι Σονάτες για βιολί και πιάνο του Beethoven με τον Enrico Pace, καθώς και οι προαναφερθείσες ηχογραφήσεις μουσικής δωματίου με τους Yo-Yo Ma και Emanuel Ax.

Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματά του στην ιστορία της δισκογραφίας υπήρξε η πρώτη παγκόσμια εμπορική ηχογράφηση της αρχικής εκδοχής του Κοντσέρτου για Βιολί του Jean Sibelius (1903–1904). Μέχρι τότε, το μοναδικό έργο κονσέρτου του Φινλανδού συνθέτη παρέμενε ουσιαστικά άγνωστο και μη προσβάσιμο στο ευρύ κοινό. Η ηχογράφηση, που πραγματοποιήθηκε με την Lahti Symphony Orchestra και με μαέστρο τον Osmo Vänskä, για την εταιρεία BIS, τιμήθηκε το 1991 με το βραβείο Gramophone Concerto of the Year και θεωρείται σήμερα ιστορικής σημασίας για τη μουσικολογική έρευνα και τη δισκογραφία του 20ού αιώνα.

Στην ECM

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην καλλιτεχνική πορεία του Λεωνίδα Καβάκου έχει η συνεργασία του με τον Μάνφρεντ Άιχερ και την εταιρεία ECM, χώρο συνάντησης κορυφαίων ερμηνευτών και συνθετών της σύγχρονης λόγιας μουσικής. Η συνεργασία του Καβάκου με τη γερμανική εταιρεία αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στις δύο ηχογραφήσεις  «Stravinsky/Bach» και «Maurice Ravel/George Enescu»  με τον πιανίστα Péter Nagy, στις οποίες ο Άιχερ ήταν ο παραγωγός. Εξίσου σημαντική είναι και η συμμετοχή του στο διπλό άλμπουμ Monodia της ECM New Series, αφιερωμένο στον Tigran Mansurian,  με πρωτοβουλία της διάσημης βιολίστριας (βιόλας) Kim Kashkashian, η οποία είναι από τους σημαντικότερους υποστηρικτές του έργου του μεγάλου Αρμένιου συνθέτη παγκοσμίως. Η συμβολή του στο άλμπουμ αποτυπώνεται στην ερμηνεία του Κοντσέρτου για Βιολί και Ορχήστρα (1981) του Mansurian, το οποίο εκτελεί ως σολίστ με τη συνοδεία της Ορχήστρας Δωματίου του Μονάχου. Στο άλμπουμ συμμετέχουν επίσης κορυφαίοι μουσικοί της σύγχρονης μουσικής, όπως ο Jan Garbarek, οι Hilliard Ensemble, και βέβαια, η σπουδαία Kim Kashkashian. Σε αισθητικό επίπεδο, η σχέση του Καβάκου με την ECM δεν είναι τυχαία· η ερμηνευτική του προσέγγιση χαρακτηρίζεται από διαύγεια, αυστηρότητα στη μορφή και εκτελεστική εσωτερίκευση των έργων, στοιχεία που ταυτίζονται με την καλλιτεχνική φιλοσοφία της γερμανικής εταιρείας. Το γεγονός έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο Μάνφρεντ Άιχερ επιλέγει προσωπικά ένα περιορισμένο σύνολο καλλιτεχνών με τους οποίους αναπτύσσει μακροχρόνιες δημιουργικές σχέσεις. Η ένταξη του Καβάκου σε αυτό το περιβάλλον αποτελεί ένδειξη της ιδιαίτερης εκτίμησης που απολαμβάνει ως μουσικός διεθνούς εμβέλειας.

Η σύνδεσή του με την ECM αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι στην ίδια καλλιτεχνική οικογένεια ανήκουν προσωπικότητες όπως οι Gidon Kremer, Kim Kashkashian, Heinz Holliger και András Schiff, μουσικοί που έχουν διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τη φυσιογνωμία της σύγχρονης κλασικής ερμηνείας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Καβάκος δεν εμφανίζεται απλώς ως ένας σπουδαίος βιολονίστας, αλλά ως ένας καλλιτέχνης που συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της αισθητικής ταυτότητας της σύγχρονης μουσικής ερμηνείας.

Διευθυντής ορχήστρας

Ο Λεωνίδας Καβάκος, έχοντας ήδη μια εξέχουσα θέση στη διεθνή κλασική σκηνή ως βιολονίστας, έχει τα τελευταία χρόνια αναπτύξει μια εξίσου εντυπωσιακή και αναγνωρισμένη πορεία ως διευθυντής ορχήστρας. Έχει διευθύνει, μεταξύ άλλων, σύνολα όπως oi Φιλαρμονικές του Ρότερνταμ και της Στοκχόλμης, η Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης, η Συμφωνική του Λονδίνου και η Chamber Orchestra of Europe.

Πρόσφατα διηύθυνε τη λονδρέζικη Philarmonia Orchestra στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, αποδεικνύοντας ότι η μουσική του προσωπικότητα υπερβαίνει τον ρόλο του σολίστα και εκτείνεται σε μια ολοκληρωμένη θεώρηση της συμφωνικής ερμηνείας. Ελάχιστοι Έλληνες μουσικοί, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Δημήτρη Μητρόπουλο, γνώρισαν ανάλογη διεθνή απήχηση. Η βράβευσή του ως Gramophone Artist of the Year το 2014 και η απονομή του διεθνούς κύρους Léonie Sonning Music Prize το 2017 τον τοποθέτησαν σε μια κατηγορία καλλιτεχνών όπου συναντά κανείς ονόματα όπως ο Igor Stravinsky, ο Leonard Bernstein, ο Benjamin Britten και ο Daniel Barenboim.

Για τον λόγο αυτό ο Καβάκος θεωρείται μία από τις σημαντικότερες ελληνικές προσωπικότητες του πολιτισμού διεθνώς. Η αξία του δεν εξαντλείται στις διακρίσεις ή στις συνεργασίες του με κορυφαίους μουσικούς οργανισμούς.

Το ουσιαστικότερο στοιχείο της παρουσίας του είναι ότι κατόρθωσε να συνδυάσει την τεχνική αρτιότητα με τη βαθιά καλλιτεχνική σκέψη, αναδεικνύοντας ένα πρότυπο μουσικού που αντιμετωπίζει την ερμηνεία ως δημιουργική και πνευματική πράξη.

Επιπλέον, η πορεία του αποτελεί σημείο αναφοράς για νεότερες γενιές μουσικών, αποδεικνύοντας ότι ένας Έλληνας καλλιτέχνης μπορεί να σταθεί ισότιμα δίπλα στις κορυφαίες προσωπικότητες της παγκόσμιας μουσικής σκηνής.

Επιλέγουν και προτείνουν:

ΜΑΤΙΝΑ-ΙΩΑΝΝΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΥ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ

ΗΛΙΑΣ ΚΑΝΕΛΛΗΣ

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΥΜΠΟΥΛΗΣ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΜΠΑΚΟΛΟΥΚΑΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΠΑΣ

Οι επιλογές της συντακτικής ομάδας του Books’ Journal με αναγνώσματα-προτάσεις για το καλοκαίρι φέτος δημοσιεύονται αποκλειστικά στη διαδικτυακή έκδοση της επιθεώρησης.         

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Αλέξανδρος Κοτζιάς, Φανταστική Περιπέτεια, Πατάκη, 543 σελ.

Σε επανέκδοση το τελευταίο μυθιστόρημα του Αλέξανδρου Κοτζιά μαζί με υπομνηματισμό, εκτεταμένη ανθολογία κριτικών και επιλογικό σημείωμα της Ελένης Κεχαγιόγλου. Στο πρόσωπο του λογοτέχνη, κρατικού λειτουργού και πολιτικού παράγοντα Αλέξανδρου Καπάνταη σκιαγραφείται η δεκαετία του 1980. Είναι η δεκαετία των ανερχόμενων στρωμάτων: συνήθως αμοραλιστές, με όχημα καταξίωσης την προοδευτική φλυαρία.    Δ.Κ.

Χρήστος Α. Χωμενίδης, Δεκατρία, Πατάκη, 316 σελ.

Μετά τη Νίκη, στην οποία κεντρική ηρωίδα είναι η μητέρα του, ο Χωμενίδης επανέρχεται στην οικογενειακή αυτοβιογραφία με πρωταγωνιστή αυτήν την φορά τον ίδιο. Περιγράφει τα δεκατρία πρώτα χρόνια της ζωής του, μέχρι το 1979. Με μια σύντομη εισαγωγή των εννέα χρόνων που προηγήθηκαν από τη γνωριμία της Νίκης Νεφελούδη με τον Αλέξανδρο Χωμενίδη μέχρι τη γέννηση του συγγραφέα αλλά και μια επίσης σύντομη αναφορά του γενεαλογικού δέντρου των προγόνων. Με τα ιστορικά γεγονότα της εποχής να συνυπάρχουν και να καθορίζουν τις ζωές των ανθρώπων.  Δ.Κ.

Ρούλα Γεωργακοπούλου, Εντευκτήριο μελαγχολικών πιθήκων, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 80 σελ.

Νιώθεις σα να βλέπεις τους Γορίλες στην Ομίχλη αλλά να κρατάει η ίδια η πρωταγωνίστρια την κάμερα. Μια ασυνήθιστη ιδέα – μπαίνεις σε έναν άλλο κόσμο. Είναι σίγουρα άλλος ο κόσμος των πρωτευόντων μη-ανθρώπων;  Μια γυναίκα, ένας άνθρωπος, σε μια μικροκοινωνία από γορίλες. Γραφή αμεσότητας που σε συνδυασμό με το πρωτότυπο της ιδέας και της θεώρησης σε καταλαμβάνει εξαπίνης. Και το σκέφτεσαι μετά, το ξανασκέφτεσαι, για όσα διακριτικά υποδηλώνει και σημαίνει. Γ.Π.

Απόστολος Δοξιάδης, Γαλανόσκυλος, Ψυχογιός, 688 σελ.

Δυο συγγραφείς: ένας διάσημος που προσπαθεί να μπει στην Ακαδημία, κι ένας άσημος. Ο κοινωνικός περίγυρός τους και οι συμπεριφορές του καλλιτεχνικού κόσμου. Φυσικά, πάντα, ο εμφύλιος, ως αφορμή για ρήξεις, ασφαλώς συμβολικές, ταυτοτικές – κι ένας σκύλος. Μεγαλοδικηγόροι που ενώ ζουν μέσα στην άνεση και την πολυτέλεια δηλώνουν κομμουνιστές, εισαγγελείς και δικαστίνες που στις προσωπικές τους σχέσεις ξεκατινιάζονται, εναλλακτικές σκηνοθέτιδες που οδηγούνται στην κορυφή περνώντας από τα κατάλληλα πολιτικά κρεβάτια, κριτικοί που αποθεώνουν ή κατακρημνίζουν καλλιτέχνες με κριτήριο όχι το ταλέντο αλλά τις προσωπικές τους συμπάθειες και εμπάθειες. Μια τοιχογραφία της εποχής, σαρκαστική και διαυγής – όχι ευχάριστη σε πολλούς. Η.Κ.

Ξενοφών Μπρουντζάκης, Η βιβλιοθήκη των ανήσυχων κόσμων, Οξύ, 160 σελ.

Ο Ξενοφών Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας που, συχνά, οδηγείται από τη βιωμένη εμπειρία του. Το νέο μυθιστόρημά του είναι μια έντεχνη επιστροφή στα μυθιστορήματα που τον διαμόρφωσαν – που είναι τα μυθιστορήματα της μεταπολίτευσης, τακτοποιημένα σε μια προσωπική βιβλιοθήκη αναμνήσεων. Η βιβλιοθήκη αυτή είναι ο προσωπικός κόσμος του ήρωά του, του Βασίλη Σαραντηνού – αλλά οι αναμνήσεις της πλοκής, των προσώπων, των αισθημάτων, των συγκρούσεων είναι αποκλειστικές του συγγραφέα. Υποδειγματική ανάσυρση μιας βαθιάς σχέσης με βιβλία και συγγραφείς που μας έφτιαξαν ό,τι είμαστε.  Η.Κ.

Ελένη Γιαννακάκη, Κρητικό πιλάφι, Πατάκη, 200 σελ.

Το κυριακάτικο γεύμα και οι πλούσιες συνδηλώσεις του συνιστούν για τη συνταξιούχο λυκειάρχη πρώτης τάξεως αφορμή, ίσως και αιτία, για να ανακαλέσει στο παρελθόν της αναλογιζόμενη κυρίως ένα τραγικό συμβάν η τραγικότητα του οποίου την υποχρεώνει να κατασκευάζει υποθέσεις που θα μπορούσαν να το αποτρέψουν. Ο εσωτερικός μονόλογος της ηρωίδας βραχυκυκλώνει το προσωπικό της δράμα συμπλέκοντάς το με το κοινωνικό και το πολιτικό, όπως αυτά μορφοποιούνται στα τροχαία δυστυχήματα στην Κρήτη. Η συγγραφέας επιστρέφει στην τροφή και τα τροχαία δυστυχήματα διατηρώντας το εκλεπτυσμένο προφορικό ύφος των εσωτερικών μονολόγων της, ξεφλουδίζοντας τις επάλληλες στρώσεις της ανθρώπινης συνείδησης που αναζητά την ανακούφιση στα τελετουργικά της καθημερινότητας.  Σ.Μ.

Έλενα Μαρούτσου, Ο κήπος των φυγάδων, Ίκαρος, 112 σελ.

Η παράλληλη αφήγηση μιας σχολικής εκδρομής στην Πομπηία και της καταστροφής της αρχαίας πόλης από τον Βεζούβιο. Πέντε σύγχρονοι ήρωες (μια φιλόλογος, ένας μαθηματικός, μια μαθήτρια, μια γυμνάστρια και ένας ξεναγός) έρχονται αντιμέτωποι με τις προσωπικές τους επιθυμίες, τα τραύματα και τις υπαρξιακές τους αναζητήσεις: ημερολόγιο, ψυχαναλυτικός λόγος, αυτοβιογραφικό γράμμα και τριτοπρόσωπη αφήγηση. Ιδιαίτερη πρωτοτυπία προσδίδει η «ανιμιστική» οπτική των αρχαίων αντικειμένων (καρβέλι, νόμισμα, τοιχογραφία, κλίνη), τα οποία αποκτούν φωνή και λειτουργούν ως φορείς μνήμης της Πομπηίας. Άρτια δομή, αφηγηματική ακρίβεια, επιτυχημένη εναλλαγή επιπέδων χρόνου και φωνών.  Μ.-Ι.Κ.

Κώστας Μαυρουδής, Ο Χ. είπε, Κίχλη, 176 σελ.

Χρόνια μετά τις συζητήσεις του με έναν παλιό του φίλο, ο Κώστας Μαυρουδής συγκεντρώνει όσα εκείνος είπε ή του εμπιστεύθηκε, μετατρέποντάς τα σε ένα ιδιότυπο μωσαϊκό από μικρές ιστορίες, ποιήματα και αφορισμούς. Ο αινιγματικός Χ., άνθρωπος των γραμμάτων που απέφυγε συστηματικά τη δημοσιότητα, γίνεται η αφετηρία στοχασμών για τη λογοτεχνία, τη φιλία, τις αναγνωστικές μνήμες και τη δύναμη του παρελθόντος. Αποφεύγοντας τους διαλόγους και, γενικώς, την προφορικότητα, ο συγγραφέας επεξεργάζεται το υλικό με την αφηγηματική ευστροφία του, εμπλουτισμένη συχνά με λεπτή ειρωνεία. Ένα πυκνό και υπαινικτικό βιβλίο για τη μνήμη ως ανεξάντλητη πηγή της γραφής. Η.Κ.

Τίνα Σερβετά, Γκαστόν, Πνοή, 94 σελ.

Μικρό και πολύτιμο. Η Πολωνία του 1939-1940, ένα μικρό παιδί στις παρυφές του πολέμου, ένας σκύλος. Μια ευρύτερη οικογένεια, ο θάνατος, αναπόφευκτα θυμήθηκα τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν και το Έλα Να Δεις του Κλίμοφ, αλλά εδώ πρυτανεύει η αγάπη, είναι αγαθά τα αισθήματα στο επίκεντρο και όχι μόνο λόγω της ζωοφιλίας. Πρώτο της συγγραφέως, γραμμένο με αυστηρό αυτοέλεγχο γραφής.  Γ.Π.

Μιχάλης Αλμπάτης, Η νόσος των ουρητηρίων, Νήσος, 392 σελ.

Ένας ιός-αναμορφωτής εξαπλώνεται από τα ουρητήρια της Αθήνας και μετατρέπει σταδιακά όλους τους ανθρώπους σε καλλιτέχνες. Η αρχική αυτή «πανδημία δημιουργικότητας» οδηγεί σε μια ανεξέλεγκτη κοινωνική ανατροπή, όπου επαγγέλματα καταρρέουν και η παραγωγική ζωή αντικαθίσταται από μια χαοτική έκρηξη καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Μια τολμηρή δυστοπική αλληγορία που εξερευνά την υπερτροφία της τέχνης και τις αντιφάσεις της σύγχρονης κοινωνίας. Παρωδία, σαρκασμός, μαύρο χιούμορ.  Μ.-Ι.Κ.

Βασίλης Παπαθεοδώρου, Σπασμένος χρόνος. 343 μέρες στη φυλακή, Bell, 344 σελ.

Ο επιτυχημένος και καθ’ όλα άξιος συγγραφέας αφηγείται εν θερμώ την οδυνηρή του εμπειρία των 343 ημερών στη φυλακή και βέβαια ό,τι προηγήθηκε αυτής, με ύφος συνταρακτικά ψύχραιμο και αναλυτικό, μετουσιώνοντάς τη σε λογοτεχνικό κείμενο. Κατηγορήθηκε και  φυλακίστηκε για κατοχή υλικού παιδικής πορνογραφίας βιώνοντας τη δημόσια διαπόμπευση από την ψηφιακή αρένα και μεγάλο τμήμα του πνευματικού κόσμου, πριν ακολουθήσει η αμετάκλητη αθώωσή του. Η καταγραφή της προσωπικής του περιπέτειας είναι αποκαλυπτική της λεπτής γραμμής που χωρίζει την καθημερινότητα από τον εφιάλτη – και βέβαια του τέρατος που ελλοχεύει στα σπλάχνα μιας κοινωνίας η οποία έχει ανακαλύψει στα σόσιαλ μίντια ένα νέο μέσο για να προβάλλει σαδιστικά στους άλλους τα σκοτεινότερα αισθήματά της. Σ.Μ.

Γιάννης Λασκαράκης, Τα νήματα της ιστορίας, Επίκεντρο, 570 σελ.

Παρεμβατικός δημοσιογράφος με έδρα την Αλεξανδρούπολη, ο Γιάννης Λασκαράκης αποδεικνύεται γοητευτικός συγγραφέας ενός δύσκολου είδους, του ιστορικού μυθιστορήματος. Στο δεύτερο βιβλίο του, παρακολουθεί τις ζωές ανθρώπων που παρασύρονται από τις μεγάλες ανατροπές της περιόδου 1922-1943. Πρόσφυγες, πολιτικοί, στρατιωτικοί και απλοί πολίτες συναντιούνται σε μια αφήγηση όπου ο εθνικός διχασμός, η παρουσία του Βενιζέλου, η κοινωνία του Μεσοπολέμου και οι πληγές της Μικρασιατικής Καταστροφής και της κατάρρευσης της Μεγάλης Ιδέας δεν λειτουργούν ως απλό ιστορικό σκηνικό αλλά ως δυνάμεις που καθορίζουν τις προσωπικές μοίρες των ηρώων του. Πολυπρόσωπο μυθιστόρημα, βασισμένο σε αυθεντικές μαρτυρίες, συνδυάζει την ιστορική τεκμηρίωση με τη μυθοπλασία, χωρίς να θυσιάζει τον αφηγηματικό ρυθμό. Το ενδιαφέρον του συγγραφέα δεν περιορίζεται στην ανασύσταση μιας εποχής· αναζητεί τους δεσμούς που ενώνουν τις επιλογές του χθες με τα ανοιχτά ερωτήματα του σήμερα.  Η.Κ.

Παναγιώτα Δημοπούλου, Είναι όμορφα εδώ, Εντευκτήριο, 124 σελ.

Ένας νεαρός άνδρας, εξαιτίας ατυχήματος, βρίσκεται καθηλωμένος στο δωμάτιο ενός νοσοκομείου. Στο μεταίχμιο ύπνου και ξύπνιου, υπό το καθεστώς της ανησυχίας και της αγωνίας, ανακαλεί το παρελθόν του, προσπαθώντας μέσω της μνήμης να επανενώσει και να συμφιλιωθεί με αυτό που έχει διαλυθεί. Η επιλεκτική λειτουργία της μνήμης μεταβάλλει ταυτόχρονα την ταυτότητα των μελών της διαλυμένης παρέας αναδεικνύοντας την πολύτιμη αξία της αλλά και την ευάλωτη φύση της. Ο τίτλος λειτουργεί μάλλον αμφίσημα. Η μνημονική ανάκληση λειτουργεί θεραπευτικά ή το τραύμα παραμένει ανεπούλωτο; Κείμενο ατμόσφαιρας και εσωτερικότητας. Σ.Μ.

Ελισάβετ Χρονοπούλου, επί σκοπώ πλουτισμού, Πόλις, 208 σελ.

Το ιστορικό μυθιστόρημα της Ελισάβετ Χρονοπούλου αρχίζει με ένα τηλεφώνημα από ένα δημόσιο νοσοκομείο, έναν άγνωστο νεκρό και την απρόσμενη κληρονομιά ενός ημερολογίου στον Γιώργο Ασλανίδη, τον αφηγητή της ιστορίας, ο οποίος οδηγείται στην αποκάλυψη ενός σκοτεινού εγκλήματος από τα χρόνια της Κατοχής. Η εξιστόρηση εξελίσσεται σε δύο χρονικά επίπεδα, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν και αναδεικνύοντας τις συνέπειες της λήθης και της μεταβίβασης της ιστορικής μνήμης στις επόμενες γενιές. Η συγγραφέας φωτίζει την πρακτική του δωσιλογισμού και θέτει εύστοχα το ερώτημα αν οι απόγονοι φέρουν ευθύνη για τα εγκλήματα των προγόνων τους. Ένα από τα βιβλία που διαβάστηκαν και συζητήθηκαν πολύ τους τελευταίους μήνες.  Μ.-Ι.Κ.

Γιώργος Συμπάρδης, Νύχτες με την Κάλλη, Μεταίχμιο, 120 σελ.

Ο Γιώργος Συμπάρδης δεν ενδιαφέρεται τόσο για την έκπληξη της πλοκής όσο για την ανάδειξη των αδιόρατων μεταβολών της ψυχής. Με τη χαμηλόφωνη γραφή του, μετατρέπει τα ασήμαντα περιστατικά σε φορείς συγκίνησης υπενθυμίζοντας ότι οι σημαντικότερες ιστορίες γεννιούνται από όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ. Ο αφηγητής γοητεύεται από μια γυναίκα που παραμένει αίνιγμα. Συναντιούνται τέσσερις φορές και κάθε συνάντησή τους, αντί να τη φωτίζει, κάνει το μυστήριό της πυκνότερο. Ο ίδιος ο Συμπάρδης έχει πει ότι «η γνώση μας για τον “άλλο”, ακόμα και για τον άνθρωπο που κοιμάται στο ίδιο κρεβάτι δίπλα μας, είναι πάντα ελλιπής»· αυτή είναι μια από τις βασικές ιδέες της νουβέλας.  Η.Κ.

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ίαν ΜακΓιούαν, Τι μπορούμε να γνωρίζουμε, μετάφραση: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, 462 σελ.

Το 2119 η Αγγλία έχει μισοβυθιστεί από ασαφή αιτία (την κλιματική αλλαγή, αλλά όχι μόνον αυτήν) και ένας καθηγητής πανεπιστημίου, ο Τομ Μέτκαλφ, αναζητά ένα ποίημα που ακούστηκε μια μόνο φορά, σε ένα πάρτι γενεθλίων του 2014, κι έπειτα χάθηκε. Πάνω σε αυτόν τον ισχνό μίτο ο ΜακΓιούαν στήνει το πιο φιλόδοξο βιβλίο του εδώ και χρόνια: επιστημονική φαντασία «χωρίς την επιστήμη», όπως τη θέλει ο ίδιος, που στο βάθος της στοχάζεται τι απομένει από μια εποχή όταν τη διαβάζει το μέλλον. Οι μεταγενέστεροι βαφτίζουν το πρώτο μισό του αιώνα μας «εποχή της παραφροσύνης»: όλοι ήξεραν, ουδείς έπραξε.   Γ.Ν.

Ντέιβιντ Λοτζ, Νέα από τον παράδεισο, μετάφραση: Γιώργος Μπαρουξής, Κυψέλη, 384 σελ.

Ο Μπέρναρντ Γουόλς, καθηγητής θεολογίας και πρώην ιερέας, έχει χάσει όχι μόνο την πίστη στον Θεό αλλά και στον εαυτό του. Η Χαβάη, όπου πηγαίνει οικογενειακώς, αντί να λειτουργήσει ως εξωτικός παράδεισος, μετατρέπεται σε τόπο δοκιμασίας και αυτογνωσίας, όπου οι οικογενειακές συγκρούσεις, οι απρόσμενες γνωριμίες και οι προσωπικές αποκαλύψεις εξαναγκάζουν σε αναθεωρήσεις. Η ειρωνεία του Ντέιβιντ Λοτζ δεν γίνεται ποτέ κυνική· αντίθετα, φωτίζει τις ανθρώπινες αδυναμίες με τρυφερότητα και κατανόηση. Κι η καυστική ματιά του στον μαζικό τουρισμό και στην εμπορευματοποίηση της ευτυχίας αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.  Μ.-Ι.Κ.

Τζούλιαν Μπαρνς, Αναχωρήσεις, μετάφραση: Κατερίνα Σχινά, Μεταίχμιο, 240 σελ.

Ο Μπαρνς έχει δηλώσει ότι είναι το τελευταίο του βιβλίο, και το βιβλίο το ξέρει. Ο Στίβεν και η Τζιν ερωτεύονται νέοι, χωρίζουν, ξαναβρίσκονται γέροι. Είναι πραγματικοί ή είναι μυθοπλασία; Γύρω τους ο Προυστ, ο Έλιοτ, ο Λε Καρέ, ένας σκύλος ονόματι Τζίμι και το ερώτημα που συνέχει το βιβλίο: πώς βρίσκει κανείς την ευτυχία σε αυτή τη ζωή και πότε είναι η ώρα να πει αντίο. Δεν είναι ακριβώς μυθιστόρημα. Είναι το γνώριμο υβρίδιο κατά Μπαρνς, απομνημονεύματα και δοκίμιο και μυθοπλασία με σύνορα ασαφή, μόνο που εδώ τα σύνορα σχεδόν εξαφανίζονται. Η ευφυΐα μένει αμείωτη, το χιούμορ επίσης, και η στάση του απολογισμού, γαλήνια και όχι μαχητική, συγκινεί περισσότερο απ’ όσο θα ήθελε ο ίδιος. Γ.Ν.

Tomasz Jędrowski, Κολυμπώντας στο σκοτάδι, μετάφραση: Μαρία Παπανδρέου, Bell, 224 σελ.

Στην Πολωνία του 1980, σε μια φοιτητική θερινή κατασκήνωση, ο Λούντβικ γνωρίζει τον  Γιάνους. Αναπτύσσεται μια θυελλώδης ερωτική θερινή σχέση,  που μετά την επιστροφή  στην Βαρσοβία προσγειώνεται στην πραγματικότητα. Η ομοφυλοφιλία είναι στίγμα για το κομμουνιστικό καθεστώς. Ο Γιάνους, ως μέλος του κόμματος, ακολουθεί τη «βιολογική νομιμότητα»· και ο Λούντβικ, με τη μεσολάβηση μιας ερωτικής φίλης, εξασφαλίζει το πολυπόθητο διαβατήριο για την Αμερική. Εκεί ξεκινάει η αφήγηση, όταν ξυπνάει ακούγοντας την είδηση του πραξικοπήματος από τον στρατηγό Γιαρουζέλσκι και της ανάληψης εκ μέρους του της εξουσίας. Δ.Κ.

Κόλιν Μπάρετ, Αγριόσπιτα, μετάφραση: Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Στερέωμα, 294 σελ.

Με αφετηρία μια φαινομενικά γνώριμη ιστορία απαγωγής, ο Μπάρετ συνθέτει ένα ρεαλιστικό, ζωντανό πορτρέτο της επαρχιακής Ιρλανδίας, όπου η φτώχεια, η μοναξιά, η βία και η έλλειψη προοπτικής καθορίζουν τις ζωές των ανθρώπων. Η μεγαλύτερη αρετή του βιβλίου εντοπίζεται στη σκιαγράφηση των χαρακτήρων. Κανείς δεν είναι μονοδιάστατος· ακόμη και οι πιο βίαιες ή περιθωριακές μορφές αποκτούν βάθος μέσα από προσεκτικά δομημένες αναδρομές και μια αφήγηση που ισορροπεί ιδανικά ανάμεσα στην ένταση και την ψυχογραφία. Τα Αγριόσπιτα είναι ένα σκοτεινό, καθηλωτικό και βαθιά ανθρώπινο μυθιστόρημα, που δικαιολογεί απόλυτα τη διεθνή αναγνώριση του συγγραφέα. Μ.-Ι.Κ.

Φέρντια Λέννον, Ένδοξα κατορθώματα, μετάφραση: Νατάσα Σίδερη, Γεννήτρια, 398 σελ.

Ξεχωριστό μυθιστόρημα που φωτίζει μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες του Πελοποννησιακού Πολέμου. Δύο κεραμοποιοί, ο Γέλων και ο Λάμπων, αποφασίζουν να ανεβάσουν τη Μήδεια με Αθηναίους που αιχμαλωτίστηκαν μετά την ήττα των Αθηναίων στις Συρακούσες, το 412 π.Χ. Η αφήγηση ισορροπεί ιδανικά ανάμεσα στο χιούμορ, τη συγκίνηση και την τραγικότητα, ενώ οι διάλογοι διαθέτουν ζωντάνια και θεατρικό ρυθμό που κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον. Ένα μυθιστόρημα που υπενθυμίζει πως, ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές της ιστορίας, η τέχνη μπορεί να γίνει καταφύγιο, πράξη ελευθερίας και γλώσσα επικοινωνίας.  Μ.-Ι.Κ.

Πατρίσια Χάισμιθ, Ο πρόεδρος Μπακ Τζόουνς ανασυντάσσεται και ανεμίζει τη σημαία, μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης, Άγρα, 62 σελ.

Το 1987, η Πατρίσια Χάισμιθ δημοσιεύει τη συλλογή διηγημάτων, Ιστορίες φυσικών και αφύσικων καταστροφών. Ένα από τα διηγήματα εκείνα, «Ο πρόεδρος Μπακ Τζόουνς ανασυντάσσεται και ανεμίζει την σημαία», στις μέρες μας θεωρήθηκε προφητικό, καθώς παραπέμπει στον αμερικανό πρόεδρο Τραμπ. Αν και η συλλογή διηγημάτων είχε εκδοθεί το 2015 από την Άγρα, η επικαιρότητα οδήγησε στην απόφαση της νέας, αυτόνομης έκδοσης του διηγήματος.  Δ.Κ.

Τζιάκομο Λεοπάρντι, Μικρά ηθικά έργα, προλεγόμενα - μετάφραση – σημειώσεις: Παναγιώτης Τσιαμούρας, Ευρασία, 444 σελ.

Το κορυφαίο πεζογραφικό έργο του Τζιάκομο Λεοπάρντι, ένα από τα πιο πρωτότυπα βιβλία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, κυκλοφορεί (απ’ όσο ξέρω) πρώτη φορά στα ελληνικά. Μέσα από σύντομους φιλοσοφικούς διαλόγους, αλληγορίες και σατιρικές αφηγήσεις, ο ιταλός ποιητής στοχάζεται πάνω στην ανθρώπινη ευτυχία, τη φύση, το χρόνο, την πρόοδο και τις αναγκαίες ψευδαισθήσεις που κάνουν τη ζωή υποφερτή. Η ειρωνεία συνυπάρχει με τη μεταφυσική αγωνία και η λογοτεχνική επινόηση υπηρετεί μια βαθιά φιλοσοφική αναζήτηση. Πρόκειται για ένα βιβλίο που, σχεδόν δύο αιώνες μετά την πρώτη του έκδοση, εξακολουθεί να συνομιλεί με τα πιο επίμονα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Μπράβο στον μεταφραστή, μπράβο και στον εκδότη. Η.Κ.

Λουίζ Γκλικ, Μάριγκολντ και Ρόουζ, μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, Στερέωμα, 72 σελ.

Στο μοναδικό πεζό κείμενο της νομπελίστριας Λουίζ Γκλικ, δύο δίδυμα κορίτσια διανύουν τον πρώτο χρόνο της ζωής τους, παρατηρώντας τον κόσμο με βλέμμα που συνδυάζει την παιδική αθωότητα με μια σχεδόν μεταφυσική διαύγεια. Η Μάριγκολντ, εσωστρεφής και στοχαστική, και η εξωστρεφής Ρόουζ γίνονται οι φορείς ενός στοχασμού πάνω στη γλώσσα, τον χρόνο και τη διαμόρφωση της συνείδησης. Η πρόζα της Γκλικ παραμένει βαθιά ποιητική, λιτή και υπαινικτική, αποφεύγοντας κάθε συναισθηματική ευκολία. Μικρό σε έκταση αλλά εξαιρετικά πυκνό βιβλίο, όπου η αφήγηση λειτουργεί ως συνέχεια της ποιητικής της και διερευνά, με σπάνια λεπτότητα, το μυστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης. Η.Κ.

Μάργκαρετ Άτγουντ, Πολλές ζωές σε μία, μετάφραση: Αύγουστος Κορτώ, Ψυχογιός

Στα 86 της η Άτγουντ γράφει τα απομνημονεύματά της όπως έγραφε πάντα τα μυθιστορήματά της: με λοξή ματιά στον κόσμο, με κοφτερό χιούμορ. Από τα παιδικά χρόνια στα δάση του βόρειου Κεμπέκ, όπου ο εντομολόγος πατέρας της κουβαλούσε την οικογένεια σε καλύβες χωρίς ρεύμα, ώς τη νοικιασμένη γραφομηχανή του Δυτικού Βερολίνου, στην οποία γράφτηκε η Ιστορία της Θεραπαινίδας, μια ζωή που διασχίζει τον αιώνα και τώρα βρίσκει τον χρόνο να τον σχολιάσει. Είναι, βεβαίως, και θρήνος: για τον Γκρέιαμ Γκίμπσον, 48 χρόνια σύντροφό της, που πέθανε το 2019. Η Άτγουντ τον ξαναζωντανεύει με λεπτομέρειες αντί για ελεγείες, όπως με τα πουλιά που παρατηρούσαν μαζί. Και όσο πλησιάζει στο παρόν, τόσο καθαρότερα φαίνεται γιατί τα δυστοπικά της βιβλία ποτέ δεν υπήρξαν προφητείες: ήταν αποδελτίωση. Γ.Ν.

Andrei Bitov, Οίκος Πούσκιν, μετάφραση: Βιργινία Γαλανοπούλου, Gutenberg, 765 σελ.

Το 1978 κυκλοφόρησε επίσημα στην Αμερική, για πρώτη φορά από έναν εκδοτικό οίκο της Νέας Υόρκης, ο Οίκος Πούσκιν, που την ίδια εποχή  διαδιδόταν μυστικά από χέρι σε χέρι στην τότε Σοβιετική Ένωση. Τη δεκαετία του 1960 βρίσκεται νεκρός ένας φιλόλογος στο Οίκο Πούσκιν της Ακαδημίας Επιστημών, με δυο πιστόλια μονομαχίας του Πούσκιν δίπλα του. Με αφορμή αυτό το γεγονός, ο Μπίτοφ ανατέμνει τη ζωή του Λιόβα που δεν είναι παρά η αγωνία  και οι αναζητήσεις ενός διανοούμενου στο ασφυκτικό πλαίσιο της κομμουνιστικής Σοβιετικής Ένωσης. Δ.Κ.

Rodrigo Rey Rosa, Σεβερίνα, μετάφραση: Καλυψώ Αγγελοπούλου, Μικρή Κυψέλη, 148 σελ.

Ένας βιβλιοπώλης μικρής πόλης που φιλοδοξεί να γίνει συγγραφέας, Μια μυστηριώδης γοητευτική κλέφτρα βιβλίων, μια «άπιαστη γυναίκα». «Αδύνατον να είσαι σοφός και την ίδια στιγμή να αγαπάς». Μια ιστορία εμμονής ή ερωτικού παραληρήματος, από το μαθητή (και διαχειριστή του συγγραφικού έργου πλέον) του Πολ Μπόουλς, με την ίδια αίσθηση παράξενου ταξιδιού που αφήνουν ο Σαμπάτο και ο Κασάρες. «Ο καινούριος έρωτας, ο ιδιαίτερος έρωτας του 21ου αιώνα», αλλά και η ανάγνωση ως υπαρξιακό ζήτημα: «υπάρχουμε μόνο χάρη στα βιβλία». Γ.Π.

Ίντιθ Γουόρτον, Οι παραδόσεις της χώρας, μετάφραση: Έφη Τσιρώνη, Μεταίχμιο, 728 σελ.

Το οξύ και αμείλικτο βλέμμα της συγγραφέα στρέφεται στην αμερικανική και την ευρωπαϊκή υψηλή κοινωνία των αρχών του 20ού αιώνα και δημιουργεί την Αντίν Σπραγκ, μια από τις πιο συναρπαστικές αντιηρωίδες της παγκόσμιας λογοτεχνίας: όμορφη, αδίστακτη, φιλοχρήματη και μονίμως ανικανοποίητη, που αντιμετωπίζει το γάμο, τον έρωτα και τις ανθρώπινες σχέσεις ως μέσα κοινωνικής ανέλιξης, πλούτου και αναγνώρισης. Η Γουόρτον δεν δημιουργεί όμως απλώς έναν αντιπαθητικό χαρακτήρα. Αποκαλύπτει την υποκρισία ενός κόσμου όπου οι ανθρώπινες σχέσεις μετατρέπονται σε συναλλαγές. Ένα μυθιστόρημα για την απληστία. Μ.-Ι.Κ.

Πατρίκ Μοντιανό, Η πατίνα του χρόνου, μετάφραση: Μίνα Πατεράκη-Γαρέφη, Ελληνικά Γράμματα, 400 σελ.

Οι τρεις νουβέλες της παρούσας έκδοσης, αν και γράφτηκαν και κυκλοφόρησαν αυτόνομα, συνθέτουν ένα ενιαίο λογοτεχνικό σύμπαν, όπου τα όρια ανάμεσα στην αυτοβιογραφία, τη μυθοπλασία και την ιστορική μνήμη παραμένουν διαρκώς ρευστά. Το Παρίσι δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό, αλλά ως ζωντανός οργανισμός που κουβαλά τα ίχνη της ναζιστικής Κατοχής και των ανθρώπων που χάθηκαν μέσα στον χρόνο. Ο Μοντιανό δεν ενδιαφέρεται για την εξέλιξη της πλοκής όσο για την ανάκληση της ατμόσφαιρας. Με λιτή, υπαινικτική και βαθιά ποιητική γραφή δημιουργεί έναν κόσμο όπου οι σκιές, οι τυχαίες συναντήσεις, οι απόντες γονείς και οι ξεχασμένοι έρωτες αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από τις ίδιες τις βεβαιότητες. Μ.-Ι.Κ.

Χαν Γκανγκ, Ανθρώπινες πράξεις, μετάφραση: Μαρίνα Αγαθαγγελίδου, Καστανιώτη, 208 σελ.

Η δολοφονία από τη στρατιωτική δικτατορία του δεκαπεντάχρονου ΝτόνγκΧο κατά τη διάρκεια μιας εξέγερσης φοιτητών και εργατών, τον Μάιο του 1980 στη Νότια Κορέα, δίνει το έναυσμα στην νομπελίστρια συγγραφέα να αφηγηθεί την ατομική και συλλογική οδύνη. Το πένθος που στοιχειώνει τη ζωή των ανθρώπων αναζητώντας λύτρωση. Η ιστορία ενσαρκωμένη σε πολιτική, λαμβάνοντας τη μορφή της θηριωδίας, συντρίβει τα ανθρώπινα υποκείμενα και τα μετατρέπει σε μάρτυρες της καταστροφής τους. Μέσα από μια πολυφωνική αφήγηση, η συγγραφέας εξακτινώνει το ανεπούλωτο τραύμα και, ταυτόχρονα, το εξατομικεύει αναδεικνύοντας την τραγικότητά του στις επιμέρους ζωές, χωρίς να τους επιτρέπει περιθώρια διαφυγής. Βίαιο και χαμηλότονα ποιητικό, συνομιλεί υπαινικτικά με την αρχαία ελληνική τραγωδία. Σ.Μ.

Ρομαίν Γκαρύ, Η ζωή μπροστά, μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης, Δώμα, 216 σελ.

Στο βιβλίο που υπέγραψε ως Εμίλ Αζάρ, ο Γκαρύ αφηγείται μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία για την αγάπη, την αξιοπρέπεια και την ανάγκη του ανήκειν. Αφηγητής είναι ο Μομό, ένα παιδί αραβικής καταγωγής που μεγαλώνει στο Παρίσι, υπό τη φροντίδα της ηλικιωμένης Εβραίας Μαντάμ Ροζά, επιζησάσης του Ολοκαυτώματος. Η ιδιαίτερη, ατελής και συχνά ανορθόδοξη γλώσσα του Μομό, είναι το μεγάλο ατού του βιβλίου. Η παιδική ματιά του απογυμνώνει την πραγματικότητα από προκαταλήψεις και εύκολους ηθικούς διαχωρισμούς και φωτίζει με χιούμορ, τρυφερότητα και απροσδόκητη σοφία, έναν κόσμο περιθωριοποιημένων ψυχών. Η εξαιρετική μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη αποδίδει με ζωηράδα το ιδιότυπο γλωσσικό σύμπαν του Μομό. Μ.-Ι.Κ.

Γιεν Λιένκε, Το όνειρο του χωριού Τινγκ, μετάφραση: Σωτήρης Χαλικιάς, Αλεξάνδρεια, 327 σελ.

Μυθιστόρημα βασισμένο σε ένα πραγματικό γεγονός που συνέβη σε ένα χωριό της Ανατολικής Κίνας, τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ένα χωριό το οποίο καταστράφηκε, όταν ο πληθυσμός του μολύνθηκε κατά λάθος από τον ιό του AIDS, έπειτα από μια συλλογική εκστρατεία αιμοδοσίας που είχε απώτερο στόχο την έξοδο των κατοίκων του χωριού από τη φτώχεια. Κεντρικοί ήρωες, οι δύο γιοι μιας οικογένειας. Ο ένας εκμεταλλεύεται την κατάσταση και κάνει καριέρα στο κόμμα, αντίθετα με τον άλλο που μολύνεται και πεθαίνει. Μια υποδόρια κριτική στην ξέφρενη ανάπτυξη της Κίνας.  Δ.Κ.

Sheena Patel, Είμαι φαν, μετάφραση: Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Αλεξάνδρεια, 280 σελ.

Από τα σύγχρονα μυθιστορήματα που θεματοποιούν αφηγηματικά τη σχέση του σύγχρονου υποκειμένου με το διαδίκτυο. Η πρωταγωνίστρια, γυναίκα, μαύρη, οικονομικά ευάλωτη, περιγράφει την εμμονή της για μία άλλη γυναίκα με τα ακριβώς αντίθετα χαρακτηριστικά της, την οποία θεωρεί ανταγωνίστρια στη διεκδίκηση ενός άνδρα. Το διαδίκτυο της προσφέρει την κερκόπορτα να μπει στη ζωή της λευκής, πλούσιας γυναίκας και να προεκτείνει με τη φαντασία της τα προνόμια που εκείνη απολαμβάνει. Η ειρωνική αντίστιξη ανάμεσα στην ψευδαίσθηση της κοινής απόλαυσης που προσφέρει ο ψηφιακός κόσμος και της κραυγαλέας ανισότητας που επαναφέρει ο πραγματικός καταυγάζει το κοινό υπόβαθρο των προσώπων: τη δημιουργία ρηχών, επιφανειακών σχέσεων. Του διαρκούς ανικανοποίητου και των ψυχικών καταρρεύσεων που ακολουθούν. Σ.Μ.

QNTM, Δεν Υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων, μετάφραση: Δέσποινα Κανελλοπούλου, Δώμα, 320 σελ.

Μια εναλλακτική θεώρηση του κόσμου όπου «οι ιδέες είναι πράγματα ζωντανά. Μεταλλάσσονται, πολλαπλασιάζονται, θηρεύουν άλλες ιδέες... κι επίσης, κρύβονται». Τα αντιμιμίδια είναι ιδέες που οδηγούν στη λησμονιά, ορισμένα από αυτά μπορούν ακόμη και να μας καταπιούν ως ανθρωπότητα. Μια υπηρεσία έχει αναλάβει να τα αναζητά και να περιορίζει τα πλέον επικίνδυνα, αρκεί τα μέλη της να θυμούνται ότι ανήκουν στην υπηρεσία. «Το εκθαμβωτικό οικοσύστημα του ιδεοχώρου, ένας σπειροειδής γαλαξίας και δίπλα του ένας δίδυμος όπου κάθε σημείο αντιστοιχεί σε αυτό που σημαίνει κάθε άνθρωπος για κάθε άλλον άνθρωπο». Αναφορές στη νοόσφαιρα του Βερνάντσι. Μπορεί και να το έχουμε ξαναδιαβάσει, αλλά να το έχουμε λησμονήσει. Αλλά δεν έχω ξαναδιαβάσει κάτι σαν κι αυτό. Γ.Π.

Ουίλιαμ Φόκνερ, Ένας μύθος, μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Gutenberg, 671 σελ.

Στο σπουδαίο αυτό μυθιστόρημα ο Φόκνερ μεταφέρει τη δράση στα χαρακώματα της Γαλλίας, τις τελευταίες ημέρες του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Το αποτέλεσμα είναι ένα από τα πιο φιλόδοξα, αινιγματικά και απαιτητικά έργα του, μια βαθιά φιλοσοφική αλληγορία για τον πόλεμο, την εξουσία και την ανθρώπινη συνείδηση. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένας γάλλος δεκανέας που, μαζί με δώδεκα στρατιώτες, αρνείται να επιτεθεί. Η ανυπακοή τους προκαλεί μια απροσδόκητη κατάπαυση του πυρός και αποκτά σταδιακά βιβλικές διαστάσεις. Η πρόζα του Φόκνερ είναι πυκνή, ποιητική και σε σημεία δυσπρόσιτη. Βραβευμένο με Πούλιτζερ, το αριστούργημα αυτό του Φόκνερ είναι μια σκοτεινή αναμέτρηση με το παράλογο της βίας και το δισυπόστατο της ανθρώπινης φύσης: την ικανότητά της για εξύψωση αλλά και για αβυσσαλέα φρίκη.  Μ.-Ι.Κ.

Τόμας Μαν, Τόνιο Κραίγκερ, μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Δώμα, 120 σελ.

Τόμας Μαν, Τόνιο Κρέγκερ, μετάφραση: Έμη Βαϊκούση, Μεταίχμιο, 120 σελ.

Βαθιά στοχαστική νουβέλα για τη μοναξιά του δημιουργού και την αέναη σύγκρουση ανάμεσα στην τέχνη και τη ζωή.. Ο ήρωας αγαπά, επιθυμεί και φθονεί όσους μπορούν να ζουν με φυσικότητα, ενώ ο ίδιος μοιάζει εγκλωβισμένος στη γνώση και την αμφιβολία. Η τέχνη γίνεται ταυτόχρονα καταφύγιο και κατάρα, ένας δρόμος που τον απομακρύνει από την απλή ανθρώπινη ευτυχία. Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη συγγραφή του, ο Τόνιο Κραίγκερ παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρος. Είναι ένα βιβλίο για όλους εκείνους που νιώθουν «ανάμεσα σε δύο κόσμους» και αναζητούν στη λογοτεχνία μια πιθανή πατρίδα. Μ.-Ι.Κ.

Τόμας Μαν, Οι Μπούντενμπροκ, μετάφραση: Έμη Βαϊκούση, Μεταίχμιο, 784 σελ.

Δεν είναι απλώς η ιστορία της παρακμής μιας εύπορης εμπορικής οικογένειας. Είναι ένα μεγαλειώδες μυθιστόρημα για τη φθορά, το χρόνο και τη σύγκρουση ανάμεσα στο οικογενειακό καθήκον και την προσωπική επιθυμία. Παρακολουθώντας διαδοχικές γενιές των Μπούντενμπροκ στον ταραγμένο 19ο αιώνα, ο Μαν αποτυπώνει με εντυπωσιακή ακρίβεια έναν κόσμο που αλλάζει και μια αστική τάξη που αδυνατεί να ακολουθήσει τις εξελίξεις. Ο ευαίσθητος, καλλιτεχνικός Χάνο γίνεται ίσως η πιο συγκινητική μορφή του έργου, καθώς ασφυκτιά κάτω από το βάρος των προσδοκιών και βρίσκει στη μουσική το μοναδικό καταφύγιο. Η πυκνή πρόζα του Μαν απαιτεί χρόνο και συγκέντρωση, αλλά ανταμείβει γενναιόδωρα. Μ.-Ι.Κ.

Αρκάντι και Μπορίς Στρουγκάτσκι, Πικνίκ στο πλάι του δρόμου, μετάφραση: Γιώργος Πινακούλας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 292 σελ.

«Θεέ μου τι άλλο μας περιμένει; τι άλλο πρέπει να συμβεί για ν’ αφυπνιστούμε επιτέλους; Στ’ αλήθεια, δεν είναι αρκετά όλα αυτά; Ήξερε ότι δεν ήταν. Ήξερε ότι εκατομμύρια άνθρωποι δεν ξέρουν τίποτα κι ούτε θέλουν να ξέρουν, κι αν μάθουν, θα φρίξουν για δέκα λεπτά κι έπειτα θα επιστρέψουν πάλι στην καθημερινότητά τους». Ένα σπουδαίο βιβλίο επιστημονικής φαντασίας από τους αδελφούς Στρουγκάτσι, που χρησίμευσε ως σεναριακή βάση για το Στάλκερ του Ταρκόφσκι, σε μια μετάφραση-άθλο.  Γ.Π.

Φραντς Βέρφελ, Ο άνθρωπος που νίκησε τον θάνατο, μετάφραση: Απόστολος Στραγαλινός, Κριτική, 104 σελ.

Ο Καρλ Φιάλα είναι συνταξιούχος, αντιμέτωπος με σοβαρή ασθένεια, που αγωνίζεται να παραμείνει στη ζωή προκειμένου να εξασφαλίσει οικονομικά την οικογένειά του μέσω ενός συμβολαίου ασφάλειας ζωής. Η αγωνιώδης αυτή συνθήκη μετατρέπει τη ζωή του σε υπαρξιακό και κοινωνικό εφιάλτη. Ο Τσέχος Φραντς Βέρφελ αποδίδει με ακρίβεια το κλειστοφοβικό κλίμα μιας κοινωνίας σε οικονομική και ηθική κρίση, αναδεικνύοντας την ανθρώπινη απόγνωση και τις αντιφάσεις της επιβίωσης. Μ.-Ι.Κ.

Κριστίν ντε Πίζα, Το βιβλίο της πολιτείας των κυριών, μετάφραση: Νίκος Καραπιδάκης - Νίκος Κοκκομέλης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 309 σελ.

Παρότι γράφτηκε στις αρχές του 15ου αιώνα, το έργο της ντε Πιζάν οργανώνεται γύρω από τη συγκρότηση μιας ιδανικής «πολιτείας» γυναικών και την ανάδειξη ιστορικών, μυθολογικών και θρησκευτικών μορφών που λειτουργούν ως παραδείγματα αρετής, γνώσης και δύναμης. Σε αυτό το πρώιμα φεμινιστικό κείμενο η συγγραφέας υπερασπίζεται τη γυναικεία φύση απέναντι σε μισογυνιστικές αντιλήψεις της εποχής της, αξιοποιώντας την παράδοση των exempla για να αποδομήσει προκαταλήψεις και να προτείνει μια πνευματική «αριστοκρατία» των ικανοτήτων. Η εξαιρετική μετάφρασή του από τα μεσαιωνικά γαλλικά της εποχής και η εισαγωγή των μεταφραστών, επιτρέπουν τη σημερινή κατανόησή του. Μ.-Ι.Κ.

Πιερ Ζαν Ζουβ, Εκάτη, μετάφραση: Σοφία Λεωνίδη, Άγρα, 224 σελ.

Η Κατρίν Κρασά, μια γυναίκα του Μεσοπολέμου, εμπλέκεται σε έναν παθιασμένο και ισοπεδωτικό έρωτα με τον Πιερ, έναν άνδρα που σταδιακά γίνεται το απόλυτο αντικείμενο επιθυμίας και το αίτιο της ψυχικής υποταγής της. Γύρω τους αναπτύσσεται ένα δίκτυο ζήλιας, εξουσίας και συναισθηματικής χειραγώγησης, με χαρακτηριστική την αμφίσημη παρουσία της Φαννύ Φελίσιτας. Αυτό που διαβάζουμε δεν είναι απλώς το χρονικό ενός ερωτικού δράματος, αλλά μιας υπαρξιακής πτώσης, όπου ο έρωτας μετατρέπεται σε μηχανισμό αυτοκαταστροφής. Ένα εξαιρετικά γραμμένο, απαιτητικό αλλά βαθιά στοχαστικό έργο, που διερευνά τα όρια ανάμεσα στην επιθυμία και την υποταγή, φωτίζοντας τον έρωτα ως δύναμη απελευθερωτική και συνάμα ολέθρια. Μ.-Ι.Κ.

Andrés Montero, Η χρονιά που μιλήσαμε με τη θάλασσα, μετάφραση: Μαρία Παλαιολόγου, Διόπτρα, 270 σελ.

Το να λέμε ιστορίες σημαίνει να συντηρούμε συνεκτικούς μύθους ή συλλογικές τελετουργίες όπου ακόμη και η θλίψη μπορεί να μετασχηματιστεί με ένα τραγούδι. «Εφήμερα όντα που πρέπει να αποφασίσουν τι ιστορίες θα αφηγηθούν προτού πεθάνουν και τι ιστορίες θα ακούσουν προτού πεθάνουν». Ένα κοιμητήριο ανέστιων ψυχών, αυτών που θα έπρεπε να είναι θαμμένες εδώ αλλά δεν είναι. Μια επιστροφή, μια αναμέτρηση με το παρελθόν σε έναν τόπο εκτός γεωγραφίας. Ένα «ζούδι» που πανδημεί πέρα από τον τόπο αυτό, αλλά δεν φτάνει ποτέ εκεί, επειδή ίσως ο τόπος αυτός να είναι το καθαρτήριο. Πρωτότυπο, ονειρικό - αν το όνειρο έβγαζε αγκάθια. Γ.Π.

Καρολίνε Βαλ, 22 Διαδρομές, μετάφραση: Μαριάννα Χάλαρη, Κλειδάριθμος, 296 σελ.

Το λογοτεχνικό ντεμπούτο της γερμανίδας συγγραφέα είναι ένα σύγχρονο μυθιστόρημα ενηλικίωσης που κερδίζει τον αναγνώστη κυρίως χάρη στην αμεσότητα και την ειλικρίνειά του. Η Τίλντα, εγκλωβισμένη σε μια μικρή επαρχιακή πόλη και σε μια δύσκολη οικογενειακή πραγματικότητα, προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις σπουδές, την εργασία και τη φροντίδα της μικρής της αδερφής, έχοντας να αντιμετωπίσει τον αλκοολισμό της μητέρας τους. Μοναδική σταθερή διέξοδος είναι η κολύμβηση και οι 22 διαδρομές της στην πισίνα. Η γραφή της Βαλ είναι κοφτή, λιτή και σχεδόν μαθηματικά ακριβής. Χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς, αποδίδει με δύναμη τη σκληρότητα της καθημερινότητας, ενώ οι σύντομοι διάλογοι και η κινηματογραφική αφήγηση δίνουν στο βιβλίο γρήγορο ρυθμό. Μ.-Ι.Κ.

Γκιγιέρμο Αριάγα, Να σώσουμε τη φωτιά, μετάφραση: Άννα Παπανικολάου, Ίκαρος, 992 σελ.

Ο μεξικανός συγγραφέας και σεναριογράφος Γκιγιέρμο Αριάγα συνθέτει μια ογκώδη, σκοτεινή και καταιγιστική αφήγηση για τον έρωτα, τη βία και τις βαθιές κοινωνικές ανισότητες στο σύγχρονο Μεξικό. Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται ο παράφορος έρωτας της προνομιούχας χορογράφου Μαρίνας με τον φυλακισμένο Χοσέ Κουαουτέμοκ Ουίστλικ. Η σχέση τους φέρνει αντιμέτωπους δύο κόσμους: εκείνον της οικονομικής ασφάλειας και της κοινωνικής αποδοχής και εκείνον των αποκλεισμένων, για τους οποίους η βία και το έγκλημα μοιάζουν συχνά μονόδρομος. Φιλόδοξο, πληθωρικό και βαθιά σκοτεινό. Μ.-Ι.Κ.

Μαίρη Γουέμπ, Ακριβό φαρμάκι, μετάφραση: Άννα Σικελιανού, Έποψ, 368 σελ.

Στο σκληρό τοπίο του Σροπσάιρ των αρχών του 19ου αιώνα, η Προύντενς Σαρν, μεγαλώνει στιγματισμένη από το λαγώχειλο, έρχεται αντιμέτωπη όχι μόνο με την προκατάληψη της κοινότητας αλλά και με τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης ψυχής. Η συγγραφέας αντιπαραθέτει τη δεισιδαιμονία και την απληστία στην ταπεινότητα και την αντοχή, χωρίς να γίνεται διδακτική. Η μεγάλη δύναμη του έργου βρίσκεται στη λυρική του γλώσσα και στη μοναδική σχέση που οικοδομεί ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Το φυσικό τοπίο δεν λειτουργεί ως απλό σκηνικό, αλλά ως ζωντανός οργανισμός. Η ιστορική μετάφραση της Άννας Σικελιανού διατηρεί αναλλοίωτο τον ποιητικό ρυθμό και την ατμόσφαιρα του πρωτοτύπου. Μ.-Ι.Κ.

Αλμπέρτο Σαβίνιο, Ο κύριος Μίνστερ, μετάφραση: Δήμητρα Δότση, Loggia, 94 σελ.

Μια από τις πιο ιδιαίτερες νουβέλες της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, όπου η μεταφυσική αγωνία συναντά το γκροτέσκο χιούμορ και την ειρωνεία. Με φόντο τη Ρώμη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ο Σαβίνιο δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί μια συμβατική ιστορία, αλλά να εξερευνήσει τα όρια της συνείδησης, της ταυτότητας και της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο κύριος Μίνστερ, πεπεισμένος ότι έχει πεθάνει ενώ εξακολουθεί να σκέφτεται και να παρατηρεί τον κόσμο, μετατρέπεται σε όχημα ενός υπαρξιακού στοχασμού που ισορροπεί ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα. Ογδόντα και πλέον χρόνια μετά τη συγγραφή της, η νουβέλα κερδίζει τους αναγνώστες γιατί είναι ένα απαιτητικό αλλά γοητευτικό ανάγνωσμα, που ανταμείβει όσους αγαπούν τη φιλοσοφική και υπαρξιακή λογοτεχνία. Μ.-Ι.Κ.

Χέρμαν Μέλβιλ, Πιέρ ή οι αμφισημίες, μετάφραση: Σοφία Αυγερινού, Μάγμα, 608 σελ.

Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά και προφητικά έργα του Μέλβιλ, ένα από τα πλέον απαιτητικά και τολμηρά έργα της αμερικανικής λογοτεχνίας, ένα μυθιστόρημα που αμφισβητεί διαρκώς τις βεβαιότητες του αναγνώστη. Ξεκινώντας ως ειδυλλιακή ιστορία ενηλικίωσης, μετατρέπεται σταδιακά σε μια σκοτεινή εξερεύνηση της ταυτότητας, της ηθικής και της αλήθειας. Η μυστηριώδης εμφάνιση της Ίζαμπελ ανατρέπει τον κόσμο του Πιέρ, οδηγώντας τον σε μια πορεία αυτοθυσίας και εσωτερικής σύγκρουσης, όπου τα όρια ανάμεσα στο καθήκον, την επιθυμία και την αυταπάτη παραμένουν διαρκώς ρευστά. Η γραφή του Μέλβιλ συνδυάζει τον ρομαντισμό με το γοτθικό στοιχείο και τη φιλοσοφική αναζήτηση, δημιουργώντας ένα έργο πυκνό, συμβολικό και βαθιά υπαρξιακό. Η πρώτη ελληνική μετάφραση από τη Σοφία Αυγερινού αποδίδει με αξιοθαύμαστη ακρίβεια τη γλωσσική πολυπλοκότητα και τη λυρική ένταση του πρωτοτύπου, καθιστώντας προσιτό ένα έργο που άλλοτε είχε θεωρηθεί ακατανόητο.  Μ.-Ι.Κ.

Αλμπέρτο Μοράβια, Ο κονφορμίστας, μετάφραση: Σταύρος Παπασταύρου, Ελληνικά Γράμματα, 296 σελ.

Ο Μαρτσέλο Κλέριτσι δεν είναι ένας φανατικός ιδεολόγος· είναι ένας βαθιά τραυματισμένος άνθρωπος που αναζητά απεγνωσμένα την αποδοχή, ακόμη κι αν το τίμημα είναι η συνενοχή στο κακό. Ο Μοράβια συνθέτει ένα υποδειγματικό ψυχογράφημα (κάποιοι το θυμούνται στην κινηματογραφική μεταφορά του, το 1970, από τον Μπερνάρντο Μπερτολούτσι), όπου η προσωπική ενοχή, η αυτοεξαπάτηση και ο φόβος της διαφορετικότητας συνδέονται άρρηκτα με το πολιτικό περιβάλλον της Ιταλίας του Μουσολίνι. Και αναδεικνύει ότι ο ολοκληρωτισμός δεν τρέφεται μόνο από τους φανατικούς αλλά και από τους ανθρώπους που παραιτούνται από την ευθύνη της προσωπικής επιλογής. Παρότι γράφτηκε το 1951, το μυθιστόρημα παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρο. Η εξαιρετική μετάφραση του Σταύρου Παπασταύρου διατηρεί τη διαύγεια και την ένταση του πρωτοτύπου. Μ.-Ι.Κ.

Ilarie Voronca, Η εξομολόγηση μιας πλαστής ψυχής, μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης, Ποταμός, 80 σελ.

Ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής ενθέτει στο σώμα του την πλαστή ψυχή ενός νεκρού πολεμιστή, η οποία βαθμιαία επηρεάζει τον πρότερο βίο του. Αναζητά την αγαπημένη του, και το ρομαντικό πάθος χαρίζει πρόσκαιρο νόημα και ενδιαφέρον στην επίπεδη υπαλληλική του ζωή. Ποια όμως είναι εντέλει η αυθεντική και ποια η πλαστή ψυχή; Για πόσο μπορεί ένας άνθρωπος να είναι κάποιος άλλος; Υβριδικό κείμενο με υποβλητικά κεφάλαια και γραφή διάσπαρτη από ειρωνικό λυρισμό. Ο χώρος του φανταστικού αποδεικνύεται μάλλον ο προσφορότερος για να δραματοποιηθεί το αίνιγμα της ανθρώπινης ψυχής, καθώς η συναίρεση του οικείου με το ανοίκειο εκλαμβάνεται ως αβίαστη καταστατική συνθήκη. Σ.Μ.

ΠΟΙΗΣΗ

Άρης Αλεξάνδρου, Ποιήματα 1941-1974, Πατάκη, 188 σελ.

Πολλά χρόνια πριν καταπιαστεί με το Κιβώτιο, ο Άρης Αλεξάνδρου έγραφε ποιήματα, ήδη από το 1946. Στην πορεία, το προσωπικό ποιητικό του ιδίωμα ενσωμάτωσε τις ιδέες του και τη ζωή του, που ήταν συνυφασμένη με την πορεία της Αριστεράς και, ιδίως, με τις μετεμφυλιακές εξορίες. Εκεί, καταγράφεται η πολιτική διαφωνία του, εκεί καταγράφονται και οι συνέπειές της: «Επιταγές και δέματα / τα κανονίζεις όπως-όπως. / Τριάντα τα εκατό, / πενήντα τα εκατό, / μα ποιος θα πάρει τη μισή μου ξενιτειά, / ποιος θα δεχτεί να πάρει / τριάντα τα εκατό / απ’ τη δική μου ξενιτειά». Ποιητής που αγαπήθηκε τα χρόνια της μεταπολίτευσης, μελοποιήθηκε μάλιστα και από τον Μιχάλη Γρηγορίου, περιμένει και τους νεότερους αναγνώστες να τον γνωρίσουν, χάρη στην άρτια επιμελημένη επανέκδοση του ποιητικού έργου του από την Ελένη Κεχαγιόγλου. Η.Κ.

Τσαρλς Σίμικ, Καμιά στεριά στον ορίζοντα, μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, Πατάκη, 176 σελ.

Είναι η τελευταία ποιητική συλλογή του Τσαρλς Σίμικ, που στην Αμερική εκδόθηκε το 2022, ένα χρόνο πριν από το θάνατό του. Χωρίς να εγκαταλείπει το γνώριμο ειρωνικό και υπαινικτικό του ύφος, ο Σίμικ επιστρέφει στα σταθερά θέματα της ποίησής του: τον θάνατο, τη μνήμη, τη μοναξιά και το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης. Τα καθημερινά αντικείμενα μεταμορφώνονται σε φορείς μεταφυσικής αγωνίας, ενώ το χιούμορ συνυπάρχει με τη σκοτεινή επίγνωση του τέλους. Οι τελευταίοι στίχοι της συλλογής, από τους οποίους προέρχεται και ο τίτλος της, αποκτούν σχεδόν αποχαιρετιστήριο χαρακτήρα: «Μικρό μου καράβι, / Να προσέχεις. / Δεν υπάρχει / Στεριά στον ορίζοντα». Μια λιτή αλλά βαθιά συγκινητική κατάθεση ενός από τους σημαντικότερους ποιητές της σύγχρονης αμερικανικής ποίησης.  Η.Κ.

Γιάννης Στίγκας, Ποιήματα 2004-2017. Συγκεντρωτική έκδοση, Άγρα, 260 σελ.

Οι έξι ποιητικές συλλογές του Γιάννη Στίγκα, πριν το πολυσυζητημένο Sonderkommando (Άγρα, 2023). Νευρολόγος στο επάγγελμα, ο Γιάννης Στίγκας ξεχωρίζει για τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζει το καθημερινό με το ανοίκειο. Η γλώσσα του είναι πυκνή, γεμάτη απροσδόκητες εικόνες και λεκτικές μετατοπίσεις, χωρίς να γίνεται ερμητική για λόγους εντυπωσιασμού. Στα ποιήματά του συνυπάρχουν το χιούμορ, η ειρωνεία, η σωματικότητα, η επιστημονική ματιά του γιατρού και μια βαθιά επίγνωση της ιστορίας και της βίας.  Η.Κ.

Δήμητρα Χ. Χριστοδούλου, Ποιήματα (Α) 1974-2010, Ποιήματα (Β) 2011-2014, Θράκα, 648 + 472 σελ.

Όλο το ποιητικό έργο της Δήμητρας Χ. Χριστοδούλου σε δύο τόμους. Έκδοση που επιτρέπει σε όποιον ενδιαφέρεται να παρακολουθήσει τη σπάνια συνέπεια μιας ποιητικής φωνής που, χωρίς να ακολουθεί λογοτεχνικές μόδες, οικοδομεί έναν κόσμο αυστηρό και στοχαστικό. Η ιστορία, ο χρόνος και η ανθρώπινη ευθύνη αποτελούν τους σταθερούς άξονες ενός βαθιά προσωπικού έργου. Δείγμα γραφής: «Μη μου κοιμάσαι, αρνάκι του δειλού. / Μη μου ντρέπεσαι, πάτημα του πόνου. /  Όταν φυσούσε μέσα μας ο Θεός / (Γέρικοι πνεύμονες, μπορεί και φθίση πλήξης...), / Ε, τι να γίνει, πήραμε όλοι από λίγο.»  Η.Κ.

Παντελής Μπουκάλας, Είκοσι, Άγρα, 76 σελ.

Πριν από χρόνια, ο γιος του Παντελή Μπουκάλα, Σπύρος, σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Ο άρρητος πόνος βρήκε, επιτέλους, λόγο να εκφραστεί: Ο ποιητής μετατρέπει το πένθος σε λόγο, χωρίς να υποκύπτει στην εξομολόγηση ή στον θρήνο. Με τη γνωστή γλωσσική του ακρίβεια και τη βαθιά συνομιλία του με την ελληνική ποιητική παράδοση, αναζητεί λέξεις για την απουσία, τη μνήμη και την επιβίωση των ζωντανών. Μια συλλογή που υπερβαίνει το προσωπικό βίωμα και γίνεται στοχασμός πάνω στην απώλεια, τον χρόνο, την αγάπη και τη μόνη ανθρώπινη μορφή αθανασίας: τη μνήμη. Η.Κ.

ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Γιάννης Μαρής, Έγκλημα στα παρασκήνια, Άγρα, 286 σελ.

Ξεκίνησε να δημοσιεύεται σε συνέχειες, όπως συνηθιζόταν τότε, στις 22 Νοεμβρίου 1954 στην εφημερίδα Απογευματινή και ολοκληρώθηκε στις 25 Μαρτίου 1955. Το 1960 μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Ντίνο Κατσουρίδη, με πρωταγωνιστή τον Αλέκο Αλεξανδράκη. Αποτελεί δε, σύμφωνα με τον Ανδρέα Αποστολίδη, που υπογράφει το εισαγωγικό σημείωμα, την καλύτερη ασπρόμαυρη ελληνική νουάρ ταινία. Κλασικό ελληνικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Δ.Κ.

Howard Fast, Σύλβια, μετάφραση: Χρήστος Οικονόμου, Πόλις,  404 σελ.

Και την ομώνυμη ταινία την αγαπώ, όπως όλα αυτά τα μεταγενέστερα παρακμιακά νουάρ (1965) που είναι προβληματικά λίγο (ή και περισσότερο)· και οι πρωταγωνίστριές τους δεν είναι θρυλικές (αλλά είχε κάτι μοιραίο εδώ η Κάρολ Μπέικερ – όχι βέβαια όσο είχε παντοτινά η Λωρίν Μπακόλ του εξωφύλλου). Το βιβλίο (που είχε γράψει με ψευδώνυμο ο, τότε, πολιτικά μη αποδεκτός Φαστ) είναι ένα λαμπρό νουάρ, με μυστηριώδεις γυναίκες με σκοτεινό παρελθόν και ντετέκτιβ που ζαλίζονται από την αύρα και τις σκοτεινές πτυχές τους. Ο Φαστ ήταν πάντα κινηματογραφικός στον τρόπο που σκεφτόταν και έγραφε – ξεκινάς και δεν σταματάς παρά μόνο στο δακρυσμένο φιλί της τελευταίας σελίδας. Γ.Π.

Λεονάρντο Σάσα, Στον καθένα αυτό που του αξίζει, μετάφραση Δήμητρα Δότση, Διόπτρα, 152 σελ.

Γραμμένη το 1966, η πολιτική αλληγορία του Σάσα αποτελεί ένα από τα κορυφαία έργα της ιταλικής αστυνομικής λογοτεχνίας που μας ξανασυστήνει η προσεγμένη μετάφραση της Δήμητρας Δότση. Με αφετηρία μια διπλή δολοφονία σε μια μικρή πόλη της Σικελίας, ο συγγραφέας αξιοποιεί τα γνώριμα στοιχεία του αστυνομικού μυθιστορήματος για να φωτίσει έναν κόσμο όπου η μαφία, η διαφθορά και η ομερτά διαμορφώνουν την καθημερινότητα. Ο καθηγητής Λαουράνα, ερασιτέχνης ερευνητής που αρνείται να συμβιβαστεί με τις εύκολες εξηγήσεις, συγκρούεται με μια κοινωνία που προτιμά τη σιωπή από την αλήθεια. Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου βρίσκεται στην απέριττη, ειρωνική γραφή του Σάσα και στην ικανότητά του να δημιουργεί ατμόσφαιρα διαρκούς έντασης, χωρίς εντυπωσιασμούς. Μ.-Ι.Κ.

Jo Nesbø, Η ώρα του λύκου, μετάφραση: Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Μεταίχμιο, 470 σελ.

Για πρώτη φορά ο Νέσμπο μεταφέρει τη δράση στην απέναντι πλευρά του Ατλαντικού, στις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ και, πιο συγκεκριμένα, στη Μινεσότα, όπως είναι και ο πρωτότυπος τίτλος του μυθιστορήματος. Ταυτόχρονα, καταθέτει την αμερικανική εκδοχή του νορβηγού κεντρικού ήρωά του, Χάρι Χόλε: τον αντικομφορμιστή ντετέκτιβ Μπομπ Οζ, τον οποίο καλούν οι αρχές να βοηθήσει στην ανακάλυψη του μοναχικού λύκου, ενός ελεύθερου σκοπευτή που πυροβολεί και εξαφανίζεται. Δ.Κ.

Samuel Bjørk, Ο βομβιστής, μετάφραση: Δέσπω Παπαγρηγοράκη, Διόπτρα, 510 σελ.

Στο μετρό του Όσλο μια γυναίκα ταξιδεύει με γιλέκο αυτοκτονίας. Την επόμενη μέρα, στο πάρκο της πόλης, εντοπίζεται σε μια αναπηρική καρέκλα ένας άντρας με μια βόμβα δεμένη πάνω του. Η πόλη, που ζει κάτω από την απειλή μιας ακόμα έκρηξης, ερημώνει. Η επίλεκτη ομάδα του Χόλγκερ Μουνκ στο Τμήμα Ανθρωποκτονιών αναλαμβάνει την υπόθεση. Μαζί του, όπως και στον Παγωμένο Άγγελο, η νεαρή Μία Κρούγκερ. Ένα κλασικό σκανδιναβικό νουάρ, ένα nordic. Δ.Κ.

Søren Sveistrup, Το κρυφτό, μετάφραση: Βαγγέλης Γιαννίσης, Διόπτρα, 682 σελ.

Μετά την τεράστια επιτυχία του Καστανάνθρωπου, που ενσωμάτωσε θριαμβευτικά και τη Δανία στον κόσμο του δημοφιλούς σκανδιναβικού νουάρ, ο Sveistrup επανέρχεται με μια άτυπη συνέχεια. Με την ίδια κλασική συνταγή. Ένας σίριαλ κίλερ στέλνει ανώνυμα μηνύματα με ένα γνωστό τραγουδάκι από το παιδικό παιχνίδι «κρυφτό», πριν από τις απαγωγές και τις δολοφονίες. Το ζευγάρι που ερευνά την υπόθεση και αναζητά το δολοφόνο θα βρει τη λύση σε ένα γεγονός που συνέβη τριάντα χρόνια πριν. Δ.Κ.

Τζέισον Ρέκουλακ, Ας σωπάσει για πάντα, μετάφραση Γιώργος Μαραγκός, Μεταίχμιο, 432 σελ.

O Φρανκ, ένας πατέρας που προς μεγάλη του λύπη έχει αποξενωθεί από την κόρη του, δέχεται με χαρά τα νέα του επικείμενου γάμου της και την πρόσκλησή της να τη συνοδεύσει στην εκκλησία. Ο μέλλων γαμπρός του ανήκει σε μια ισχυρή οικογένεια δισεκατομμυριούχων που, όπως αποδεικνύεται, δεν είναι ιδιαίτερα αγαπητή στην περιοχή. Γαμπρός και νύφη φέρονται παράξενα και ο προβληματισμένος πατέρας αναλαμβάνει να ανακαλύψει τι κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά τους. Ψυχολογικό θρίλερ και οικογενειακό δράμα με γρήγορη εξέλιξη, απουσία κλισέ και κενών, διαρκείς ανατροπές και έναν αξιολάτρευτα αντιπαθητικό κεντρικό ήρωα. Μ.-Ι.Κ.

John Connolly, Τα παιδιά της Εύας, μετάφραση: Χριστίνα Ριζοπούλου, Bell, 421 σελ.

Τα παιδιά της Εύας, τρία κορίτσια κι ένα αγόρι, είναι τέσσερα πτώματα-μούμιες, τοτέμ μιας θρησκευτικής δοξασίας, που ανήκουν στον Μπλας Ουρέα, αρχηγό ενός καρτέλ στο Μεξικό. Στο πλαίσιο μιας σύγκρουσης, ένας άλλος ναρκέμπορος, για να τον εκδικηθεί, θα τα κλέψει. Εξοργισμένος, ο Ουρέα στέλνει τους ανθρώπους του να τα βρουν και να τιμωρήσουν αυτούς που διέπραξαν την κλοπή. Ένα road novel κανονικής σφαγής. Δ.Κ.

Αντρέα Καμιλέρι, Η κίνηση του ίππου, μετάφραση: Φωτεινή Ζερβού, Πατάκη, 320 σελ.

Το φθινόπωρο του 1877, ο επιθεωρητής μύλων Τζοβάννι Μποβάρα, νεοφερμένος στη Μοντελούζα, αποκαλύπτει ένα πλέγμα διαφθοράς και απληστίας που πιθανότατα οδήγησε στη δολοφονία των δύο προκατόχων του. Στο μεταξύ, η πόλη συγκλονίζεται από τη δολοφονία του τοπικού ιερέα, που φημολογείται πως ήταν άνθρωπος «χαλαρής ηθικής». Ο Καμιλέρι ξεκινά από ένα ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός και ακολουθεί αριστοτεχνικά τα βήματα μιας ελικοειδούς πορείας μεταξύ παραλογισμού και θλιβερής πραγματικότητας, σε μια καμπή της ιταλικής ιστορίας. Μ.-Ι.Κ.

Κλαούδια Πινιέιρο, Ο χρόνος των μυγών, μετάφραση: Ασπασία Καμπύλη – Χριστίνα Φιλήμονος, Carnivora, 382 σελ.

Η Ινές, ηρωίδα τού Δική σου για πάντα, αποφυλακίζεται μετά από δεκαπέντε χρόνια για τη δολοφονία της ερωμένης του πρώην συζύγου της. Με νέο όνομα και συνεταίρο μια φίλη από τη φυλακή, την Κουλή, η οποία ταυτόχρονα κάνει ιδιωτικές έρευνες, ανοίγει μια επιχείρηση οικολογικής απεντόμωσης. Ώς την ημέρα που μια πελάτισσά της την ωθεί πάλι στα όρια του κόσμου της παρανομίας. Η Πινιέιρο θεωρείται η βασίλισσα του noir στην Αργεντινή, δικαιολογημένα. Δ.Κ.

S. A. Cosby, Ο βασιλιάς της στάχτης, μετάφραση: Γιώργος Μαραγκός, Gutenberg, 429 σελ.

Ο Ρόμαν, πετυχημένος οικονομικός σύμβουλος στην Ατλάντα, επιστρέφει στη μικρή, βυθισμένη στη βία πόλη όπου γεννήθηκε, για να σώσει την οικογένειά του, καθώς αυτή βρίσκεται στο στόχαστρο των γκάνγκστερ εξαιτίας των χρεών του αδελφού του. Μάλιστα, ο πατέρας του χαροπαλεύει έπειτα από ένα προειδοποιητικό χτύπημα. Ακόμα ένα συναρπαστικό αστυνομικό θρίλερ από τον σύγχρονο πια μετρ του είδους, τον γεννημένο στη Βιρτζίνια, παιδί του Νότου, Σ. Α. Κόσμπι. Δ.Κ.

Αρτούρο Πέρεθ-Ρεβέρτε, Το τελευταίο πρόβλημα, μετάφραση: Τιτίνα Σπερελάκη, Πατάκη, 378 σελ.

Τον Ιούνιο του 1960, ένοικοι ενός ξενοδοχείου σε ένα μικρό νησί των Διαποντίων, απέναντι από την Κέρκυρα, αποκλείονται εξαιτίας μιας καταιγίδας. Μια Αγγλίδα βρίσκεται νεκρή στο περίπτερο της παραλίας. Σε χιτσκοκική ατμόσφαιρα κλειστού δωματίου, όπου όλοι είναι ύποπτοι (ή μήπως σε ένα περιβάλλον που θυμίζει Αγκάθα Κρίστι;), αναζητείται η αλήθεια. Ένας παλαίμαχος ηθοποιός, γνωστός από το ρόλο του Σέρλοκ Χολμς που είχε υποδυθεί στην οθόνη, εφαρμόζει στην πράξη τις συμπερασματικές ικανότητες του διάσημου ντετέκτιβ. Δ.Κ.

Άντονι Χόροβιτς, Οι φόνοι του Μαρμπλ Χολ, μετάφραση: Χριστιάννα Σακελλαροπούλου, Διόπτρα,  632 σελ.

Ο Χόροβιτς επιστρέφει με την τρίτη περιπέτεια της Σούζαν Ράιλαντ. Η εκδότρια που εξελίχθηκε σε ερασιτέχνη ιδιωτική ερευνήτρια έχει εγκαταλείψει την Ελλάδα και έχει επιστρέψει στην Αγγλία, όπου επιμελείται το χειρόγραφο του τελευταίου μυθιστορήματος με ήρωα τον αγαπημένο Άττικους Πυντ, γραμμένο όχι από το δημιουργό του, Άλαν Κόνγουεϊ, αλλά από τον διάδοχό του, ονόματι Έλιοτ Κρέις. Ο νεαρός λογοτέχνης έχει εμπνευστεί από το φόνο της γιαγιάς του και η δαιμόνια εκδότρια συνειδητοποιεί πως η αλήθεια γι’ αυτό το φόνο βρίσκεται κρυμμένη στις σελίδες του βιβλίου. Με αφηγηματικό όχημα την αγαπημένη του τεχνική «ιστορία μέσα στην ιστορία», ο Χορόβιτς στήνει μια πολύπλοκη υπόθεση όπου κάθε πρόσωπο φαίνεται να κρύβει μυστικά και κίνητρα. Καθώς η πλοκή εξελίσσεται, νέα στοιχεία και απρόβλεπτες αποκαλύψεις διατηρούν αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη μέχρι το απρόσμενο τέλος.  Μ.-Ι.Κ.

Χρήστος Μαρκογιαννάκης, Όλα τα μάτια πάνω μου, Ψυχογιός, 307 σελ.

Ένας δολοφόνος κυκλοφορεί στην Αθήνα, αφήνοντας πίσω του τα πτώματα τριών θεωρητικά άσχετων μεταξύ τους θυμάτων. Ένας άστεγος γέρος, μια νεαρή Ελληνογαλλίδα και ένας ντελιβεράς από το Μπαγκλαντές. Το μόνο κοινό στοιχείο είναι ότι έχουν αφαιρεθεί και από τους τρεις τα μάτια. Την υπόθεση αναλαμβάνουν πάλι οι συνήθεις ύποπτοι. Ο αστυνόμος Μάρκου, με νωπή την απώλεια της φίλης του Βέρας, την οποία αντικαθιστά στην εξέλιξη της έρευνας η προφάιλερ Ρουμπίνη, και ο νεαρός συνάδελφός του, αστυνόμος Μανιάς. Δ.Κ.

Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης, Το κρυφό τετράδιο, Κύφαντα, 98 σελ.

Ο Περικλής εισβάλλει στο σχολείο όπου εργάζεται δασκάλα η πρώην σύζυγός του. Αλλά το σχολείο είναι σχεδόν άδειο από παιδιά και δασκάλους, που έχουν πάει εκδρομή. Απογοητευμένος, συλλαμβάνει ως όμηρο τον μοναδικό δάσκαλο που έχει μείνει πίσω. Τηλεοπτικές κάμερες, περιπολικά και αναστατωμένοι γονείς φτάνουν έξω από το σχολείο. Ο επικεφαλής αστυνόμος τον πείθει, μετά από διαπραγματεύσεις, να παραδοθεί. Όταν, ξαφνικά, μια σφαίρα βρίσκει τον Περικλή στο κεφάλι. Ένας αγανακτισμένος πολίτης, ψυχικό ερείπιο, έχει πάρει τον νόμο στα χέρια του... Δ.Κ.

Τζένι Γκόντφρεϊ, Η λίστα με τα ύποπτα πράγματα, μετάφραση Σοφία Τρουλλινού, Μεταίχμιο, 540 σελ.

Γιορκσάιρ, 1979. Μια σειρά δολοφονίες τρομάζουν την τοπική κοινωνία. Η δωδεκάχρονη Μιβ πιστεύει πως αν καταφέρει να ανακαλύψει τον δράστη, όλα θα επιστρέψουν στην κανονικότητα. Μαζί με την καλύτερη φίλη της, Σάρον, δημιουργεί μια λίστα με όλα τα «ύποπτα» πρόσωπα και γεγονότα της γειτονιάς, όμως η αναζήτηση της αλήθειας αποκαλύπτει οικογενειακά μυστικά και κρυμμένες πληγές. Οι χαρακτήρες είναι ζωντανοί και πειστικοί, η αφήγηση διατηρεί σταθερή ένταση και το μυθιστόρημα καταφέρνει να συγκινήσει, χωρίς να χάνει σε μυστήριο και αγωνία. Μ.-Ι.Κ.

Αντώνης Ζερβός, Η τρίτη γυναίκα, Bell, 416 σελ.

Ο Άλκης Βρεττός, ξεχασμένος αλκοολικός συγγραφέας, αρχίζει να λαμβάνει επιστολές από τον Βαλτάσαρ, το πνευματικό του δημιούργημα, με φωτογραφίες νεκρών γυναικών και το τελεσίγραφο εννέα μηνών για να παραδώσει νέο έργο, αν δεν θέλει να θρηνήσει την αγαπημένη του ανιψιά. Η απειλή φέρνει αποτέλεσμα, τα έργα που ακολουθούν γίνονται ανάρπαστα το ένα μετά το άλλο. Πέντε χρόνια μετά, λαμβάνει τη φωτογραφία μιας άγνωστης γυναίκας και βρίσκεται ύποπτος για τη δολοφονία της. Στο δεύτερο μυθιστόρημά του, ο Ζερβός δημιουργεί ένα ατμοσφαιρικό, δαιδαλώδες ψυχολογικό θρίλερ. Μ.-Ι.Κ.

Νίκι Φρεντς, Τι συνέβη εκείνη τη νύχτα;, μετάφραση: Κίκα Κραμβουσάνου, Διόπτρα, 504 σελ.

Στο τρίτο και τελευταίο μυθιστόρημα της σειράς με ηρωίδα την επιθεωρήτρια Μοντ O’Κόνορ, το επιτυχημένο συγγραφικό δίδυμο που υπογράφει ως Νίκι Φρεντς συνθέτει ένα καθηλωτικό ψυχολογικό θρίλερ. 29 χρόνια πριν, ο Τάιλερ Γκριν, φοιτητής ιατρικής, καταδικάστηκε για τη δολοφονία του Λίου Μπάουερ, παρότι δήλωνε αθώος. Μετά την αποφυλάκισή του, η παρέα των φοιτητικών του χρόνων οργανώνει μια συνάντηση που θα έχει ακριβώς την ίδια κατάληξη με εκείνη που οδήγησε τον Τάιλερ στη φυλακή: το μόνο που διαφέρει είναι το θύμα.  Ποιος όμως είναι ο ένοχος; Μ.-Ι.Κ.

Πιερτζιόρτζιο Πούλισι, Το βιβλιοπωλείο με τις μαύρες γάτες, μετάφραση Δήμητρα Δότση, Μεταίχμιο, 292 σελ.

Σε ένα βιβλιοπωλείο αφιερωμένο στο αστυνομικό μυθιστόρημα που χρωστά το όνομά του στις δυο μαύρες γάτες του ιδιοκτήτη του, Μάρτσιο Μοντεκρίστο, οι οποίες ακούν στα ονόματα Πουαρό και Μις Μαρπλ, πραγματοποιεί τις συναντήσεις της η λέσχη ανάγνωσης Οι Ντετέκτιβ της Τρίτης.. Η αστυνόμος Άντζελα Ντιμάζε ζητά τη βοήθεια της ετερόκλητης αυτής ομάδας που αγαπά το μυστήριο. Ο Πούλισι αξιοποιεί με δεξιοτεχνία την αγάπη για τα κλασικά αριστουργήματα της αστυνομικής λογοτεχνίας. Ένα απολαυστικό cozy crime. Μ.-Ι.Κ.

Ευτυχία Γιαννάκη, Θάλασσα σώσε με, Ίκαρος, 341 σελ.

Λίγα χιλιόμετρα μακριά από το Ναύπλιο, στο Τολό όπου έχει μετατεθεί ο Αλμπάνης, ο υφιστάμενος του Χάρη Κόκκινου, βρίσκεται δολοφονημένη μια γυναίκα – δικηγόρος, πρώην σύζυγος του εισαγγελέα Ναυπλίου που την είχε εγκαταλείψει για μια νεότερή της. Ο Κόκκινος βοηθά τον Αλμπάνη στη διαλεύκανση του εγκλήματος. Λεπτή ειρωνεία, καλοδουλεμένοι, σύνθετοι χαρακτήρες και διάλογοι, αιχμηρά κοινωνικοπολιτικά σχόλια και οξυδερκής εμβάθυνση στην ανθρώπινη ψυχολογία συγκαταλέγονται στα βασικά χαρακτηριστικά της γραφής της Ευτυχίας Γιαννάκη, που συναντάμε και σε αυτό το προσεκτικά δομημένο βιβλίο.  Μ.-Ι.Κ.

Τσάρλι Ντόνλι, Είκοσι χρόνια μετά, μετάφραση Κέλλυ Κρητικού, Κλειδάριθμος, 464 σελ.

Μια γυναίκα που σκοτώθηκε την 11η Σεπτεμβρίου ήταν κατηγορούμενη για το φόνο του εραστή της που είχε βρεθεί κρεμασμένος δυο μήνες πριν από το τρομοκρατικό χτύπημα με το οποίο εισήχθη ο 21ος αιώνας. Η Έιβερι Μέισον, δημοφιλής τηλεπαρουσιάστρια, διερευνά την υπόθεση είκοσι χρόνια μετά, ενώ προσπαθεί να κρατήσει καλά κρυμμένα και τα δικά της μυστικά. Η σύνθετη πλοκή περιλαμβάνει αναδρομές στο παρελθόν ενώ ο Τσάρλι Ντόνλι, που κατέχει τη συνταγή των μπεστ σέλερ δίνει έμφαση στην ακριβή αποτύπωση της δημοσιογραφικής έρευνας με ρυθμό που κλιμακώνεται σταδιακά και οδηγεί σε ένα αγωνιώδες τελευταίο μέρος και σε ένα συναρπαστικό και απρόσμενο τέλος. Μ.-Ι.Κ.

Χαβιέρ Θέρκας, Η ανεξαρτησία, μετάφραση Γεωργία Ζακοπούλου,  Πατάκη, 448 σελ.

Ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που υπερβαίνει τα όρια του είδους, μετατρέποντας την αστυνομική έρευνα σε αφορμή για μια διεισδυτική ανάλυση της σύγχρονης ισπανικής κοινωνίας. Με πρωταγωνιστή τον αστυνομικό και φανατικό αναγνώστη του Βίκτωρος Ουγκώ, Μελτσόρ Μαρίν, που γνωρίσαμε στο Τέρρα Άλτα, ο Θέρκας συνθέτει μια ιστορία εκβιασμού, πολιτικής διαπλοκής και προσωπικών διλημμάτων, όπου η αναζήτηση της αλήθειας συγκρούεται διαρκώς με την πολιτικο-οικονομική εξουσία και οργανωμένα συμφέροντα. Χάρη στο ύφος του, τη δημιουργία σύνθετων, αντιφατικών χαρακτήρων και την οργανική ένταξη των ανατροπών στην εξέλιξη της πλοκής, ο συγγραφέας επιτυγχάνει ισορροπία ανάμεσα στη δράση και στον πολιτικό και φιλοσοφικό προβληματισμό. Μ.-Ι.Κ.

ΙΣΤΟΡΙΑ – ΔΟΚΙΜΙΟ – ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Θεοδόσης Π. Τάσιος, Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία. Μια σύντομη ιστορική επισκόπηση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 232 σελ.

Πολύ περισσότερο από συνοπτική ιστορία της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας, το βιβλίο αυτό είναι μια γοητευτική περιήγηση στον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τη σχέση της τεχνικής με τον πολιτισμό και την ανθρώπινη πρόοδο. Ο Θεοδόσης Τάσιος, με τη γνωστή του ευρυμάθεια και τη σπάνια αφηγηματική άνεση, συνδυάζει τη φιλοσοφία, την ιστορία και τη μηχανική, παρουσιάζοντας τα μεγάλα τεχνικά επιτεύγματα, από τη μυκηναϊκή έως την ελληνιστική εποχή. Από την αποξήρανση της Κωπαΐδας και τα πλοία του Οδυσσέα έως τα αυτόματα της Αλεξάνδρειας, κάθε κεφάλαιο αποδεικνύει ότι η τεχνολογία υπήρξε οργανικό στοιχείο του ελληνικού κόσμου. Η.Κ.

Θεοδόσης Π. Τάσιος, Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 560 σελ.

Πίσω από τις μεγάλες στρατιωτικές επιτυχίες των αρχαίων Ελλήνων κρύβεται ένας κόσμος τεχνικής γνώσης, εφευρετικότητας και μαθηματικής ακρίβειας. Ο Θεοδόσης Τάσιος εξετάζει τη στρατιωτική τεχνολογία από τη μυκηναϊκή έως την ελληνιστική εποχή, φωτίζοντας όχι μόνο τα όπλα, τις οχυρώσεις και τις πολιορκητικές μηχανές, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονταν και λειτουργούσαν. Με αφετηρία τις αρχαίες πηγές και αξιοποιώντας τη γνώση του ως μηχανικός, ανασυνθέτει με σαφήνεια τις τεχνολογικές δυνατότητες μιας ολόκληρης εποχής, απαντώντας σε ερωτήματα που εξακολουθούν να προκαλούν το ενδιαφέρον του σύγχρονου αναγνώστη. Πλούσια εικονογραφημένο και τεκμηριωμένο, το βιβλίο αποτελεί σημείο αναφοράς για όσους ενδιαφέρονται για την ιστορία της τεχνολογίας, του πολέμου και του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.  Η.Κ.

Ανδρέας Πανταζόπουλος, Το Κάλεσμα του Ντοστογιέφσκι. Το Ένα και η πίστη, η ομορφιά και η ταυτότητα, Επίκεντρο, 192 σελ.

Ο Ανδρέας Πανταζόπουλος προσεγγίζει τον Ντοστογιέφσκι μέσα από τις έννοιες της πίστης, της ομορφιάς, της ταυτότητας και της υπεροχής του Ενός απέναντι στον αξιακό πλουραλισμό της νεωτερικότητας. Στο κέντρο της μελέτης βρίσκεται η ντοστογιεφσκική αντίληψη της εκούσιας παράδοσης της ατομικής θέλησης σε μια ανώτερη πνευματική αρχή, καθώς και η σύγκρουσή της με την ιδεολογία της προόδου, με τον μηδενισμό και με τις πολιτικές διαιρέσεις. Το βιβλίο διαβάζει τον ρώσο συγγραφέα όχι απλώς ως λογοτέχνη αλλά ως φορέα μιας συνεκτικής θρησκευτικής και αντι-ιδεολογικής κοσμοθεωρίας, εχθρό δηλαδή του παπισμού αλλά και του αναρχοκομμουνιστικού μηδενισμού και του φιλελεέθερου σοσιαλισμού. Ένα απαιτητικό δοκίμιο για αναγνώστες που ενδιαφέρονται για τη σχέση λογοτεχνίας, πίστης και πολιτικής σκέψης.  Η.Κ.

Εμίλ Ζολά, Το «Κατηγορώ...!» και άλλα κείμενα για την Υπόθεση Ντρέυφους, μετάφραση: Μαίρη Καιρίδη, Πατάκη, 160 σελ.

Το περίφημο Κατηγορώ…! του Ζολά, η απολογία του συγγραφέα στο δικαστήριο όταν διώχθηκε για την παρέμβαση εκείνη και σχετικά κείμενα του Ανατόλ Φρανς και του Ζαν Ζορές, σε μετάφραση της Μαίρης Καιρίδη, η οποία υπογράφει την εισαγωγή και επιμελήθηκε το χρονολόγιο που συνοδεύουν τα κείμενα. Με το κείμενο αυτό ο Ζολά χρησιμοποίησε τη φήμη του και το κύρος του και, ως ενεργός διανοούμενος, παρενέβη δυναμικά εναντίον της κρατικής συνωμοσίας που στόχο είχε να καταδικαστεί ένας αθώος, ο εβραίος λοχαγός Άλφρεντ Ντρέυφους, αποκαλύπτοντας ένα από τα χαρακτηριστικότερα σκάνδαλα δικαστικής πλάνης και αντισημιτισμού στη Γαλλία του τέλους του 19ου αιώνα. Μ.-Ι.Κ.

Σωτήρης Ριζάς, Ο Ξενοφών Ζολώτας και η oικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας, Τράπεζα της Ελλάδος, 364 σελ.

Η πορεία του κορυφαίου τεχνοκράτη, από την πρώιμη υποστήριξη της εκβιομηχάνισης της χώρας κατά τον Μεσοπόλεμο έως τη μακρά θητεία του στο τιμόνι της Τράπεζας της Ελλάδος και την πρωθυπουργία του στην οικουμενική κυβέρνηση του 1989-1990. Μέσα από το έργο φωτίζεται η διαρκής σύγκρουση μεταξύ της ανάγκης για δημοσιονομική πειθαρχία και των αιτημάτων κοινωνικής αναδιανομής, καθώς και ο κρίσιμος ρόλος του Ζολώτα στη συνειδητοποίηση της ανάγκης για στροφή προς την ευρωπαϊκή νομισματική σύγκλιση. Υποδειγματικά τεκμηριωμένο σύγγραμμα, απαραίτητο για την κατανόηση της σύγχρονης οικονομικής και πολιτικής μας ιστορίας. Β.Κ.

Γιάννης Πριόβολος, 1949 Γράμμος. «Ηυτοκτόνησαν ίνα μη αιχμαλωτισθώσι», Ψυχογιός, 182 σελ.

Στην αξιοσημείωτη σειρά των εκδόσεων Ψυχογιός, στην οποία συγγραφείς μετατρέπουν σε αφηγήσεις πραγματικά πολεμικά γεγονότα, ανήκει και αυτή που περιγράφει τη ζωή του ταγματάρχη Ιωάννη Βαλάση, με αφορμή το μοιραίο τέλος του, όταν αυτοκτόνησε τον Απρίλιο του 1949 στον Γράμμο για να μη συλληφθεί, μερικούς μήνες πριν από το τέλος των μαχών και του εμφυλίου. Η διαδρομή του έλληνα αξιωματικού από τη Μικρά Ασία και την Ευελπίδων στην μάχη των Οχυρών, την Κατοχή, τα Δεκεμβριανά και τις λυσσώδεις μάχες στον Εμφύλιο το 1946-1949.  Δ. Κ.

Shaun Walker, Οι Παράνομοι. Οι πιο παράτολμοι κατάσκοποι της Ρωσίας και η εδώ και έναν αιώνα αποστολή τους να διεισδύσουν στη Δύση, μετάφραση: Ελένη Κοτσυφού, Επίκεντρο, 416 σελ.

Από τα πιο φιλόδοξα και μακράς διάρκειας προγράμματα κατασκοπείας του 20ού και του 21ου αιώνα είναι η δράση των «παράνομων», των σοβιετικών και αργότερα ρώσων πρακτόρων που εκπαιδεύονταν επί χρόνια για να ζήσουν στο εξωτερικό με πλαστές ταυτότητες προκειμένου να διεισδύσουν βαθιά στις δυτικές κοινωνίες. Ο Τζον Γουόκερ βεσίζεται σε αρχειακή έρευνα και σε εκατοντάδες ώρες συνεντεύξεων για να φωτίσει και τις θεαματικές επιτυχίες αλλά και τις αποτυχίες, τις ψυχολογικές πιέσεις και το προσωπικό κόστος αυτής της διπλής ζωής. Συναρπαστική πολιτική και κατασκοπευτική ιστορία, που βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα όχι μόνο την παράδοση της KGB αλλά και τη σημερινή Ρωσία του Πούτιν. Διαβάζεται και ως θρίλερ. Η.Κ.

Ρόδης Ρούφος (Ο Αθηναίος), Στην Ελλάδα των συνταγματαρχών, μετάφραση Αλέξανδρος Μπαζούκης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 332 σελ.

Ένα σημαντικό ιστορικό και πολιτικό ντοκουμέντο του Ρόδη Ρούφου. Γράφτηκε στα γαλλικά κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1970 στην Ελβετία, με τίτλο Vérité sur la Grèce, με το ψευδώνυμο «Ο Αθηναίος». Στόχος του συγγραφέα ήταν να ενημερώσει τη διεθνή κοινή γνώμη για την κατάλυση της δημοκρατίας και τις συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα, μετατρέποντας το έργο σε μια πράξη πολιτικής αντίστασης. Η ελληνική έκδοση κυκλοφορεί για πρώτη φορά και περιλαμβάνει επίμετρο του μεταφραστή, Αλέξανδρου Μπαζούκη, εισαγωγή του Πάνου Λουκάκου, καθώς και νεότερη βιβλιογραφία σχετικά με τη δικτατορία. Μ.-Ι.Κ.

Μαρία Αθανασοπούλου, Νεοελληνικά Μελετήματα: Varia (Δημαράς, Σαββίδης, Καβάφης, Σεφέρης, Καζαντζάκης, Σαίξπηρ), Επίκεντρο, 248 σελ.

Περιήγηση στη νεοελληνική γραμματεία, με αφετηρία δύο μεγάλες μορφές της φιλολογικίας, τον Κ. Θ. Δημαρά και τον Γ. Π. Σαββίδη. Η Μαρία Αθανασοπούλου συγκεντρώνει μελέτες για τον Καβάφη, τον Σεφέρη και τον Καζαντζάκη, εξετάζοντας τη σχέση της λογοτεχνίας με τις εικαστικές τέχνες, την ιστοριογραφία, τη μετάφραση, την πολιτική και την εκδοτική πράξη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναγνώσεις της αλληλογραφίας του Καβάφη, των ημερολογίων του Σεφέρη και της πρόσληψης του Ζορμπά, καθώς και η συγκριτική προσέγγιση ελληνικών μεταφράσεων των σονέτων του Σαίξπηρ. Ένας τόμος που αναδεικνύει τη λογοτεχνία ως ανοιχτό πεδίο διαλόγου, επιρροών και διαρκών επανερμηνειών.  Η.Κ.

Ιωάννης Β. Δασκαρόλης, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και το εσωτερικό μέτωπο (1917-1920), Α΄ τόμος: Η αντιβενιζελική εμπειρία (1917-1919), Επίκεντρο, 256 σελ.

Τεκμηριωμένη μελέτη για μία από τις πλέον οξείες και λιγότερο φωτισμένες όψεις του Εθνικού Διχασμού. Χαλκέντερος ερευνητής, ο Ιωάννης Β. Δασκαρόλης εξετάζει την εμπειρία των αντιβενιζελικών τα πρώτα χρόνια της βενιζελικής κυριαρχίας, εστιάζοντας στις πιέσεις, στους αποκλεισμούς και στις διώξεις που διαμόρφωσαν το εσωτερικό πολιτικό μέτωπο. Αξιοποιώντας αρχειακές πηγές, Τύπο, απομνημονεύματα και σπάνια τεκμήρια, ανασυνθέτει το κλίμα της εποχής χωρίς αγιογραφικές απλουστεύσεις και αναδεικνύει το ρόλο του κράτους, των τοπικών μηχανισμών εξουσίας και της πολεμικής συγκυρίας, συμβάλλοντας ουσιαστικά όχι μόνο στην κατανόηση της περιόδου όσο και των λόγων της μακράς επιβίωσης του διχασμού στη συλλογική μνήμη. Η.Κ.

Paolo Fonzi, Η ιταλική κατοχή της Ελλάδας (1941- 1943), μετάφραση: Αχιλλέας Καλαμάρας, πρόλογος: Χάγκεν Φλάισερ, Ασίνη, 464 σελ.

Οι στρατιωτικές, πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις της ιταλικής παρουσίας στην Ελλάδα, τα χρόνια της Κατοχής, και οι επεκτατικές βλέψεις του φασισμού και οι αντιπαλότητες των δυνάμεων του Άξονα. Μια πρωτότυπη ερμηνεία για την πείνα του 1941-1942, που κατά το συγγραφέα χρησιμοποιήθηκε ως μέσο επιβολής των αποικιοκρατικών οικονομικών πολιτικών των κατακτητών, έγινε όμως ο αποφασιστικός κοινωνικός καταλύτης για τη μαζική ανάδυση της ελληνικής αντίστασης στην ύπαιθρο. Επιπλέον, αποδομείται ο μύθος των «καλών Ιταλών», καθώς τεκμηριώνονται οι σκληρές κατασταλτικές πρακτικές, οι εκτοπίσεις και οι σφαγές αμάχων, που κλιμακώθηκαν στην πολιτική «καμένης γης» το 1943. Εκτεταμένη παρουσίαση και μορφών μη ένοπλης, σατιρικής αντίστασης του πληθυσμού. Β.Κ.

Τάσος Τέλλογλου, Πατριδογνωσία. Ιστορίες ενός εμμονικού, Μεταίχμιο, 408 σελ.

Δεν είναι που σε κάποιες ιστορίες, εκεί στην αλβανική αναταραχή της άνοιξης του 1997, πρέπει κάπου να συναντηθήκαμε στο φυλάκιο της Κακαβιάς. Ούτε οι ατομικές μνήμες του. Ούτε καν αυτές οι απίθανες κατασκοπικές ιστορίες που πραγματικά εκτυλίχθηκαν αθόρυβα εδώ, στη γειτονιά μου. Είναι οι επίμονες ερωτήσεις επί παντός επιστητού. Οι ιστορίες, η έρευνα καλύτερα, όπως για την αιγαιοπελαγίτικη αλλοτρίωση και την εδραίωση παρανομιών. Μια χώρα πoυ προοδευτικά βυθίζεται σε συμπεριφορές ισοπέδωσης, αλλά και απρόσμενα πρόσωπα ελπίδας. Δεν φτάνουν, αλλά ο Τέλλογλου υπενθυμίζει ότι πρέπει να τα αναζητούμε.  Γ.Π.

Eustace Palmer, Αφρική. Μια εισαγωγή, μετάφραση: Νεκτάριος Καλαϊτζής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 656 σελ.

Εξαιρετικά κατατοπιστικό βιβλίο που επιχειρεί να απαλλάξει την Αφρική από τα στερεότυπα με τα οποία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται στη Δύση. Η γεωγραφία, η ιστορία, η αποικιοκρατία, οι κοινωνίες, οι οικονομίες, οι θρησκείες και οι πολιτισμοί της αφρικανικής ηπείρου, χωρίς απλουστεύσεις και εύκολες γενικεύσεις. Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη εισαγωγή που αναδεικνύει την πολυμορφία και τη δυναμική μιας ηπείρου η οποία διαδραματίζει ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο στον σύγχρονο κόσμο. Η Αφρική πέρα από προκαταλήψεις.  Η.Κ.

Odd Arne Westad, Η επερχόμενη καταιγίδα, μετάφραση: Νίκος Λίγγρης, Αλεξάνδρεια, 282 σελ.

Ο Οντ Άρνε Γουέσταντ, εξέχων ιστορικός, μεταξύ άλλων και της νεότερης Κίνας, παρακάμπτει την εσχάτως πολυσυζητημένη «Παγίδα του Θουκυδίδη» ως απειλή του παρόντος και καταθέτει το δικό του παράδειγμα. Τις ομοιότητες με το τέλος του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού, όταν η ηγεμονία της Βρετανίας, στη θέση της Αθήνας και σήμερα των ΗΠΑ, έβλεπε την ανερχόμενη Γερμανία, στη θέση της Σπάρτης και σήμερα της Κίνας, να αναζητεί μια θέση στον ήλιο. Δ.Κ.

Βόλφραμ Αϊλενμπέργκερ, Η φλόγα της ελευθερίας - Άρεντ, Μποβουάρ, Ραντ, Βέιλ. Η δύναμη της φιλοσοφίας σε σκοτεινούς καιρούς, μετάφραση: Ειρήνη Γεουργά, Διόπτρα, 456 σελ.

Η ζωή και οι στοχαστικές διαδρομές τεσσάρων από τις σημαντικότερες φιλοσόφους του 20ού αιώνα: της Χάνα Άρεντ, της Σιμόν ντε Μποβουάρ, της Άιν Ραντ και της Σιμόν Βέιλ. Τεσσάρων γυναικών, ιδεολογικά διαφορετικών, που θέτουν και επιχειρούν να απαντήσουν θεμελιώδη ερωτήματα για την ελευθερία, την ευθύνη, τη δικαιοσύνη και τον ρόλο του ανθρώπου απέναντι στην Ιστορία. Ο συγγραφέας συνδυάζει τη βιογραφική αφήγηση με τη φιλοσοφική ανάλυση, παρουσιάζοντας τις ιδέες των φιλοσόφων με τρόπο κατανοητό και ζωντανό. Μ.-Ι.Κ.

Margaret Atwood, Άλλοι κόσμοι. Φαντασία και επιστημονική μυθοπλασία, μετάφραση: Βασιλική Σχίζα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 288 σελ.

Τι είναι τελικά η επιστημονική φαντασία και γιατί εξακολουθεί να μας γοητεύει; Η Μάργκαρετ Άτγουντ απαντά συνδυάζοντας προσωπικές αναμνήσεις, λογοτεχνική κριτική και δοκιμιακό στοχασμό. Με το γνώριμο χιούμορ και την οξυδέρκειά της, παρακολουθεί την ιστορία του είδους από τους μύθους έως τη σύγχρονη λογοτεχνία, σχολιάζει κορυφαίους συγγραφείς και εξηγεί πώς η φαντασία συνομιλεί διαρκώς με την πραγματικότητα. Ένα βιβλίο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως εισαγωγή στην επιστημονική φαντασία και ως προσωπική εξομολόγηση μιας από τις σημαντικότερες εκπροσώπους της. Η.Κ.

Άγγελος Συρίγος, Ελλάδα και Τουρκία. 50 Ερωτήματα και Απαντήσεις, Πατάκη, 390 σελ.

Το σύνολο των διμερών αντιθέσεων της Ελλάδας με την Τουρκία, το ιστορικό βάθος της αντιπαράθεσης και οι σύγχρονες γεωπολιτικές προκλήσεις. Ο συγγραφέας αναλύει τη φύση της τουρκικής απειλής, τεκμηριώνοντας ότι η διένεξη δεν οφείλεται σε ψυχολογικά σύνδρομα του παρελθόντος, αλλά σε υπαρκτές, συγκρουόμενες στρατηγικές επιλογές στην Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο. Στο βιβλίο υπογραμμίζεται η ανάγκη για μια συγκροτημένη εθνική στρατηγική αποτροπής, η οποία βασίζεται στην αμυντική ετοιμότητα, την ανάπτυξη εγχώριας πολεμικής βιομηχανίας και τη σύναψη ισχυρών συμμαχιών. Παράλληλα, αναδεικνύεται ο κομβικός ρόλος της Κύπρου για τη γεωπολιτική ισχύ του ελληνισμού, ενώ ανατέμνονται οι ποιοτικές αναβαθμίσεις του τουρκικού αναθεωρητισμού, όπως το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».  Β.Κ.

Ιόλη Βιγγοπούλου - Αλίκη Ασβεστά, Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 368 σελ.

Μέσα από τις μαρτυρίες περισσότερων από εκατό ευρωπαίων περιηγητών, το βιβλίο ανασυνθέτει έναν κόσμο ταυτόχρονα καθημερινό και εξωτικό για το δυτικό βλέμμα: τον κόσμο των οθωμανικών χαμάμ. Οι συγγραφείς αξιοποιούν ταξιδιωτικά χρονικά, εικόνες και σπάνιες πηγές για να φωτίσουν όχι μόνο την αρχιτεκτονική και τη λειτουργία των λουτρών, αλλά και τον κοινωνικό τους ρόλο, τις θρησκευτικές τους διαστάσεις και, κυρίως, την ιδιαίτερη θέση που κατείχαν στη ζωή των γυναικών. Μια πρωτότυπη μελέτη που συνδυάζει την ιστορία, την περιηγητική γραμματεία και την ιστορία της καθημερινότητας, προσφέροντας τη συναρπαστική εικόνα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέσα από τα μάτια των ταξιδιωτών που έρχονται στην Ανατολή από την Ευρώπη.  Η.Κ.

Steven Shaviro, Διαγνωσία. Νόηση και αισθητικότητα, μετάφραση: Βαρβάρα Σπυροπούλου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 288 σελ.

Πού τελειώνει η ανθρώπινη νόηση και πού αρχίζει η τεχνητή; Μπορούν να σκεφτούν τα ζώα, τα φυτά ή οι μηχανές; Ο Steven Shaviro αξιοποιεί τη φιλοσοφία και την επιστημονική φαντασία για να διερευνήσει μερικά από τα πιο απαιτητικά ερωτήματα της εποχής μας. Με αφετηρία τη σκέψη του Άλαν Τιούρινγκ αλλά και σύγχρονες θεωρίες για τη συνείδηση και την αισθητικότητα, προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησης της νοημοσύνης, πέρα από τα αυστηρά ανθρώπινα όριά της. Ένα απαιτητικό αλλά ιδιαίτερα γόνιμο δοκίμιο που ανοίγει νέους δρόμους στο διάλογο ανάμεσα στη φιλοσοφία, την τεχνολογία και τη λογοτεχνία.  Η.Κ.

Φρίντα Κάλο, Η τελευταία συνέντευξη και άλλες συζητήσεις, μετάφραση: Ιωάννης Σ. Καψόπουλος, Key Books, 114 σελ.

Το πιο πρόσφατο βιβλίο με συνεντεύξεις σπουδαίων προσωπικοτήτων της τέχνης και της δημόσιας ζωής είναι αφιερωμένο στη δημοφιλή ζωγράφο Φρίντα Κάλο (1907-1954), μια γυναίκα που μεταστοιχείωσε σε προσωπικό ιδίωμα τον πόνο από τα σωματικά και ψυχικά της τραύματα. Μέσα από τα λόγια της αναδύεται μια προσωπικότητα πολύ πιο σύνθετη από τον μύθο που τη συνοδεύει: ευφυής, αιχμηρή, πολιτικοποιημένη, με χιούμορ και απόλυτη επίγνωση της καλλιτεχνικής της ταυτότητας. Οι συνεντεύξεις δείχνουν πώς η Κάλο διεκδίκησε τη δική της θέση πέρα από τη σκιά του Ντιέγκο Ριβέρα και πώς οικοδόμησε η ίδια τη δημόσια εικόνα της. Με την εισαγωγή της βιογράφου Χέιντεν Ερέρα, ο τόμος αποτελεί ιδανική γνωριμία με τη γυναίκα πίσω από το διαχρονικό της σύμβολο. Η.Κ.

Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) αποτελούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τις ελευθερίες μας και τη δημοκρατία από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Επίσης, επιδρούν εξαιρετικά αρνητικά στην ομαλή ανάπτυξη των μικρών παιδιών και την ενηλικίωσή τους. Αυτά είναι πλέον αναμφισβήτητα. Kαι, ταυτόχρονα, για μένα, παντελώς αποκαρδιωτικά.

Έστειλα το πρώτο μου email το φθινόπωρο του 1988, και το 1989, ως πρωτοετής μεταπτυχιακός φοιτητής στο University of Illinois Urbana-Champaign, έγινα μέλος της «λίστας» Hellas, ενός πρωτόλειου ΜΚΔ που είχαν δημιουργήσει περίπου 250 έλληνες φοιτητές (220 στις ΗΠΑ, 5 στην Ελλάδα και οι υπόλοιποι κυρίως στη Βρετανία) για δική μας χρήση, που λειτουργούσε ακριβώς όπως το twitter (ή Χ). 

Τότε, όλοι όσοι συμμετείχαμε στην ανάδυση του ψηφιακού κόσμου πιστεύαμε ότι η δυνατότητα δικτύωσης μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών θα έκανε τη ζωή μας καλύτερη, θα έφερνε τον κόσμο πιο κοντά και θα εκμηδένιζε τις αποστάσεις μεταξύ των ανθρώπων.

Δυστυχώς, διαψευστήκαμε οικτρά.

Ευτυχώς, από τις αρχές του χρόνου, κυρίως στην Ευρώπη, έχει ενταθεί η αντίδραση εναντίον των ΜΚΔ, λόγω των εξαιρετικά αρνητικών επιδράσεων που έχει η χρήση τους στα παιδιά, στην τήρηση του νόμου σε ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινης δραστηριότητας και στη λειτουργία των δημοκρατιών μας. 

Η Ισπανία, η Γαλλία, η Βρετανία και η Ελλάδα είτε έχουν ανακοινώσει ή εξετάζουν την απαγόρευση της χρήσης ΜΚΔ από παιδιά κάτω των 16 ετών. Σε συνέντευξή του στον Guardian, ο «εφευρέτης» του διαδικτύου Τιν Μπέρνερς-Λι είπε[1] ότι το διαδίκτυο είναι «χαλασμένο» αλλά υπάρχει ακόμη περιθώριο «σωτηρίας» του. Η γαλλική αστυνομία έκανε επιδρομή  στα γραφεία του X στο Παρίσι στις 4 Φεβρουαρίου και προχώρησε στην κατάσχεση υπολογιστών, σκληρών δίσκων, εγγράφων κ.λπ., στο πλαίσιο εισαγγελικής έρευνας για προώθηση παιδικής πορνογραφίας μέσω της πλατφόρμας του Ίλον Μασκ. Στις ΗΠΑ βρίσκεται σε εξέλιξη δίκη στην Καλιφόρνια εναντίον της Meta, ιδιοκτήτριας του Facebook και του Instagram, η οποία κατηγορείται από ομάδα γονέων ότι συνέβαλε στην επιδείνωση της ψυχικής υγείας των παιδιών τους, με αποτέλεσμα κάποια απ’ αυτά να αυτοκτονήσουν.

Σε ό,τι ακολουθεί περιγράφω τον κίνδυνο και τις αιτίες του φαινομένου και προτείνω μια ριζική και, κατά τη γνώμη μου, εύκολα εφαρμόσιμη λύση της υπαρξιακής απειλής που αντιμετωπίζουν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες μας από τα ΜΚΔ.  Στη βάση του επιχειρήματος μου βρίσκεται μια απλή ιδέα:

Η ΕΕ πρέπει να απαγορεύσει τη λειτουργία όλων των ιδιωτικών ΜΚΔ, για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών και των ευρωπαϊκών δημοκρατιών από τη σαφή απειλή που αποτελούν τα κερδοσκοπικά ΜΚΔ, βάσει της αρχής salus populi suprema lex[2].  Χωρίς πολλές περιστροφές και ρητορικές περικοκλάδες, το «ζουμί» είναι αυτό.  Είτε απαγορεύουμε τα τοξικά ΜΚΔ άμεσα ή σε μερικά χρόνια θα προσπαθούμε να σώσουμε την Ευρώπη από τον νέο Χίτλερ που επωάζεται αυτή τη στιγμή στη «θαλπωρή» του «φακέλου Έπστιν» και των τρολ του Χ και του Facebook.

Η υπαρξιακή απειλή των ΜΚΔ

Η απειλή των ΜΚΔ οφείλεται σε τρία συστατικά στοιχεία τους, που αποτελούν μέρος της ταυτότητας και του DNA τους. 

1. Τα ΜΚΔ έχουν εξαλείψει το κόστος συνεύρεσης ανθρώπων που έχουν περιθωριακές και ακραίες ιδέες και έχουν διευκολύνει τη διάδοση θεωριών συνωμοσίας και ψεμάτων – με κόστος, συχνά, ανθρώπινες ζωές.

Μέχρι τη δημιουργία των ΜΚΔ, το 2004, άνθρωποι που είχαν εξτρεμιστικές ή/και περιθωριακές απόψεις ζούσαν απομονωμένοι από τους όμοιούς τους γιατί δεν υπήρχαν ψηφιακοί τόποι συνάντησης και οι ειδήσεις που καταναλώναμε ήταν επιμελημένες (curated) από επαγγελματίες δημοσιογράφους με βάση κάποια ελάχιστα κριτήρια επιλογής, επεξεργασίας και παρουσίασής τους. Με τη δημιουργία του Facebook, του twitter, του Instagram και, πρόσφατα, του Tik Tok, αυτό δεν ισχύει πλέον.

Ο κάθε συνωμοσιολόγος και η κάθε ματιασμένη μπαίνουν στα ΜΚΔ και επικοινωνούν σε ομοίους τους τις ανοησίες τους, οι οποίες διαδίδονται με το πάτημα ενός κουμπιού. Είναι βέβαιο, για παράδειγμα, ότι εάν δεν υπήρχαν ΜΚΔ, το ποσοστό εμβολιασμού εναντίον του covid θα ήταν πολύ μεγαλύτερο και θα είχαν πεθάνει εκατοντάδες ή χιλιάδες λιγότεροι Έλληνες στην πανδημία.

2. Τα ΜΚΔ χρησιμοποιούνται κακόβουλα για τη χειραγώγηση ψηφοφόρων και της κοινής γνώμης από πολιτικούς οργανισμούς και ξένες μυστικές υπηρεσίες επειδή δεν υπάρχει τρόπος (ή διάθεση...) ελέγχου και αποκλεισμού λογαριασμών ψεύτικων χρηστών.

Το πιο σοβαρό περιστατικό κακόβουλης χειραγώγησης χρηστών ΜΚΔ μέχρι στιγμής σημειώθηκε πριν από τις προεδρικές εκλογές του 2016 στις ΗΠΑ, όταν η προεκλογική εκστρατεία του Ντόναλντ Τραμπ και οι μυστικές υπηρεσίες της Ρωσίας (όχι κατ’ ανάγκην σε συνεργασία μεταξύ τους) χρησιμοποίησαν ψεύτικους λογαριασμούς στο Facebook και στο twitter για να χειραγωγήσουν ψηφοφόρους στις κρίσιμες πολιτείες και εκλογικές περιφέρειες που, τελικά, έκριναν τη νίκη του υποψηφίου των Ρεπουμπλικανών.

Στην Ελλάδα, στις 25 Φεβρουαρίου, ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης δήλωσε στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ ότι πριν από δώδεκα μήνες, στα ΜΚΔ, 50 χιλιάδες «κουκουλοφόροι λογαριασμοί», όπως τους αποκάλεσε, καλούσαν τον κόσμο στους δρόμους με στόχο την αποσταθεροποίηση της χώρας και την ανατροπή της κυβέρνησης με μη δημοκρατικά μέσα.

Δεδομένου ότι ένα ΜΚΔ μεγιστοποιεί τα έσοδά του και την οικονομική αξία του όσο πιο πολλούς χρήστες έχει, τα ΜΚΔ επιτρέπουν στον οποιοσδήποτε να δημιουργεί πολλαπλούς λογαριασμούς στην πλατφόρμα, αρκεί να έχει πολλαπλούς λογαριασμούς email, κάτι που είναι πολύ εύκολο να κάνει. Αυτό, επίσης, σημαίνει ότι κακόβουλοι παίκτες, όπως πληρωμένα τρολ, μυστικές υπηρεσίες, εγκληματικές οργανώσεις κ.λπ. δημιουργούν εκατοντάδες ή χιλιάδες λογαριασμούς σε ΜΚΔ, με ψεύτικες «ταυτότητες», για να εξυπηρετήσουν τις σκοπιμότητές τους.

Η ανωνυμία σε συνδυασμό με την πλαστοπροσωπία, δηλαδή δύο από τα βασικά συστατικά στοιχεία των ΜΚΔ, αποτελούν πυριτιδαποθήκη στα θεμέλια της δημοκρατίας μας και ξεκάθαρη και άμεση απειλή για τις ελευθερίες μας.

3. Τα ΜΚΔ, συνειδητά, απομονώνουν τους χρήστες τους σε εικονικές αίθουσες ομοϊδεατών τους (echo chambers) και με τον τρόπο αυτό οξύνουν, συνειδητά, τις πολιτικές διαφορές και τις κοινωνικές εντάσεις.  

Οι άνθρωποι δεν παρακολουθούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που προσφέρουν την καλύτερη, πιο αντικειμενική και σφαιρική ενημέρωση αλλά αυτά που προσφέρουν ενημέρωση φιλτραρισμένη μέσα από την ιδεολογία ή/και τις προκαταλήψεις του ακροατηρίου τους. Αυτό δεν είναι γνώμη μου ή εικασία. Είναι καλά στοιχειοθετημένο εμπειρικό δεδομένο που έχει παρατηρηθεί και αποδειχθεί σε δεκάδες επιστημονικές εργασίες[3]. Αυτό, στην ψυχολογία, λέγεται «προκατάληψη επιβεβαίωσης» (confirmation bias).

Στον κόσμο των ΜΚΔ η προκατάληψη επιβεβαίωσης των χρηστών ενθαρρύνεται, ενισχύεται και καταλήγει να αποτελεί θεμέλιο λίθο του μοντέλου λειτουργίας τους.

Όσο περισσότερο χρόνο περνούν στο ΜΚΔ οι χρήστες, τόσο περισσότερα στοιχεία για τις προτιμήσεις του χρήστη συγκεντρώνει το ΜΚΔ και τόσο περισσότερες στοχευμένες διαφημίσεις τού «σερβίρει». Με τον τρόπο αυτό το ΜΚΔ μεγιστοποιεί τα διαφημιστικά έσοδά του και τη χρηματιστηριακή αξία του. 

Τα ΜΚΔ έχουν ανακαλύψει από πολύ νωρίς ότι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να κρατήσουν τους χρήστες τους ενεργούς (engaged) είναι να τους προκαλέσουν αρνητικά αισθήματα, όπως π.χ. οργή. Και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να εξοργισθεί κάποιος είναι να βρεθεί σε ένα χώρο με ανθρώπους που ενδιαφέρονται για τα ίδια με αυτόν πράγματα, γιατί  τα μέλη του όχλου μπορούν πολύ εύκολα να οδηγήσουν το σύνολο σε φρενίτιδα, ξεστομίζοντας υπερβολές, ψέματα και ανοησίες.  Πού είναι πιο πιθανό να περάσει το χρόνο του ένας νεαρός και να συμμετάσχει σε βίαιες ενέργειες; Σε συγκέντρωση μελών της Θύρας 7 ή σε ένα γυμναστήριο στο οποίο συχνάζουν οπαδοί όλων των ομάδων;

Γι’ αυτό, τα ΜΚΔ θυμίζουν πλατεία ελληνικής πόλης τη δεκαετία του 1980: πράσινα καφενεία, μπλε καφενεία, τα γραφεία του ΚΚΕ, τα γραφεία των οπαδών του Παναθηναϊκού, απέναντι από τα γραφεία των οπαδών του Ολυμπιακού, δίπλα από τη λέσχη της παραθρησκευτικής οργάνωσης, και στη μέση τα καροτσάκια που πουλάνε πασατέμπο και παγωτό χωνάκι. Όσοι διαφωνούν μαζί μας διαγράφονται ή «μπλοκάρονται» και μας διαγράφουν ή μας «μπλοκάρουν». Με τον τρόπο αυτό, όμως, ριζοσπαστικοποιείται η κοινωνία γιατί δεν ακούμε διαφορετικές από τη δική μας γνώμες, «επιβεβαιώνουμε» και «επαληθεύουμε» τις γνώμες μας διαρκώς αφού συναναστρεφόμαστε μόνο ομοϊδεάτες μας και οποιαδήποτε διαφορετική άποψη απορρίπτεται αυτόματα: γιατί να προσπαθήσω να σε πείσω όταν έχω, π.χ., 621 «φίλους» στο Facebook που συμφωνούν μαζί μου;

Πρόβλημα χωρίς λύση;

Αυτά είναι τα θεμελιώδη και άλυτα προβλήματα που έχουν τα ΜΚΔ και τα οποία είναι αποτέλεσμα του επιχειρηματικού μοντέλου τους. Της μεγιστοποίησης, δηλαδή, του αριθμού των χρηστών και επίσης της μεγιστοποίησης της παραμονής τού κάθε χρήστη στην πλατφόρμα σε κάθε επίσκεψή του, με απώτερο στόχο τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας.

Τα έσοδα των ΜΚΔ προέρχονται από τις πωλήσεις διαφημιστικού χώρου στους «τοίχους» των χρηστών και από την πώληση των προφίλ συμπεριφοράς των χρηστών σε διαφημιστές και κακόβουλους παίκτες. Για να μεγιστοποιηθούν τα έσοδα αυτά ο χρήστης πρέπει να μείνει ενεργός όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο μέσα στο ΜΚΔ.

Η λειτουργία του ΜΚΔ είναι δομημένη έτσι ώστε να επιμηκύνει όσο το δυνατόν περισσότερο την επίσκεψη του χρήστη στο μέσο. Με τον τρόπο αυτό μεγιστοποιείται ο αριθμός των διαφημίσεων που προβάλλονται και εμπλουτίζεται το προφίλ του χρήστη, το οποίο πωλείται στις διαφημιζόμενες εταιρείες.

Οι προτιμήσεις και οι απέχθειες του χρήστη, που φανερώνονται από το περιεχόμενο το οποίο καταναλώνει όταν επισκέπτεται το ΜΚΔ και από τους «φίλους» που αποκτά και, εξίσου σημαντικό, διαγράφει, αποτελούν το κυριότερο περιουσιακό στοιχείο (asset) που δημιουργεί το ΜΚΔ από τη λειτουργία του. Τα προφίλ των χρηστών των ΜΚΔ αποτελούν τη Λυδία Λίθο των διαφημιστών: για πρώτη φορά στην ιστορία οι διαφημιστές και οι διαφημιζόμενοι μπορούν να απευθύνουν διαφημιστικά μηνύματα στοχευμένα σε ανθρώπους που πληρούν το προφίλ των καταναλωτών των προϊόντων των εταιρειών ή, μέσω των συμπεριφορών τους στο ΜΚΔ, σε ανθρώπους που φαίνεται ότι ψάχνουν να αγοράσουν κάποιο συγκεκριμένο προϊόν.

Δεν υπάρχει «συμβατικός» τρόπος αντιμετώπισης της απειλής που αποτελούν τα ΜΚΔ για τη δημοκρατία και τις ελευθερίες μας, όπως π.χ. η επιβολή ρυθμιστικών κανόνων στη λειτουργία τους. Κι αυτό γιατί, ενώ είναι κερδοσκοπικές εταιρείες μέσων μαζικής ενημέρωσης που στηρίζονται στη διαφήμιση, έχουν μια σημαντική διαφορά με τα παραδοσιακά ΜΜΕ και αυτή είναι που δημιουργεί το πρόβλημα: είναι διαδραστικά μέσα, ο χρήστης δηλαδή συμμετέχει ενεργά στην επαφή του με το μέσον και το μέσον προσφέρει στον χρήστη περιεχόμενο που απευθύνεται αποκλειστικά στον ίδιο με βάση τις προτιμήσεις του.

Ο μόνος τρόπος για να διακοπεί αυτό το κύκλωμα ανατροφοδότησης (feedback loop) είναι να εκλείψει ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας των ΜΚΔ. Εάν λείψει ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας τους, και με μερικές τροποποιήσεις στον τρόπο επιλογής περιεχομένου που βλέπει ο χρήστης, τα ΜΚΔ μπορούν να μετατραπούν σε τόπους συνάντησης ανθρώπων, αντί για «αίθουσες ηχούς» και γιάφκες παραγωγής εξτρεμισμού και κοινωνικής δυσαρμονίας και σύγκρουσης που είναι σήμερα.

Η λύση στο πρόβλημα της τοξικότητας των ΜΚΔ

Η λύση σε αυτό το τεράστιο υπαρξιακό πρόβλημα για τις δημοκρατίες μας είναι η απαγόρευση λειτουργίας των κερδοσκοπικών ΜΚΔ και η δημιουργία ενός ΜΚΔ, σαν το Facebook ή το X, το οποίο θα είναι κοινωφελής οργανισμός (utility) και όχι κερδοσκοπική εταιρεία. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να αδρανοποιηθεί η τοξικότητα που προσδίδει στα ΜΚΔ ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας τους. Επίσης είναι ο μόνος τρόπος για να επιβληθεί από κάποια αρχή έλεγχος στη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ, τα οποία, λόγω μεγέθους και οικονομικής επιφάνειας, είναι σε θέση να καταπνίξουν οποιαδήποτε πρωτοβουλία ελέγχου και περιορισμού τους από το Κογκρέσο των ΗΠΑ.

Μια τέτοια εξέλιξη δεν θα είναι πρωτοφανής ή ασυνήθιστη. Μετά τη χρηματοοικονομική κρίση του 2008, για να αποτρέψουν ένα νέο όργιο κερδοσκοπίας και χρεωκοπιών των τραπεζών, οι ρυθμιστικές αρχές των δυτικών χωρών επέβαλαν νέο πλαίσιο λειτουργίας που, επί της ουσίας, μετέτρεψε τις τράπεζες σε κοινωφελείς οργανισμούς (utilities): η υπηρεσία που προσφέρουν είναι τόσο ζωτικής σημασίας για την κοινωνία που επιτρέπεται πλέον να λειτουργούν μόνο υπό εξαιρετικά αυστηρούς περιορισμούς όσον αφορά τα ρίσκα που επιτρέπεται να αναλαμβάνουν. Είναι «too big to fail», δηλαδή πολύ μεγάλες για να επιτραπεί η κατάρρευσή τους.

Τα ΜΚΔ είναι «too dangerous to be private», δηλαδή πολύ επικίνδυνα για να είναι ιδιωτικές εταιρείες. Επίσης, όπως, ελπίζω, έχει γίνει κατανοητό από τα παραπάνω, δεν είναι εφικτό να επιβληθούν από την Ευρωπαϊκή Ένωση περιορισμοί τέτοιοι στον τρόπο λειτουργίας των ΜΚΔ που να αδρανοποιήσουν τα τοξικά χαρακτηριστικά τους, ειδικά αφού όλα τα ΜΚΔ είναι γιγαντιαίες αμερικανικές εταιρείες που ασκούν τεράστια επιρροή στο πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ.

Φυσικά, τώρα που «το τζίνι έχει βγει από το μπουκάλι», δηλαδή τα ΜΚΔ αποτελούν μέρος της ζωής μας, η ιδέα ότι μπορεί η ΕΕ απλώς να απαγορεύσει τη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ είναι επίσης ανεδαφική και ανεφάρμοστη.

Η λύση είναι να απαγορευτούν τα ιδιωτικά ΜΚΔ και να αντικατασταθούν από μια μη κερδοσκοπική πλατφόρμα, που (1) θα έχει έδρα στην ΕΕ, (2) θα προσφέρει όλες τις λειτουργίες που προσφέρουν σήμερα τα ΜΚΔ, (3) θα επιτρέπει τη δημιουργία μόνο ενός λογαριασμού χρήστη ανά άτομο και (4) δεν θα χειραγωγεί τη ροή αναρτήσεων που βλέπει ο χρήστης με στόχο την παραμονή του όσο το δυνατόν περισσότερο στην πλατφόρμα.

Εικάζω ότι ένα τέτοιο ΜΚΔ θα γίνει ευρύτατα αποδεκτό σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ειδικά εάν απαγορευτεί η λειτουργία των σημερινών, κερδοσκοπικών ΜΚΔ. Ως χρήστης των ΜΚΔ σήμερα, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι η συντριπτική πλειονότητα των αναρτήσεων που βλέπω καθημερινά είναι διαφημίσεις και αναρτήσεις από ψευδεπίγραφους λογαριασμούς. Μια πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης χωρίς αυτό το περιεχόμενο-σκουπίδια θα είναι σαν να κάνει κάποιος τη μετάβαση στο Netflix από ένα τηλεοπτικό κανάλι που έχει κάθε ώρα 45 λεπτά διαφημίσεις και 15 λεπτά πρόγραμμα.

Όσον αφορά τις πιθανές αντιδράσεις από την Ουάσιγκτον εάν απαγορευτεί η λειτουργία των αμερικανικών τεχνολογικών κολοσσών ΜΚΔ, αρκεί να σημειωθούν τα εξής:

Πρώτον, η κοινή γνώμη στις ΗΠΑ, που έχει αντιληφθεί εν πολλοίς τον κίνδυνο τον οποίο αποτελούν τα ΜΚΔ, έχει αρχίσει να συμφιλιώνεται με την ιδέα ότι έρχονται περιορισμοί στη λειτουργία τους και ότι, κατά πάσα πιθανότητα, την αρχή θα κάνει η Ευρώπη. Ο Scott Galloway, πασίγνωστος καθηγητής μάρκετινγκ στο New York University και δημόσιος διανοούμενος, σε συνέντευξη στο podcast Bulwark, το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2026, είπε[4]: «Τους επόμενους 12 μήνες κάποια μεγάλη ευρωπαϊκή χώρα θα απαγορεύσει μια μεγάλη εταιρεία τεχνολογίας. Θα πουν: “Έρχεστε εδώ, προκαλείτε κλινική κατάθλιψη στα παιδιά μας, καταστρέφετε τα μέσα μαζικής ενημέρωσής μας, απορροφάτε δισεκατομμύρια από το ΑΕΠ μας. Τελειώσαμε.  Φεύγετε. Και δεν μπορείτε να προβάλετε επιχειρήματα για τα δικαιώματα ελεύθερης έκφρασης γιγαντιαίων πολυεθνικών εταιρειών όταν οι αυτοκτονίες εφήβων [λόγω των ΜΚΔ] έχουν απογειωθεί”.  Ό,τι κάναμε με τις εταιρίες τσιγάρων και με τα φαρμακευτικά σκευάσματα οπιοειδών μπορούμε να το κάνουμε και [με τα ΜΚΔ]».  Αυτό είναι το κλίμα στις ΗΠΑ και η Ευρώπη δεν έχει τίποτε να φοβάται από μια απαγόρευση της λειτουργίας των αμερικανικών ΜΚΔ στην ΕΕ.

Δεύτερον, η Κίνα, η Ρωσία και οι περισσότερες αραβικές χώρες απαγορεύουν ήδη εδώ και χρόνια τη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ στην επικράτειά τους χωρίς να έχουν προκαλέσει εμπορικά ή πολιτικά αντίποινα από τις ΗΠΑ.

Τρίτον, η Ευρώπη σήμερα απαγορεύει την εισαγωγή αμερικανικών αγροτικών προϊόντων και τροφίμων που περιέχουν γενετικά τροποποιημένες πρώτες ύλες, επίσης χωρίς αντίποινα. Επιπλέον, η ΕΕ απαγορεύει την εισαγωγή πουλερικών και προϊόντων που περιέχουν κρέας πουλερικών, γιατί οι αμερικανικές βιομηχανίες απολυμαίνουν τα σφάγια με διάλυμα χλωρίνης, κάτι που απαγορεύεται στην Ευρώπη. Άρα, η απαγόρευση αμερικανικών εταιρειών από την ΕΕ για σημαντικούς λόγους, που αφορούν την ασφάλεια ή στη δημόσια υγεία, έχουν προηγούμενο.

Τέταρτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία χρόνια έχει επιβάλει δρακόντεια πρόστιμα ύψους δισεκατομμυρίων ευρώ σε αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας για παραβίαση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.  Ο Λευκός Οίκος είτε σιώπησε ή εξέδωσε χλιαρές ανακοινώσεις διαμαρτυρίας, αφού οι ένοικοί του, τουλάχιστον μέχρι πέρυσι, αναγνώριζαν ότι ο νόμος είναι νόμος και ότι η δημοκρατική Ευρώπη των 500 εκατομμυρίων κατοίκων ενεργεί με βάση το νόμο και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Πέμπτον, δεν μπορούν ποτέ να γίνουν αποδεκτές πιθανές αντιρρήσεις της κυβέρνησης των ΗΠΑ σχετικά με «κρατικό έλεγχο» των προσωπικών δεδομένων των χρηστών ενός τέτοιου ΜΚΔ. Κι αυτό γιατί όχι μόνο η ΕΕ είναι η μόνη περιοχή του πλανήτη που έχει επιβάλει αυστηρούς κανόνες προστασίας των προσωπικών δεδομένων των πολιτών της στο διαδίκτυο αλλά γιατί η Ουάσιγκτον έχει αποκτήσει πολλές φορές, παράνομα, πρόσβαση στα δεδομένα των χρηστών των αμερικανικών ΜΚΔ, μεταξύ των οποίων και ευρωπαίων χρηστών. Πώς το ξέρουμε αυτό; Δύο λέξεις: Edward Snowden.

Τέλος, ας μην υποτιμάται και το προσωπικό στοιχείο: ο πρόεδρος Τραμπ για να επικοινωνεί με το κοινό του χρησιμοποιεί σχεδόν αποκλειστικά το ΜΚΔ Truth Social, στο οποίο είναι μέτοχος. Στην πραγματικότητα, δεν ενδιαφέρεται για την τύχη του Facebook ή του Χ. Μια ευρωπαϊκή απαγόρευση των αμερικανικών ΜΚΔ πρώτον δεν επηρεάζει προσωπικά τον πρόεδρο Τραμπ και, δεύτερον, ίσως να τον βοηθήσει αφού θα αποδυναμώσει τα ΜΚΔ που είναι ανταγωνιστικά προς το Truth Social. Εξάλλου, η διείσδυση του Truth Social στην Ευρώπη είναι ασήμαντη και άνω του 99% των χρηστών του παγκοσμίως προέρχονται από τις ΗΠΑ.

Η λειτουργία ενός ευρωπαϊκού Χ

Πώς θα μπορούσε, λοιπόν, να δημιουργηθεί μια τέτοια μη-κερδοσκοπική πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση;

Καταρχήν, η τεχνολογία για το χτίσιμο και τη λειτουργία ενός ΜΚΔ είναι σχετικά εύκολο να δημιουργηθεί – υπάρχουν ήδη δεκάδες ΜΚΔ και η αρχιτεκτονική της λειτουργίας τους είναι γνωστή ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980.

Η δημιουργία και ο έλεγχος του ΜΚΔ από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις 27 κυβερνήσεις που την αποτελούν λύνει μεμιάς τα τρία βασικά προβλήματα που θα έχει οποιαδήποτε ιδιωτική πρωτοβουλία αδρανοποίησης της απειλής που αποτελούν τα αμερικανικά ΜΚΔ:

Πρώτον, λύνεται το κρίσιμο πρόβλημα της ταυτοποίησης των χρηστών και η απαγόρευση δημιουργίας  ψεύτικων λογαριασμών με το να αποστείλει η πλατφόρμα ηλεκτρονική πρόσκληση δημιουργίας λογαριασμού (αυτόματα, με ένα κουμπί μέσα στο email) σε όλους τους ευρωπαίους φορολογούμενους ή σε όλους τους ευρωπαίους κατόχους αριθμού κοινωνικής ασφάλισης. Κανείς δεν θα μπορεί να εγγράφεται χρήστης του ΜΚΔ με email που δεν είναι καταχωρισμένο στις αντίστοιχες βάσεις δεδομένων της κάθε ευρωπαϊκής χώρας. Με τον τρόπο αυτό ακυρώνεται η τοξικότητα των ψεύτικων λογαριασμών (fake accounts) και η υπονομευτική για τη δημοκρατία δράση των κατευθυνόμενων λογαριασμών ξένων μυστικών υπηρεσιών.  Και μόνο γι’ αυτό, αξίζει να ληφθεί σοβαρά υπόψη η ιδέα που παρουσιάζεται εδώ.

Δεύτερον, με τον τρόπο αυτό λύνεται το πρόβλημα που έχουν οι ανταγωνιστές των εδραιωμένων ΜΚΔ να πείσουν πιθανούς χρήστες να ανοίξουν λογαριασμό στη νέα πλατφόρμα.  Με την αποστολή του email και την αυτόματη δημιουργία του λογαριασμού,  αφαιρείται ένα σημαντικό εμπόδιο στην είσοδο του χρήστη στο νέο ΜΚΔ.

Τρίτον, η απαγόρευση της λειτουργίας των κερδοσκοπικών ΜΚΔ παράλληλα με το λανσάρισμα του ευρωπαϊκού ΜΚΔ λύνει το πιο σημαντικό πρόβλημα που θα είχε μια τέτοια πρωτοβουλία: αδρανοποιείται το συντριπτικό πλεονέκτημα του «network effect» που έχουν οι σημερινές κυρίαρχες εταιρείες. Ο λόγος για τον οποίο είναι σχεδόν αδύνατο να εμφανιστεί ανταγωνιστής των αμερικανικών ΜΚΔ είναι ότι κανείς δεν πρόκειται να γίνει μέλος και να χρησιμοποιήσει ένα ΜΚΔ που δεν έχει άλλους χρήστες. Η μόνη περίπτωση να γίνει κάποιος χρήστης ενός δικτύου, οποιουδήποτε είδους, που δεν έχει χρήστες είναι εάν το δίκτυο αυτό είναι καινοτόμο και δεν υπάρχουν άλλα, ανταγωνιστικά, δίκτυα. Άπαξ και δημιουργηθεί ένα δίκτυο αποτελεί «φυσικό μονοπώλιο»: δεν υπάρχει οικονομικά εφικτός τρόπος ανταγωνισμού του. Μόνο η απαγόρευση λειτουργίας του.

Σχετικά, δε, με το ποιος θα είναι ο ιδιοκτήτης και ο διαχειριστής του ευρωπαϊκού ΜΚΔ η απάντηση είναι απλή: ένας ευρωπαϊκός οργανισμός, στα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας ή της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Φαρμάκων. Ο  οργανισμός αυτός θα μπορούσε να εδρεύει στην Ελλάδα –γιατί όχι;– και να ωφεληθεί από την τεχνογνωσία που ανέπτυξε η χώρα μας μετά το 2020 στην ψηφιοποίηση αρχείων ή στη δημιουργία μεγάλων βάσεων δεδομένων και στην ταυτόχρονη, ασφαλή πρόσβασή τους από εκατομμύρια χρήστες.

Εν κατακλείδι

Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης αποτελούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τις ελευθερίες μας και τη δημοκρατία από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και επιδρούν εξαιρετικά αρνητικά στην ομαλή ανάπτυξη των μικρών παιδιών και την ενηλικίωσή τους.  Ευτυχώς, από τις αρχές του χρόνου, κυρίως στην Ευρώπη, έχει ενταθεί η αντίδραση εναντίον των ΜΚΔ και δρομολογούνται περιορισμοί και πρόστιμα. Όμως αυτό δεν είναι αρκετό, γιατί οι βλαβερές συνέπειες της λειτουργίας των ΜΚΔ προέρχονται από τον κερδοσκοπικό χαρακτήρα των εταιρειών που τα εκμεταλλεύονται.

Η ΕΕ πρέπει να απαγορεύσει τη λειτουργία όλων των ιδιωτικών ΜΚΔ, για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών και των ευρωπαϊκών δημοκρατιών από τη σαφή απειλή που αποτελούν τα κερδοσκοπικά ΜΚΔ. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναπτύξει μια μη κερδοσκοπική πλατφόρμα, που θα έχει έδρα στην ΕΕ και θα προσφέρει όλες τις λειτουργίες που προσφέρουν σήμερα τα ΜΚΔ. Αλλιώς, σε μερικά χρόνια θα προσπαθούμε να σώσουμε την Ευρώπη από τον νέο Χίτλερ που επωάζεται αυτή τη στιγμή στη «θαλπωρή» του «φακέλου Έπστιν» και των τρολ του Χ και του Facebook.

Τι είναι άραγε μια πόλη; Κτίρια, δρόμοι, άνθρωποι;

Μάλλον όχι — ή τουλάχιστον όχι μόνο αυτά. Η Αθήνα δεν είναι τα διαμερίσματα και οι δρόμοι της. Είναι οι συζητήσεις στα καφενεία, οι τσακωμοί στην κίνηση, τα φλερτ στο μετρό. Χωρίς αυτές τις σχέσεις θα ήταν νεκρή — ένα σκηνικό χωρίς έργο.

Η πόλη, δηλαδή, είναι οι ροές και οι συνδέσεις. Όχι κάτι που τις έχει.

Αυτή ακριβώς την ιδέα εξερεύνησε ο Ζυλ Ντελέζ (Gilles Deleuze, 1925–1995). Ο Ντελέζ πρότεινε να δούμε ολόκληρη την πραγματικότητα όχι σαν συλλογή από διακριτά «πράγματα», αλλά σαν ένα αλληλοσυνδεόμενο δίκτυο που το ονόμασε ρίζωμα (rhizome)[1].

Η εικόνα που χρησιμοποιεί είναι αποκαλυπτική: αντίθετα από το δέντρο —που έχει ρίζα, κορμό, κλαδιά, δηλαδή μια σαφή ιεραρχία με κεντρικό σημείο— το μυκήλιο των μανιταριών δεν έχει κέντρο. Κάθε σημείο του μπορεί να συνδεθεί με οποιοδήποτε άλλο, αναπτυσσόμενο προς όλες τις κατευθύνσεις.

Αυτή η εικόνα δεν αφορά μόνο τα μανιτάρια. Ο Ντελέζ λέει ότι τίποτα δεν είναι πάγιο ή αυτόνομο. Ένα δέντρο δεν είναι απλώς «δέντρο» — είναι αυτό που γίνεται μέσα από τη σχέση του με το έδαφος, τον ήλιο, τη βροχή, τα πουλιά που φωλιάζουν σε αυτό. Χωρίς αυτές τις σχέσεις, δεν θα υπήρχε καν.

Αν αυτό ισχύει για ένα δέντρο, ισχύει και για εμάς.

Δεν έχουμε κάποια σταθερή «ουσία» μέσα μας που μένει ίδια ανεξάρτητα από το περιβάλλον. Αυτό που είμαστε προκύπτει από τις σχέσεις μας — με την οικογένεια, τους φίλους, τη δουλειά, ακόμα και με τα αντικείμενα γύρω μας. Οι σχέσεις δεν προστίθενται σε έτοιμα πράγματα· φτιάχνουν τα ίδια τα πράγματα.

Μια παράξενη γλώσσα των μαθηματικών

Την ίδια εποχή που ο Ντελέζ ανέπτυσσε αυτές τις ιδέες στη φιλοσοφία, μια ομάδα μαθηματικών ανακάλυπτε κάτι ανάλογο από εντελώς διαφορετική αφετηρία.

Παραδοσιακά, τα μαθηματικά λειτουργούσαν ως εξής: ορίζεις πρώτα τι είναι κάτι —ένα σύνολο, ένας αριθμός, ένας χώρος— και μετά εξετάζεις πώς σχετίζεται με τα άλλα. Η Θεωρία Κατηγοριών, που ανέπτυξαν οι Samuel Eilenberg και Saunders Mac Lane το 1945, έκανε το ανάποδο[2].

«Άσε τι είναι κάτι. Πες μου πώς συνδέεται με τα άλλα, και από εκεί θα καταλάβω τι είναι».

Αντί να ρωτάς «τι είναι ένας κύκλος;», ρωτάς «πώς σχετίζεται ο κύκλος με άλλα γεωμετρικά σχήματα; Ποιους μετασχηματισμούς δέχεται;» Από αυτές τις σχέσεις —που στη Θεωρία Κατηγοριών λέγονται μορφισμοί (morphisms)— αναδύεται αυτό που το αντικείμενο είναι.

Στη γλώσσα αυτή υπάρχουν μόνο δύο βασικά στοιχεία. Τα αντικείμενα: απλοί κόμβοι, χωρίς εσωτερικό περιεχόμενο που να μας ενδιαφέρει — μπορεί να είναι αριθμοί, γεωμετρικά σχήματα, σύνολα, ακόμα και έννοιες. Και τα βέλη, ή μορφισμοί: οι σχέσεις που συνδέουν τα αντικείμενα. Ένα βέλος από το Α στο Β σημαίνει ότι υπάρχει ένας συγκεκριμένος τρόπος να «πας» από το Α στο Β. (Για μια προσβάσιμη εισαγωγή στις βασικές έννοιες, δες: T. Leinster, Basic Category Theory[3]).

Η κεντρική πράξη του συστήματος είναι η σύνθεση: αν έχεις βέλος από την Αθήνα στο Παρίσι και βέλος από το Παρίσι στη Νέα Υόρκη, τότε προκύπτει αυτόματα μια νέα σχέση — ταξίδι από την Αθήνα στη Νέα Υόρκη, χωρίς να χρειαστεί να ορίσεις τίποτα επιπλέον.

Και το επαναστατικό: η ταυτότητα ενός αντικειμένου καθορίζεται αποκλειστικά από τα βέλη που φτάνουν σε αυτό και τα βέλη που ξεκινούν από αυτό. Δεν μας ενδιαφέρει τι «είναι» το Παρίσι από μόνο του. Η σημασία του βρίσκεται στο ρόλο του ως κόμβου μέσα στο δίκτυο — όχι στο «εσωτερικό» του.

Οντολογία των σχέσεων: από τα πράγματα στα δίκτυα

Φαντάσου αυτό το ερώτημα: αν αφαιρέσεις από τον εαυτό σου όλες τις σχέσεις —οικογένεια, φίλους, δουλειά, ακόμα και τη γλώσσα που μιλάς— μένει κάτι; Είσαι ακόμα «εσύ»;

Η κλασική, ουσιοκρατική απάντηση είναι: «Βεβαίως. Μένει το πραγματικό εσύ — ο χαρακτήρας σου, κάτι βαθύ και αμετάβλητο. Οι σχέσεις είναι απλώς προσθήκες». Η σχεσιακή απάντηση —αυτή που μοιράζονται ο Ντελέζ και η Θεωρία Κατηγοριών— λέει κάτι πιο ριζικό: «Χωρίς αυτές τις σχέσεις δεν υπάρχεις καθόλου. Δεν είσαι κάποιος που έχει σχέσεις — οι σχέσεις σε κάνουν».

Η διαφορά μοιάζει με αυτή ανάμεσα σε ένα κουτί και μια διασταύρωση δρόμων. Το κουτί υπάρχει με ή χωρίς περιεχόμενα. Η διασταύρωση, όμως, υπάρχει μόνο όσο συντρέχουν οι δρόμοι — δεν υπάρχει «η διασταύρωση καθεαυτή» αν κλείσεις και τους δύο δρόμους.

Έτσι κι εμείς — είμαστε διασταυρώσεις σχέσεων, όχι κουτιά με κρυμμένο περιεχόμενο.

Στο Facebook δεν είσαι οι εικόνες σου — είσαι ο τρόπος που συνδέεσαι. Οι φίλοι που έχεις, τα πράγματα που σχολιάζεις, οι ομάδες στις οποίες συμμετέχεις. Αυτό το «δίχτυ» είναι η ταυτότητά σου στη συγκεκριμένη πλατφόρμα — κι αλλάζει κάθε φορά που αλλάζει μια σχέση.

Ή πάρε ένα πιο δύσκολο παράδειγμα: την κατάθλιψη. Η ουσιοκρατική αντίληψη λέει ότι η κατάθλιψη είναι κάτι που κουβαλάς μέσα σου — μια βιοχημική ή ψυχολογική «ουσία». Η σχεσιακή αντίληψη βλέπει κάτι διαφορετικό: βρίσκεσαι μέσα σε καταθλιπτικές σχέσεις — με τον εαυτό σου που κατηγορείς, με άλλους που αποφεύγεις, με έναν κόσμο που αντιλαμβάνεσαι ως κλειστό. (Αυτό δεν ακυρώνει τη βιολογική διάσταση — προσθέτει μια άλλη οπτική, που αφορά τη δομή των συνδέσεων.)

Στα μαθηματικά, το ίδιο πνεύμα εμφανίζεται σε μια συγκεκριμένη κατασκευή: το καρτεσιανό γινόμενο Α×Β. Η συνολοθεωρητική απάντηση το ορίζει εσωτερικά — ως το σύνολο όλων των ζευγών (α, β). Η θεωρία κατηγοριών αντιστρέφει την ερώτηση: το Α×Β είναι αυτό που έχει συγκεκριμένες συνδέσεις —προβολές— προς τα Α και Β, με τον τρόπο που κάθε άλλο αντικείμενο το οποίο θέλει να «μιλήσει» και με τα δύο πρέπει να περάσει απ’ αυτό. Το Α×Β είναι αυτές οι συνδέσεις — όχι κάτι που τις κατέχει.

Συναρτητές: οι μεταφραστές των σχέσεων

Αν οι μορφισμοί είναι οι σχέσεις μέσα σε μια κατηγορία, τι γίνεται ανάμεσα σε κατηγορίες; Πώς μεταβαίνουμε από έναν δομημένο κόσμο σε έναν άλλον, διατηρώντας τον τρόπο που τα πράγματα συνδέονται;

Εδώ εμφανίζεται η έννοια του συναρτητή (functor). Φαντάσου ένα συναρτητή σαν «καλό μεταφραστή» — και εδώ η λέξη «καλό» κάνει όλη τη διαφορά. Ένας κακός μεταφραστής μεταφέρει λέξεις. Ένας καλός μεταφέρει τη δομή: τη σύνταξη, τη λογική, τις εξαρτήσεις.

Ένας συναρτητής F από την κατηγορία «ελληνικά» στην κατηγορία «αγγλικά» στέλνει τα αντικείμενα Μήλο, Πορτοκάλι στα Apple, Orange και τη σχέση «είναι πιο γλυκό από» στη σχέση «is sweeter than». Το Μήλο δεν είναι ταυτόσημο με το Apple — αλλά κάτι παραμένει αναλλοίωτο: η σχεσιακή τους θέση μέσα στο δίκτυο. Αυτό που μεταφέρεται δεν είναι ουσία, αλλά ρόλος.

Πάρε μια πιο συγκεκριμένη εικόνα: τη διαφορά ανάμεσα στο να αντιγράφεις ένα σπίτι τούβλο-τούβλο και στο να μεταφέρεις την αρχιτεκτονική του. Στην πρώτη περίπτωση αντιγράφεις τα υλικά. Στη δεύτερη διατηρείς το πώς συνδέονται τα δωμάτια, πώς ρέει το φως, πώς κινείσαι μέσα. (Δύο σπίτια από εντελώς διαφορετικά υλικά μπορεί να μοιράζονται την ίδια αρχιτεκτονική — και αυτό είναι που σε ενδιαφέρει.) Ο συναρτητής κάνει το δεύτερο — κρατάει τη λογική, όχι τα υλικά.

Αυτό οδηγεί σε μια ιδέα που ο Ντελέζ θα αναγνώριζε αμέσως: η ταυτότητα δεν μεταφέρεται, αλλά μετασχηματίζεται. Δεν είναι «ουσία» που μένει ίδια — είναι ο τρόπος που οι σχέσεις παραμένουν συνεκτικές μέσα στην αλλαγή. Κάτι παραμένει «το ίδιο» ακριβώς επειδή αλλάζει με συνεπή τρόπο.

Φυσικοί μετασχηματισμοί: όταν οι μεταφραστές μιλούν μεταξύ τους

Τι γίνεται όμως αν έχουμε δύο διαφορετικούς συναρτητές από την κατηγορία Α στην κατηγορία Β; Δηλαδή δύο διαφορετικούς τρόπους «μετάφρασης» του ίδιου κόσμου;

Εδώ κάνουν την εμφάνισή τους οι φυσικοί μετασχηματισμοί (natural transformations): ο τρόπος να περάσουμε από τη μία μετάφραση στην άλλη, χωρίς να καταστρέψουμε τη δομή κανενός από τους δύο κόσμους. Δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος να «μεταφράσεις» έναν κόσμο σε άλλον — αλλά όταν υπάρχουν πολλοί, μπορούν να συσχετίζονται συστηματικά.

Ας πάρουμε ένα παράδειγμα από κάτι πιο κοντινό. Σκέψου πώς η ταυτότητα ενός ατόμου που αναγνωρίζεται ως trans «μεταφράζεται» σε διαφορετικά κοινωνικά συστήματα. Στο ιατρικό, αντιμετωπίζεται ως ζήτημα διάγνωσης και θεραπείας. Στο νομικό, ως ζήτημα εγγράφων και διαδικασιών. Στο οικογενειακό πλαίσιο, ως ζήτημα ρόλων. Στο ευρύτερο κοινωνικό πεδίο, ως ζήτημα αποδοχής ή αποκλεισμού.

Κάθε σύστημα «διαβάζει» την ίδια ταυτότητα με διαφορετικό τρόπο — ακριβώς όπως δύο συναρτητές «μεταφράζουν» την ίδια κατηγορία διαφορετικά. Αυτό που παραμένει δεν είναι κάποια «εσωτερική ουσία», αλλά η συστηματικότητα με την οποία κάθε σύστημα την αναγνωρίζει — και ο τρόπος που αυτές οι αναγνώσεις μπορούν να συσχετιστούν μεταξύ τους. Αυτό ακριβώς αποτυπώνει ένας φυσικός μετασχηματισμός: όχι ομοιότητα, αλλά δομημένη συνέπεια μέσα στη διαφορά.

Η ιδέα αυτή —που ο Ντελέζ θα ονόμαζε διαφορική ταυτότητα— λέει ότι η ταυτότητά μας δεν είναι μία και σταθερή. Παίρνει διαφορετικές μορφές ανάλογα με το πλαίσιο. Με έναν ωστόσο συστηματικό τρόπο — δεν είναι χάος, είναι δομημένη ευελιξία.

Τι μένει ίδιο όταν όλα αλλάζουν;

Αν κάτι προσπαθήσαμε να δείξουμε, είναι ότι η ταυτότητα δεν κρύβεται πίσω από τα φαινόμενα — συντίθεται από τις σχέσεις τους. Η κατηγορική γλώσσα μάς δίνει ένα ακριβές λεξιλόγιο γι’ αυτό: τα αντικείμενα αναγνωρίζονται από τα βέλη τους, οι μεταβάσεις μεταξύ πλαισίων αποτυπώνονται ως συναρτητές και η συνέπεια μέσα στην αλλαγή ορίζεται από φυσικούς μετασχηματισμούς.

Ο Ντελέζ και η Θεωρία Κατηγοριών κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα από εντελώς διαφορετικές αφετηρίες. Αυτή η σύγκλιση —μεταξύ φιλοσοφίας και μαθηματικών, μεταξύ 20ού αιώνα και του σήμερα— δεν είναι τυχαία. Δείχνει ότι πρόκειται για κάτι βαθύτερο από μια τεχνική επιλογή.

Είναι ένας τρόπος να βλέπεις τον κόσμο.

Αξίζει να διευκρινιστεί —και είναι σημαντικό— ότι χρησιμοποιούμε εδώ τη Θεωρία Κατηγοριών ως γλώσσα αναλογιών, όχι ως απόδειξη. Τα μαθηματικά διαγράμματα δεν «αποδεικνύουν» φιλοσοφικές ή κοινωνικές θέσεις — τις φωτίζουν, τους δίνουν ακρίβεια, αναδεικνύουν δομές που αλλιώς θα παρέμεναν αόριστες.

Κι αν μείνει μια φράση από όλα αυτά:

Ταυτότητα = συνέπεια στον τρόπο που αλλάζω.

Βιογραφία είναι η γραφή της ζωής ενός ανθρώπου που θεωρείται σημαντικός για πολλούς άλλους ανθρώπους: είναι η καταγραφή και η περιγραφή των παραγόντων που ο βιογράφος έκρινε πως συνέβαλαν στην προσωπικότητα του βιογραφούμενου, παράλληλα με τον παραμερισμό των παραγόντων που κρίθηκαν λιγότερο σημαντικοί.

Μια βιογραφία εστιάζει στην οικογενειακή καταγωγή (με ό,τι αυτή ενέχει σε έμφυτα και επίκτητα χαρακτηριστικά), στις εξωοικογενειακές σχέσεις (φιλικές, ερωτικές, συζυγικές, επαγγελματικές), στο ευρύτερο περιβάλλον της ανατροφής, της ενηλικίωσης και της μεταγενέστερης ζωής έως τον θάνατο (εκπαίδευση, κοινωνία, ιστορική εποχή, ταξική θέση), και ασφαλώς στο έργο (καλλιτεχνικό, επιστημονικό, πολιτικό κ.λπ.), αφού χάρη σε αυτό η βιογραφία έχει καταρχήν νόημα και αξία. Ο βιογράφος οφείλει, κατέχοντας τα απαιτούμενα προσόντα (αφηγηματική δεινότητα, κριτική ικανότητα, πνευματική εντιμότητα, ψυχολογική εμβρίθεια, ιστορική εποπτεία, ερευνητικό πάθος, ισχυρή μνήμη, γεωγραφική ευχέρεια), να μελετήσει οτιδήποτε σχετικό καταφέρει σαν άλλος ντετέκτιβ να εντοπίσει: δημοσιευμένα κείμενα και ιδιωτικά χειρόγραφα του βιογραφούμενου προσώπου (ιδίως τα ημερολόγια και οι επιστολές είναι η χαρά του βιογράφου), μαρτυρίες τρίτων, ιστορικές και κοινωνικές μελέτες, χώρες και χώρους όπου έζησε, προσωπικές εμπειρίες (εάν τυχόν γνωρίζονταν), ζωγραφικό, φωτογραφικό ή βιντεοσκοπημένο υλικό κ.ά. Προτού φτάσω στο κατεξοχήν θέμα μου –μια επιλογή από τις βιογραφίες για μεγάλους λογοτέχνες τις οποίες διαθέτουμε (και δεν διαθέτουμε) στη γλώσσα μας, συν μερικές προτάσεις για μετάφραση–, ας κάνω μια σύντομη αναδρομή σε αυτό το ξεχωριστό γραμματειακό είδος.            

Βιογραφίες άρχισαν να γράφονται ήδη από τα αρχαία χρόνια, όχι πάντως με τη σύγχρονη έννοια του όρου:[1] τα έπη και η Βίβλος βιογραφούν μεν πρόσωπα, ωστόσο τα περισσότερα είναι μυθικά (θεότητες, ήρωες, προφήτες κ.ά.), που χάνονται στα βάθη των λαϊκών αφηγήσεων. Ακόμα κι αν κάποια κείμενα, λόγου χάριν του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα, ασχολούνται με πρόσωπα υπαρκτά, όπως ο Σωκράτης, προσφέρουν πληροφορίες συναρπαστικές μεν, αλλά αναξιόπιστες, σε σημαντικό βαθμό μυθοπλαστικές. Ιστορικοί της ρωμαϊκής εποχής, όπως ο Πλούταρχος, ο Τάκιτος και ο Σουητώνιος, ήταν οι πρώτοι που άρχισαν να καταγράφουν τη ζωή και τα επιτεύγματα επιφανών προσώπων της εποχής τους και περασμένων εποχών, από τη μία με έμφαση στο να είναι ιστορικά, όχι μυθικά ή θρυλικά, από την άλλη με τη διάκριση της βιογραφίας από την Ιστορία. Κι εδώ, πάντως, τόσο η έλλειψη αξιόπιστων στοιχείων όσο και η προκατειλημμένη άποψη του εκάστοτε ιστορικού (άκρως θετική, οπότε έχουμε εξιδανίκευση, ή άκρως αρνητική, οπότε έχουμε λασπολογία) οδήγησαν σε έργα πολύτιμα μεν, ακόμα και για τη λογοτεχνία (π.χ. ο Σαίξπηρ βασίστηκε στην αγγλική μετάφραση των Βίων Παράλληλων του Πλουτάρχου για ορισμένα θεατρικά του), αλλά όχι ιδιαιτέρως έγκυρα. Τον Μεσαίωνα, με την υπερίσχυση του χριστιανισμού, επικράτησαν η αγιολογία και η μαρτυρολογία (βιογράφηση αγίων και μαρτύρων), που όμως για ευνόητους λόγους συνιστούσαν μάλλον εξιδανικευμένα πορτρέτα παρά νηφάλιες αποτιμήσεις, την δε Ιστορία την έγραφαν οι χρονικογράφοι. Πρέπει να έρθουμε στην Αναγέννηση, στους Νέους Χρόνους και στον Διαφωτισμό για να δούμε τους συγγραφείς, με την ανάδειξη του ουμανιστικού, κοσμικού και επιστημονικού πνεύματος, να αρχίζουν να αποτυπώνουν με καλύτερα θεωρητικά εργαλεία τη ζωή και το έργο των προσώπων με τα οποία ασχολούνταν. Όσο πλησιάζουμε στη σύγχρονη εποχή, τόσο πιο πλήρεις και εύστοχες βιογραφίες γράφονται, λογοτεχνικές (που με ενδιαφέρουν εδώ) και όχι μόνο, αφού τα προσωπικά και ιστορικά τεκμήρια είναι περισσότερα και εγκυρότερα, η επιστημοσύνη του βιογράφου μεγαλύτερη, τα ποικίλα ευρήματα επιβεβαιώνονται ή διαψεύδονται ευκολότερα κ.λπ.    

Για τους αρχαίους συγγραφείς, επομένως, λίγα πράγματα μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα, αφενός γιατί τα απαραίτητα στοιχεία είναι ανύπαρκτα ή συχνά αναξιόπιστα (δεν γνωρίζουμε τίποτα προσωπικό για τον Όμηρο, ούτε, εάν όντως υπήρχε, ποια τμήματα των επών έγραψε), αφετέρου γιατί το μεγαλύτερο τμήμα του έργου τους έχει χαθεί οριστικά (διαθέτουμε μόλις το 9% του έργου των τριών μεγάλων τραγικών και μόλις το 1% της συνολικής αρχαίας γραμματείας). Έτσι, όσο γοητευτικός κι αν είναι Ο βίος του Ευριπίδη της Μαρί Ντελκούρ, δεν γίνεται παρά να βασίζεται σε υποθετικά σενάρια και αμφίβολα δεδομένα, εξού και οι σύγχρονες βιογραφίες των αρχαίων συγγραφέων επικεντρώνονται στη μελέτη του σωζόμενου έργου τους, ενώ τα βιογραφικά στοιχεία συγκροτούν ένα μικρό και λίαν επιφυλακτικό μέρος.         

Οι θεμελιωτές

Ως προς τη νεότερη δυτική λογοτεχνία, τα βιογραφικά δεδομένα είναι περισσότερα και εγκυρότερα, αλλά σε καμία περίπτωση ιδανικά. Σύμφωνα με τον Μιχαήλ Μπαχτίν (Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του), οι θεμελιωτές της είναι ο Δάντης, ο Βοκάκιος, ο Ραμπελαί, ο Θερβάντες και ο Σαίξπηρ – όλοι οι υπόλοιποι παίζουν ως αναπληρωματικοί αυτής της βασικής πεντάδας. Ο Δάντης έγραψε στα ιταλικά –και όχι στα λατινικά, ως είθιστο– το σημαντικότερο μεσαιωνικό ποίημα και έγινε, μία ολόκληρη χιλιετία μετά τον Λουκιανό, ο επόμενος λογοτεχνικός γίγας της Δύσης· ο Βοκάκιος, που επίσης έγραψε στα ιταλικά (με τη ριζοσπαστική αυτή επιλογή οι δύο Ιταλοί ώθησαν τους μεταγενέστερους Ευρωπαίους στη λογοτεχνική χρήση της εκάστοτε εθνικής γλώσσας), «εφηύρε» το διήγημα· ο Ραμπελαί θεμελίωσε το νεωτερικό μυθιστόρημα και ο Θερβάντες το αποκορύφωσε· ο Σαίξπηρ είναι ο κορυφαίος λογοτέχνης μετά τους αρχαίους.

Ως προς το θέμα μας: διαθέτουμε τη συγκινητική βιογραφία που έγραψε για τον Δάντη ο ίδιος ο Βοκάκιος (Η ζωή του Δάντη είναι η πρώτη λογοτεχνική βιογραφία μετά την αρχαιότητα και μια καλή απόδειξη ότι μια βιογραφία αποκαλύπτει όχι μόνο τον βιογραφούμενο αλλά και τον βιογράφο), καθώς και το εμπεριστατωμένο Δάντης: μια βιογραφία της Ζακλίν Ρισέ. Κι ενώ η Θεία Κωμωδία εξακολουθεί να γνωρίζει μεγάλες μεταφραστικές δόξες στη γλώσσα μας (παρεμπιπτόντως, το επίθετο Θεία το προσέθεσε ο Βοκάκιος, αφού ο Δάντης τιτλοφόρησε το έργο του απλώς Η κωμωδία), δυστυχώς δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για το μεταφρασμένο έργο του Βοκάκιου και του Ραμπελαί: για την πλήρη έκδοση του Δεκαήμερου του Βοκάκιου πρέπει να καταφύγουμε στην παλιά, γλαφυρή μετάφραση του Κοσμά Πολίτη και να κάνουμε υπομονή μέχρι τη νέα μετάφραση των εκατό ιστοριών του. Όσο για το Γαργαντούας και Πανταγκρυέλ του Ραμπελαί, είναι μεταφρασμένο από τον Φίλιππο Δρακονταειδή θαυμάσια μεν, αλλά μερικώς: διαθέτουμε τα πρώτα δύο από τα πέντε βιβλία – τα τρία τελευταία, σχεδόν μισή χιλιετία μετά τη συγγραφή τους, δεν έχουν μεταφραστεί ποτέ. Με δεδομένα την ελλιπή μετάφραση του Βοκάκιου και του Ραμπελαί και το χαμηλότατο ενδιαφέρον για τη ρηξικέλευθη πεζογραφία τους είναι αναμενόμενο να μη διαθέτουμε βιογραφίες τους στα ελληνικά. Η κατάσταση παρουσιάζεται βελτιωμένη όσον αφορά τον Θερβάντες, για τον οποίο έχουμε δύο σημαντικές βιογραφίες (Ο συγγραφέας πίσω από τον ήρωα του Αντρές Τραπιέγιο και Ο πρώτος συγγραφέας του σύγχρονου κόσμου του Γουίλιαμ Έγκιντον) και φυσικά την καταπληκτική μετάφραση της Μελίνας Παναγιωτίδου στον Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα, καθώς και τον Σαίξπηρ, για τον οποίο κυκλοφορεί το πολύτιμο Σαίξπηρ: η βιογραφία του έγκριτου βιογράφου Πίτερ Ακρόιντ, όπως και μια καλή, μικρότερη βιογραφία από τον Μπιλ Μπράισον. Θρυλική θεωρείται η βιογραφία του Βάρδου από τον Στίβεν Γκρίνμπλατ, Will in the World, που δυστυχώς παραμένει αμετάφραστη. 

Παρά ταύτα, τα βιογραφικά στοιχεία για τους πέντε αυτούς θεμελιωτές παραμένουν μυστηριωδώς ισχνά: αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι το όνομα του Φλωρεντινού Δάντη εμφανίζεται μόνο μία φορά στα αρχεία της Φλωρεντίας και ότι δεν διαθέτουμε ούτε ένα χειρόγραφό του, ότι οι μελετητές του Ραμπελαί ερίζουν μέχρι σήμερα για το αν το πέμπτο βιβλίο τού Γαργαντούας και Πανταγκρυέλ είναι αυθεντικό, ή ότι από το χέρι του Σαίξπηρ (το συνολικό έργο του οποίου πλησιάζει το ένα εκατομμύριο λέξεις) έχουν βρεθεί μόνο δεκατέσσερις λέξεις, από τις οποίες οι δώδεκα είναι οι έξι υπογραφές με το ονοματεπώνυμό του, όλες γραμμένες με διαφορετικό τρόπο… Δεν είναι να απορεί κανείς ότι έχει συχνά αμφισβητηθεί η συγγραφική δραστηριότητα, ενίοτε ακόμα και η ύπαρξη, κάποιων προσώπων: ο πρωτοπόρος άγγλος πεζογράφος και μεταφραστής των ομηρικών επών Σάμιουελ Μπάτλερ υποστήριξε ότι την Οδύσσεια την έγραψε γυναίκα, ενώ ο Zίγκμουντ Φρόυντ επανέλαβε την παλαιά θεωρία ότι τα έργα του Σαίξπηρ γράφτηκαν από άλλον άνδρα (ή από γυναίκα, όπως λένε κάποιες σύγχρονες θεωρίες). Μένοντας για λίγο ακόμα στον 17ο αιώνα: θα θέλαμε να είχαμε βιογραφίες των τριών ιερών τεράτων του γαλλικού θεάτρου (Μολιέρος, Ρακίνας, Κορνέιγ – ευτυχώς υπάρχει η υπέροχη Μυθιστορία του κυρίου Μολιέρου του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ), κι επίσης να ξέραμε περισσότερα για τη ζωή του Τζον Μίλτον, η άλλοτε επιδραστική επική ποίηση του οποίου διαβάζεται πάντως ολοένα λιγότερο.

Σύμφωνα με τον Τζον Σάδερλαντ (Μικρή ιστορία της λογοτεχνίας), το πρώτο μυθιστόρημα με τη σύγχρονη σημασία του όρου δεν είναι ο Δον Κιχώτης, αλλά ο Ροβινσώνας Κρούσος του Ντάνιελ Ντεφόου: το επιχείρημα είναι πως ο Ροβινσώνας συμβολίζει τον αυτοδημιούργητο επιχειρηματία του αστικού καπιταλισμού με τον οποίο γεννιέται και ανδρώνεται το νεωτερικό μυθιστόρημα. Άλλοι πηγαίνουν σχεδόν μισό αιώνα πίσω, τοποθετώντας τον Τζον Μπάνιαν με το The Pilgrim’s Progress σε αυτή την προνομιακή θέση, την οποία πάντως διεκδικεί επάξια και η Μαντάμ ντε Λαφαγέτ με το αριστούργημα Η πριγκίπισσα ντε Κλεβ, που μάλιστα εκδόθηκε, γεγονός εντυπωσιακό, την ίδια χρονιά (1678). Εγώ θα πήγαινα πιο πίσω ακόμα κι από τον Δον Κιχώτη, στο Γαργαντούας και Πανταγκρυέλ, όμως εδώ δεν είναι ο χώρος για τη διερεύνηση αυτού του τόσο σύνθετου ζητήματος. Σημασία έχει πως στην καμπή από τον 17ο στον 18ο αιώνα γεννήθηκαν πέντε καινοτόμοι αγγλόφωνοι συγγραφείς που διεύρυναν και εμβάθυναν τα όρια της πεζογραφίας: Ντάνιελ Ντεφόου, Σάμιουελ Ρίτσαρντσον, Χένρι Φίλντινγκ, Τζόναθαν Σουίφτ και Λόρενς Στερν – Άγγλοι οι τρεις πρώτοι, Ιρλανδοί οι δύο τελευταίοι. Δυστυχώς, με εξαίρεση το κατατοπιστικό Τζόναθαν Σουίφτ: ο βίος και η πολιτεία του από τον Δημοσθένη Κορδοπάτη, δεν διαθέτουμε βιογραφίες τους, ενώ στην περίπτωση του Ρίτσαρντσον ούτε καν ένα έργο του. Παρομοίως, δεν διαθέτουμε κάποια μεγάλη βιογραφία ούτε για τρεις άλλες, ασύλληπτα επιδραστικές μορφές της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας και σκέψης του 18ου αιώνα (Βολταίρος, Ρουσσώ, Γκαίτε – είναι ωραίο που έχουν μεταφραστεί Τα τελευταία χρόνια του Βολταίρου του Ίαν Ντέιβιντσον, όχι όμως και η πλήρης βιογραφία του από τον ίδιο συγγραφέα). Ο Cuddon προσθέτει στα βιογραφικά έργα τις Συνομιλίες με τον Γκαίτε του Γιόχαν-Πέτερ Έκερμαν, ωστόσο, παρά τη μεγάλη αξία τους, δεν συνιστούν κανονική βιογραφία. Έχουμε πάντως τη βιογραφία, και μάλιστα σε πλούσια εικονογραφημένη έκδοση, από τον Ντόναλντ Τόμας για την πλέον αμφιλεγόμενη μορφή του Διαφωτισμού: Η ζωή του θεϊκού Μαρκήσιου Ντε Σαντ. Κι αν στη Γαλλία και στη Γερμανία το ρομαντικό πνεύμα πρωτοεμφανίστηκε με τον Ρουσσώ και τον Γκαίτε αντίστοιχα, στην Αγγλία αυτό συνέβη με τον Ουίλιαμ Μπλέικ, έναν καλλιτέχνη μοναδικό στο ότι κατόρθωσε να διαπρέψει σε δύο διαφορετικές τέχνες, την ποίηση και τη ζωγραφική – την ογκώδη βιογραφία του από τον Ακρόιντ είχα τη χαρά να μεταφράσω.       

Περιπέτειες παθιασμένων ανθρώπων

Την ίδια εποχή, ο κορυφαίος άγγλος κριτικός λογοτεχνίας Σάμιουελ «Δρ.» Τζόνσον εναντιώθηκε σε ό,τι ο ίδιος ονόμασε «honeysuckle lives» (αγιογραφίες, εξιδανικευμένες βιογραφίες), εφαρμόζοντας μια νηφάλια μέθοδο προσέγγισης στο Lives of the Poets, ενώ και ο ίδιος βιογραφήθηκε από το φίλο του, Τζέιμς Μπόσγουελ, σε ένα έργο (Life of Samuel Johnson) που, παρά την προσωπολατρία, έμεινε ιστορικό: όπως σημειώνει ο Cuddon, «οι Johnson και Boswell καθόρισαν την εξέλιξη της βιογραφίας στις αρχές του 19ου αιώνα» (ό.π., 96-7). Οι βιογραφίες άνθησαν τότε για έναν ακόμα λόγο: το ρομαντικό ιδεώδες ανατιμά, πέρα από το έργο, μια περιπετειώδη και αντισυμβατική ζωή γεμάτη πάθη και λάθη – και ποια λογοτεχνική προσωπικότητα θα μπορούσε να συγκεφαλαιώνει όλα αυτά τα γνωρίσματα καλύτερα από τον λόρδο Βύρωνα; Δεν είναι τυχαίο πως ο πιο ευπώλητος ποιητής της εποχής του, σε Ευρώπη και Αμερική, συγκέντρωσε πάνω του τα φώτα της δημοσιότητας τόσο στα μόλις 36 χρόνια που έζησε όσο και αδιάλειπτα μέχρι τις μέρες μας. Έχουν γραφτεί πάμπολλες βιογραφίες του, κάποιες από τις οποίες έχουν μεταφραστεί, με πληρέστερη αυτή της Φιόνα ΜακΚάρθι (Βύρων: ο βίος και ο θρύλος), ωστόσο δεν διαθέτουμε την τρίτομη βιογραφία του Λέσλι Μάρτσαντ που, ως επιμελητής των Επιστολών και ημερολογίων του Μπάιρον σε 12 τόμους, είναι αυθεντία. Προηγείται, ασφαλώς, η μετάφραση της βυρωνικής ποίησης.       

Ο Μπάιρον συνδέθηκε φιλικά με έναν άλλο μεγάλο ρομαντικό ποιητή, τον Πέρσυ Σέλλεϋ, το έργο του οποίου, ωστόσο, παραγκωνίστηκε αναγνωστικά από το ανυπέρβλητο μυθιστόρημα της συζύγου του, Μαίρη Σέλλεϋ, Φρανκενστάιν ή ο σύγχρονος Προμηθέας, το οποίο θεμελίωσε τη μοντέρνα επιστημονική φαντασία. Την ίδια εποχή διακρίθηκε μία ακόμα συγγραφέας, η Τζέιν Όστεν, που εν μέσω του ρομαντισμού κατόρθωσε να γράψει μυθιστορήματα «ρεαλιστικά», avant la lettre. Παρότι το έργο και των δύο πρωτοπόρων πεζογράφων δικαίως διαβάζεται φανατικά, δεν έχουμε μεταφρασμένες βιογραφίες τους (για τη Σέλλεϋ μια πολυσυζητημένη βιογραφία έγραψε η Μιράντα Σέιμουρ, για την Όστεν η Κλερ Τόμαλιν). Μια γενιά μετά, τρεις αδελφές έμειναν στην ιστορία με τα μυθοπλαστικά τους επιτεύγματα: η Σάρλοτ, η Έμιλι και η Ανν Μπροντέ, προτού φύγουν από τη ζωή σε νεαρή ηλικία, άφησαν παρακαταθήκη σπουδαία μυθιστορήματα – με την πρόσφατη μετάφραση της Ανν διαθέτουμε επιτέλους όλο το έργο τους. Ωστόσο, η μόνη σχετική βιογραφία που κυκλοφορεί στα ελληνικά αφορά τη Σάρλοτ και την έγραψε η φίλη της, και σημαντική πεζογράφος, Ελίζαμπεθ Γκάσκελ: Η ζωή της Σάρλοτ Μπροντέ θεωρείται η πρώτη πλήρης βιογραφία μιας συγγραφέως για μιαν άλλη. Για την ίσως κορυφαία συγγραφέα εκείνης της περιόδου, την Τζορτζ Έλιοτ, επίσης δεν έχουμε κάτι πλήρες.        

Όσο επιδραστικό κι αν ήταν το κίνημα του ρομαντισμού, ένα άλλο αισθητικό ρεύμα αποδείχτηκε πιο καταλυτικό: ήταν ο ρεαλισμός, με πρωτεργάτες τον Τσαρλς Ντίκενς στην Αγγλία και τον Ονορέ ντε Μπαλζάκ στη Γαλλία. Το τεράστιο σε μέγεθος και αξία έργο τους δεν έχει μεταφραστεί πλήρως, ωστόσο τα τελευταία χρόνια διαπιστώνουμε με χαρά ότι, ιδίως του Ντίκενς, μεταφράζεται συστηματικά. Και ενώ για τον Μπαλζάκ διαθέτουμε μια μεγάλη βιογραφία (Μπαλζάκ ή η μανία της γραφής της Ναντίν Σατιά), για τον «αμίμητο» Ντίκενς κάτι αντίστοιχο λάμπει διά της απουσίας του – οι εξαιρετικές βιογραφίες από τον Ακρόυντ (Dickens) και την Τόμαλιν (Charles Dickens: A Life), αν και διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, αξίζει να μεταφραστούν. Σημειωτέον ότι τις πρώτες βιογραφίες συχνά έγραφαν (και γράφουν) άνθρωποι που σχετίζονταν στενά με το βιογραφούμενο πρόσωπο, όπως φίλοι με μικρότερη ή μεγαλύτερη συγγραφική ικανότητα. Στις δύο προαναφερθείσες περιπτώσεις (Τζόνσον-Μπόσγουελ, Μπροντέ-Γκάσκελ) μπορούν να προστεθούν δύο ακόμα από τον αγγλικό 19ο αιώνα: την πρώτη βιογραφία του Ντίκενς έγραψε ο φίλος του, Τζον Φόρστερ, και την πρώτη βιογραφία του Μπάτλερ ο φίλος του, Χένρι Φέστινγκ Τζόουνς.   

Βιογραφίες για όλους

Πολλοί συγγραφείς του 19ου αιώνα είναι επαρκώς μεταφρασμένοι, όμως για τους περισσότερους λείπουν βιογραφίες στα ελληνικά. Δυστυχώς δεν διαθέτουμε κάτι μεγάλο για τους τρεις πιο ευπώλητους γάλλους συγγραφείς του αιώνα τους (Ιούλιος Βερν, Βίκτωρ Ουγκώ, Αλέξανδρος Δουμάς), αν και για τον Βερν έχει μεταφραστεί το ενδιαφέρον έργο του Λισιάν Μποϊά Τα παράδοξα ενός μύθου­ (παλιά είχε μεταφραστεί η βιογραφία του πολυγραφότατου Αντρέ Μωρουά για τον Ουγκώ, αλλά χρειαζόμαστε κάτι πιο σύγχρονο). Για τον αγαπημένο μου γάλλο πεζογράφο του 19ου αιώνα, τον Γκυστάβ Φλωμπέρ, ευτυχώς υπάρχει η θαυμάσια βιογραφία του Φρέντερικ Μπράουν (Ένα πνεύμα αντιλογίας), και για τη Γεωργία Σάνδη η βιογραφία της Υγκέτ Μπουσαρντώ, μα για τρεις άλλους μεγάλους γάλλους πεζογράφους, τον Σταντάλ, τον Εμίλ Ζολά και τον Γκυ ντε Μωπασσάν, δυστυχώς, δεν έχουμε κάτι στα ελληνικά (ο Μπράουν έχει γράψει και μια βιογραφία εννιακοσίων σελίδων για τον Ζολά). Όσο για τη γαλλική ποίηση, διαθέτουμε μια χορταστική βιογραφία για τον Ρεμπώ από τον Γκράχαμ Ρομπ (που έχει γράψει και μια βιογραφία επτακοσίων σελίδων για τον Ουγκώ), αλλά καμία για τον Μπωντλαίρ, τον Βερλαίν και τον Μαλλαρμέ.     

Για τους ρώσους συγγραφείς του 19ου αιώνα, που αν κρίνουμε από την πληθώρα των μεταφράσεων είναι μάλλον οι αγαπημένοι ξένοι των Ελλήνων, υπάρχουν αρκετές βιογραφίες: μία για τον Αλέξανδρο Πούσκιν από την Έλεν Ίσερλις, δύο για τον Λέοντα Τολστόι από τον Βίκτορ Σκλόφσκι και τον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο (που έχει γράψει μικρότερα βιογραφικά έργα για τους Ντοστογέφσκι, Τσέχοφ, Γκόρκι, Μαγιακόβσκι, Μαντελστάμ), μία για τον Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι από τον Λεονίντ Γκρόσμαν (η θρυλική πεντάτομη βιογραφία του Τζόζεφ Φρανκ για τον Ντοστογιέφσκι παραμένει αμετάφραστη, ωστόσο θα μπορούσε να μεταφραστεί η συντομευμένη εκδοχή της· υπό έκδοση, σε μετάφρασή μου, είναι μια βιογραφία για τον Ντοστογιέφσκι από τον Άλεξ Χριστοφή, με επίκεντρο τους έρωτές του), καθώς και δύο για τον Άντον Τσέχοφ (από τον πολυμεταφρασμένο βιογράφο Ανρύ Τρουαγιά και από τη σημαντική πεζογράφο του Μεσοπολέμου Ιρέν Νεμιρόβσκι). Ωστόσο, δεν έχει μεταφραστεί καμία ούτε για τον πρωτεργάτη της ρωσικής πεζογραφίας, Νικολάι Γκόγκολ, ούτε για τον Ιβάν Τουργκένιεφ.  

Για τους αμερικανούς συγγραφείς του 19ου αιώνα τα πράγματα δεν πάνε και τόσο καλά: έχουμε μεν δύο βιογραφίες για τον Ε. Α. Πόε (του Ακρόιντ και του Κέβιν Χέις), αλλά σχετικά μικρές για τη συνολική αξία και την επίδρασή του, ενώ λείπουν μεταφρασμένες βιογραφίες για τους άλλους ογκόλιθους της αμερικανικής λογοτεχνίας (Μέλβιλ, Χόθορν, Ντίκινσον, Γουίτμαν, Θορό, Τουέιν). Παραδόξως, διαθέτουμε την ογκώδη βιογραφία ενός ήσσονος αμερικανού συγγραφέα του 19ου αιώνα, του Στίβεν Κρέιν (Φλεγόμενο αγόρι), αν και η παραδοξότητα μετριάζεται από το γεγονός ότι την έγραψε ο πολυδιαβασμένος Πολ Όστερ. Για τον Χένρι Τζέιμς, Αμερικανό που πολιτογραφήθηκε Άγγλος μόλις ένα χρόνο πριν πεθάνει, δεν θα μπορούσαμε να περιμένουμε τη μετάφραση της πεντάτομης βιογραφίας από τον Λίον Έντελ, όμως θα θέλαμε να γνωρίζαμε περισσότερα για τη ζωή του. Μια εικόνα προσφέρει η μυθιστορηματική βιογραφία Ο δάσκαλος του πεζογράφου Κολμ Τόιμπιν, που μας έδωσε μία ακόμα μυθιστορηματική βιογραφία, Ο μάγος, για τον Τόμας Μαν, για τον οποίο θα θέλαμε πάντως κάτι πιο κλασικό, ανάλογο του μεγέθους του. Έχοντας επιστρέψει στην Ευρώπη, ας υπογραμμίσω τη μετάφραση μιας θαυμάσιας βιογραφίας, από τον Ρίτσαρντ Έλμαν, για μια ξεχωριστή λογοτεχνική, και όχι μόνο, προσωπικότητα, τον Όσκαρ Γουάιλντ. Ωστόσο, για άλλους σπουδαίους ευρωπαίους λογοτέχνες του 19ου αιώνα (Λεοπάρντι, Μπίχνερ, Χάινε, Χάρντι, Στίβενσον, Κάρολ, Ίψεν, Στρίντμπεργκ κ.ά.), ούτε λόγος. Εδώ, εάν θέλουμε (και ναι, θέλουμε) να κάνουμε μια εξαίρεση για τον Φρίντριχ Νίτσε θεωρώντας τον και λογοτέχνη, εκτός από φιλόσοφο, τότε για την εξέχουσα περίπτωσή του έχουν μεταφραστεί δύο μεγάλες βιογραφίες, του Ρόναλντ Χέιμαν και της Σου Πριντό (που έχει γράψει και μια βιογραφία για τον Στρίντμπεργκ).   

Ο 20ός αιώνας είναι ο πιο κοντινός μας, επομένως από την πλευρά της μετάφρασης λογοτεχνικών έργων και βιογραφιών υπάρχει μεγαλύτερος πλούτος· συνάμα, είναι η εποχή όπου ολοένα περισσότεροι «άρχισαν να μιλούν για τη βιογραφία σαν τέχνη με δική της παράδοση και δικές της απαιτήσεις» (Shelston, ό.π., σ. 99). Ο νέος βιογράφος, σύμφωνα με τη Βιρτζίνια Γουλφ την οποία παραθέτει εδώ ο Shelston (ό.π., σ. 104), «επιλέγει· εκτελεί μια σύνθεση· κοντολογίς, παύει να είναι χρονικογράφος – έγινε πια καλλιτέχνης». Οι δύο αγαπημένοι μου συγγραφείς του 20ού αιώνα, ο Τζέιμς Τζόις και ο Σάμιουελ Μπέκετ, είχαν την τύχη να βιογραφηθούν από τους δύο σημαντικότερους μελετητές τους σε δύο έργα-πρότυπα, τα οποία μεταφράστηκαν (Τζέημς Τζόυς του Έλμαν και Η κατάρα της δόξας του Τζέιμς Νόουλσον). Τα Άπαντα του Έρνεστ Χέμινγουεϊ είναι μεταφρασμένα, ωστόσο δεν υπάρχει μια βιογραφία αντίστοιχη της τεράστιας, από κάθε άποψη, προσωπικότητάς του: το βιογραφικό έργο του γνωστού συγγραφέα Άντονι Μπέρτζες (Μια ζωή σαν μυθοπλασία) είναι καλογραμμένο και πλούσιο σε εικόνες αλλά σύντομο, ενώ και η βιογραφία του Τέρι Μορτ που έχω μεταφράσει (Ο πόλεμος του Έρνεστ Χέμινγουεϋ) είναι εξαιρετική, αλλά περιλαμβάνει μόνο τα χρόνια του Β′ Παγκόσμιου Πολέμου – για τον Χέμινγουεϊ το απόλυτο έργο είναι η πεντάτομη βιογραφία του από τον Μάικλ Ρέινολντς. Μένοντας στην πεζογραφία, ευτυχώς διαθέτουμε βιογραφίες για τον Μαρσέλ Προυστ (του Τζορτζ Πέιντερ, που όμως μπορεί να μην έχει μεταφραστεί πλήρως, καθώς η πρωτότυπη έκδοση έχει διπλάσιες σελίδες, του Ρότζερ Σάτακ, του Γουίλιαμ Κάρτερ κ.ά.), καμιά τους όμως δεν είναι αυτό που αποκαλείται «οριστική», όπως η καταπληκτική χιλιοσέλιδη βιογραφία από μια αυθεντία στον Προυστ, τον Ζαν-Υβ Ταντιέ (την έχω διαβάσει στην αγγλική της μετάφραση). Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να τονιστεί πως, ενώ υπάρχουν καλύτερες και χειρότερες βιογραφίες, δεν γίνεται να υπάρχει «οριστική» βιογραφία, όπως δεν γίνεται να υπάρχει, όπως ενίοτε αναγράφεται, «η» βιογραφία.

Για αρκετούς άλλους πεζογράφους του 20ού αιώνα διαθέτουμε μεταφρασμένες βιογραφίες, μεγαλύτερες ή, συνήθως, μικρότερες: Βιρτζίνια Γουλφ (της Αλεξαντρά Λεμασόν και του Βέρνερ Βάλντμαν), Φραντς Κάφκα (του Νίκολας Μάρεϊ και του Ζεράρ-Ζορζ Λεμέρ), Έρμαν Έσε (του Αλόις Πρινς), Στέφαν Τσβάιχ (της Κατρίν Σοβά), Αλμπέρ Καμύ (του Ολιβιέ Τοντ), Τζακ Λόντον (του Ίρβινγκ Στόουν), Γκέρτρουντ Στάιν (της Τζάνετ Μάλκολμ, αλλά μόνο για τη σχέση της με την Άλις Τόκλας), Βασίλι Γκρόσμαν (των Άντονι Μπίβορ και Λούμπα Βινογκράντοβα, ένα σημαντικό έργο που όμως περιλαμβάνει μόνο τα χρόνια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, και είναι λογικό, αφού ο Μπίβορ είναι ο κορυφαίος στρατιωτικός ιστορικός του και όχι συγγραφέας λογοτεχνικών βιογραφιών), Χένρι Μίλερ (του Φ. Ζ. Ταμπλ), Τσαρλς Μπουκόβσκι (του Μπάρι Μάιλς· βλ. και τη βιογραφική μελέτη μου, Τσαρλς Μπουκόβσκι, ο κυνικός Κυνικός), Γουίλιαμ Μπάροουζ (επίσης του Μπάρι Μάιλς), Τζακ Κέρουακ (της Ανν Τσάρτερς), Χόρχε Λουίς Μπόρχες (του Τζέιμς Γούνταλ), Πατρίσια Χάισμιθ (του Άντριου Γουίλσον), Μαργκερίτ Ντυράς (της Λωρ Αντλέρ), Άιρις Μέρντοχ (του Πίτερ Κόνραντι), Μίλαν Κούντερα (της Φλοράνς Νουαβίλ), Αντρέ Μαλρώ (του Ζαν-Φρανσουά Λυοτάρ), Ζαν-Πωλ Σαρτρ (του Μπερνάρ-Ανρύ Λεβί), Ζαν Ζενέ (του Σαρτρ και του Ιβάν Ζαμπλονκά), Ρομάν Γκαρύ (της Ντομινίκ Μπονά), Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (του Τζέραλντ Μάρτιν και του Ντάσο Σαλντίβαρ), Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν (του Κόλιν Ντούριεζ), Ντόροθι Πάρκερ (της Ντομινίκ ντε Σαιντ-Περν – παράδοξο, βέβαια, να έχουμε μια βιογραφία της Πάρκερ χωρίς να είναι μεταφρασμένο το ευφυές έργο της), Τρούμαν Καπότε (του Τζέραλντ Κλαρκ), Ζοζέ Σαραμάγκου (των Αλεχάντρο Γκαρσία Σνέτσερ και Ρικάρντο Βιέλ), Χούλιο Κορτάσαρ (του Μάριο Γκολόμποφ).      

Ωστόσο, δεν διαθέτουμε μεταφρασμένες βιογραφίες για άλλους γίγαντες της πεζογραφίας του περασμένου αιώνα, κι ας μεταφράζονται συστηματικά τα έργα τους: Σελίν, Τζόζεφ Κόνραντ, Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ, Ντ. Χ. Λόρενς, Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, Γουίλιαμ Φόκνερ, Σίνκλερ Λούις, Γιόζεφ Ροτ, Τζορτζ Όργουελ (τόσοι εκδότες έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την ελευθέρωση των δικαιωμάτων του, μα δυστυχώς κανείς δεν έκανε το βήμα για μια βιογραφία του – μια καλή αρχή είναι το έργο του Μπέρναρντ Κρικ), Τζον Στάινμπεκ, Ε. Μ. Φόρστερ, Άλντους Χάξλεϊ, Γουίλιαμ Γκόλντινγκ, Κάρσον ΜακΚάλερς, Πρίμο Λέβι, Βαρλάμ Σαλάμοβ, Αλεξάντερ Σολζενίτσιν, Κούρτσιο Μαλαπάρτε, Χανς Φάλαντα, Ρόμπερτ Μούζιλ, Χέρμαν Μπροχ, Τόμας Μπέρνχαρντ, Βίτολντ Γκομπρόβιτς, Μορίς Μπλανσό, Φίλιπ Ροθ, Σολ Μπέλοου, Τζον Απντάικ. Συνάμα, δεν διαθέτουμε καμία βιογραφία για τους μεγάλους της επιστημονικής φαντασίας: έχοντας υπόψιν την αυξανόμενη βαρύτητα της τεχνοεπιστήμης, θεωρώ πως θα άξιζε να γνωρίζαμε περισσότερα για τη ζωή και τις συνθήκες δημιουργίας του πρωτοπόρου έργου των Χ. Τζ. Γουέλς, Άρθουρ Κλαρκ, Ισαάκ Ασίμοφ, Ρέι Μπράντμπερι, Φίλιπ Ντικ, Τζέιμς Μπάλαρντ, Στάνισλαβ Λεμ, Άντζελα Κάρτερ, Φρανκ Χέρμπερτ, Ούρσουλα λε Γκεν, Κερτ Βόνεγκατ. Τέλος, είναι λογικό να μην έχουμε καμία βιογραφία για τους μεγάλους της αγγλόφωνης μεταμοντέρνας πεζογραφίας (Ο’Μπράιαν, Πίντσον, ΝτεΛίλο, Γκας, Μπάρτελμι, Μπαρθ, Γκάντις, Χοκς, Μπ. Σ. Τζόνσον, Γουάλας – για κάποιους, π.χ. τον Γκας, δεν υπάρχει ούτε στα αγγλικά), αφού, με εξαίρεση τούς (εν ζωή) Πίντσον και ΝτεΛίλο, οι υπόλοιποι έχουν μεταφραστεί μερικώς ή προσφάτως (ή και καθόλου, όπως ο Τζόνσον, του οποίου τη βιογραφία έγραψε ο Τζόναθαν Κόου: το επισημαίνω για να δείξω ότι ένας διεθνώς αναγνωρισμένος συγγραφέας, όπως ο Κόου, δεν δίστασε να παραμερίσει προσωρινά τη μυθοπλασία για να αφιερώσει σχεδόν πεντακόσιες σελίδες σε έναν παραγνωρισμένο πειραματιστή συγγραφέα της χώρας του.) Ιδού και μερικές αμετάφραστες βιογραφίες για πεζογράφους του 20ού αιώνα τις οποίες έχω απολαύσει και θεωρώ πολύτιμες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι οπωσδήποτε οι πληρέστερες για τον εκάστοτε συγγραφέα: Celine: A Biography του Frederic Vitoux, Some Sort of Epic Grandeur: The Life of F. Scott Fitzgerald του Matthew J. Bruccoli, Hemingway του Jeffrey Meyers, D. H. Lawrence: The Life of an Outsider του John Worthen, Vladimir Nabokov, The Russian Years & The American Years του Brian Boyd, Virginia Woolf: Bloomsbury & Beyond του Anthony Curtis, H. G. Wells: Another Kind of Life του Michael Sherborne, Divine Invasions: A Life of Philip K. Dick του Lawrence Sutin, More Lives than One: A Biography of Hans Fallada της Jenny Williams, No Laughing Matter: The Life and Times of Flann O’Brien του Anthony Cronin, Hiding Man: A Biography of Donald Barthelme του Tracy Daugherty, Every Love Story is a Ghost Story: A Life of David Foster Wallace του D. T. Max.                    

Για τους ποιητές και τους θεατρικούς συγγραφείς του 20ού αιώνα είναι λογικό να διαθέτουμε λιγότερες βιογραφίες, αφού ιδίως οι ποιητές απευθύνονται σε μικρότερο κοινό από ό,τι οι πεζογράφοι, εντούτοις κάτι τέτοιο δεν θα έπρεπε να συμβαίνει, αφού η ζωή τους μπορεί να είναι εξίσου συναρπαστική. Ευτυχώς έχουν μεταφραστεί βιογραφίες για τους Πάουλ Τσέλαν (του Τζον Φέλστινερ), Τ. Σ. Έλιοτ (του Ακρόιντ), Λουίτζι Πιραντέλο (του Αντρέα Καμιλέρι), Σίλβια Πλαθ (του Χέιμαν, καθώς και της Νταϊάν Μίντλμπρουκ για τη ζωή της Πλαθ με τον Τεντ Χιουζ), Άννα Αχμάτοβα (του Βόλφγκανγκ Χέσνερ), Μαρίνα Τσβετάγεβα (του Ανρί Τρουαγιά), Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα (του Λέσλι Στέιντον και του Ίαν Γκίμπσον), Βλαντιμίρ Μαγιακόβσκι (της Ηρακλείας-Ελευθερίας Πέππα, σε ιδία μετάφραση), Μπέρτολτ Μπρεχτ (του Μάρτιν Έσλιν), ενώ σπανιότερα έχουν κυκλοφορήσει κάποιες ελληνικές μελέτες που περιέχουν βιογραφικά στοιχεία, όπως το εξαιρετικό Ο λαιμός του Ιονέσκο της Αθηνάς Μιράσγεζη. Από εκεί και πέρα δεσπόζει το χάος, ή μάλλον το μηδέν: τίποτα για κορυφαίους ποιητές (ε. ε. κάμινγκς, Έζρα Πάουντ, Φερνάντο Πεσσόα, Ράινερ Μαρία Ρίλκε, Ρόμπινσον Τζέφερς, Τζον Μπέριμαν, Οκτάβιο Πας) και θεατρικούς συγγραφείς (Τένεσι Γουίλιαμς, Ευγένιος Ο’Νιλ, Άρθουρ Μίλερ – για τον τελευταίο υπάρχει μόνο η βιογραφία της σχέσης του με τη Μέριλιν Μονρόε, Ο διανοούμενος και η θεά, του Τζέφρι Μέγερς).     

Το ελληνικό κενό

Ως προς τις μεγάλες βιογραφίες για τους μεγάλους έλληνες συγγραφείς τα πράγματα είναι –να το θέσω κομψά– κωμικοτραγικά, σε βαθμό που αναρωτιέται κανείς τι δουλειά (δεν) κάνουν οι μελετητές και οι αρμόδιοι φορείς για να γραφτούν και να προωθηθούν εμπεριστατωμένες λογοτεχνικές βιογραφίες. Την καλύτερη βιογραφία για μείζονα έλληνα συγγραφέα έγραψε, όχι τυχαία, ένας ξένος μελετητής που έχει αποδειχτεί πιο Έλληνας από εμάς (ο Ρόντρικ Μπήτον για τον Σεφέρη), ωστόσο η επιτυχία αυτού του θαυμαστού έργου, που μόλις επανακυκλοφόρησε αναθεωρημένο, δεν έδωσε το έναυσμα για κάτι παρόμοιο. Πρόσφατα μεταφράστηκε η νέα βιογραφία για τον Καβάφη από τους Γκρέγκορι Τζουσντάνις και Πίτερ Τζέφρις, ένα κατατοπιστικό έργο που με βάση τις πρώτες ενδείξεις είναι και εμπορικά επιτυχημένο (ανατυπώθηκε μέσα σε δύο μήνες) – η προηγούμενη για τον Καβάφη, του Ρόμπερτ Λίντελ, είχε έρθει πάλι από το εξωτερικό. Για άλλους μείζονες συγγραφείς μας, πέρα από κάποιες μικρότερες βιογραφίες, στα οπισθόφυλλα των οποίων, μάλιστα, συχνά τονίζεται ότι είναι «λογοτεχνικές» και όχι «επιστημονικές», με ένα κλείσιμο του ματιού στον αναγνώστη ότι οι δεύτερες υπολείπονται σε ερμηνευτική αξία (σαν να λένε οι βιογράφοι: εμείς είμαστε «λογοτέχνες», μην τυχόν μας περάσετε για τίποτα «επιστήμονες»), δεν φαίνεται να υπάρχει κάτι εκτενές, ούτε καν για τον Σολωμό. Ακόμα και το δυσεύρετο, πολύτιμο σχετικό έργο του Σωκράτη Καψάσκη έχει τον επιφυλακτικό τίτλο Στοιχεία βιογραφίας του Διονυσίου Σολωμού, ωσάν να λείπει η αυτοπεποίθηση ότι μπορεί να βιογραφηθεί ο εθνικός μας ποιητής, ενώ άλλες φορές διαπιστώνουμε μια παρόμοια επιφύλαξη στον υπότιτλο, που μιλά για «σχεδίασμα βιογραφίας» (π.χ. Γιάννης Ρίτσος, ένα σχεδίασμα βιογραφίας της Αγγελικής Κώττη). Η θέση του Καψάσκη ότι δεν έγραψε μια κανονική βιογραφία για τον Σολωμό επειδή δεν είναι «γνωστά όλα τα δεδομένα του βίου του» (Εισαγωγή, σ. ιδ′, Τυπωθήτω, 1998) είναι παράδοξη, ωσάν οι ξένοι βιογράφοι να διαθέτουν όλα τα δεδομένα ενός βίου (ούτε καν όλα τα δεδομένα του δικού μας βίου δεν διαθέτουμε…) – πώς κατάφερε, λόγου χάριν, ο καθηγητής Ρίτσαρντ Σιούαλ να γράψει μια χιλιοσέλιδη βιογραφία για τη μονήρη Ντίκινσον; Σε κάθε περίπτωση, σχεδόν όλα τα βιβλία Ελλήνων για Έλληνες είναι μελέτες, καθαυτό πολύτιμες, όχι όμως βιογραφίες στα πρότυπα της διεθνούς πρακτικής – αν γραφτεί κάτι τέτοιο, μάλλον πρέπει να το αναμένουμε ξανά από ελληνιστές του εξωτερικού. Άραγε η αυτονόμηση ενός κρατικού βραβείου βιογραφίας/αυτοβιογραφίας (στα πρότυπα του αμερικανικού Πούλιτζερ) από το «Κρατικό βραβείο μαρτυρίας-βιογραφίας-χρονικού-ταξιδιωτικής λογοτεχνίας» θα έδινε μια ώθηση προς αυτή την κατεύθυνση;        

Πέραν των φίλων, βιογραφικά έργα για τον συγγραφέα με τον οποίο πέρασαν τη ζωή τους γράφουν άλλοτε οι συγγενείς (π.χ. Ο αδελφός μου Γιώργος Σεφέρης της Ιωάννας Τσάτσου), άλλοτε οι σύζυγοι (π.χ. Νίκος Καζαντζάκης, ο ασυμβίβαστος της Ελένης Καζαντζάκη, Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας: αναμνήσεις από τη ζωή μου με τον Όσιπ της Ναντιέζντα Μαντελστάμ), ενώ άλλοτε βιογραφούνται πρόσωπα στενά συνδεδεμένα με συγγραφείς κι έτσι προσεγγίζεται πλαγίως η ζωή των τελευταίων (π.χ. Η κυρία Προυστ της Εβελίν Μπλοχ-Ντανό· Βέρα: η κυρία Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ της Στέισι Σιφ, που το 2000 κέρδισε το Πούλιτζερ για Βιογραφία, επομένως δεν είναι μυθιστόρημα, όπως αναγράφτηκε στο εξώφυλλο· Ζέλντα – Σκοτ Φιτζέραλντ της Ανιές Μισό). Υπόψιν, επίσης, ότι υπάρχουν οι λεγόμενες εγκεκριμένες ή επίσημες (authorized) βιογραφίες, που εκδίδονται κατόπιν της άδειας του βιογραφούμενου. Είναι ευνόητο πως σε αυτή την περίπτωση, όπως και σε εκείνες του συγγενή, φίλου, συζύγου κ.λπ. που βιογραφεί, το πλεονέκτημα της στενής σχέσης αντισταθμίζεται από το μειονέκτημα της λιγότερο νηφάλιας αποτίμησης ακριβώς εξαιτίας της στενής σχέσης, καθώς οδηγεί στη μερική ή ολική συγκάλυψη κάθε λογής ανεπιθύμητων στοιχείων (πόσο ειλικρινής μπορεί να είναι ο Μαξ Μπροντ όταν βιογραφεί τον στενότερο φίλο του, τον Κάφκα;). Είναι πασίγνωστη η πρακτική της καταστροφής (συνήθως με καύση, για να μη μείνει ίχνος) των ημερολογίων, των επιστολών και άλλων προσωπικών κειμένων από διάσημους συγγραφείς που ήξεραν πως μελλοντικά θα γράφονταν βιογραφίες τους (εννοείται κι από άσημους συγγραφείς, για άλλους λόγους): «Άσε τους βιογράφους να στενοχωρηθούν – δεν θα διευκολύνουμε εμείς το έργο τους» είπε χαιρέκακα ο Φρόυντ, αφότου κατέστρεψε ένα τεράστιο τμήμα του αρχείου του (Shelston, ό.π., σ. 24).

Ως προς την αποκάλυψη διαφόρων «μυστικών», λοιπόν, υπάρχουν πολλά επίπεδα λογοκρισίας, εσωτερικής και εξωτερικής. Μεγάλο ρόλο διαδραματίζει η ιστορική περίοδος με τα ήθη της, όπως φανερώνεται στην εκάστοτε νομοθεσία περί ιδιωτικότητας: όσο πιο αυστηρή είναι, τόσο πιο δεμένα είναι τα χέρια ενός βιογράφου. Έτσι, η βικτωριανή Αγγλία ήταν περιβόητη για τον πουριτανισμό της, οπότε μια βιογραφία της εποχής εκείνης κατά κανόνα αποσιωπούσε ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία του ανθρώπινου βίου, τη σεξουαλικότητα, καθώς και άλλες επικίνδυνες θεματικές (ενδοοικογενειακή βία, ψυχικές διαταραχές, εθισμοί κ.λπ.) – η διακριτικότητα είναι μια σημαντική αξία στη ζωή, αλλά δεν θέλουμε ο βιογράφος που διαβάζουμε να διαθέτει υπερβολική από δαύτην… Ο σημερινός βιογράφος είναι ασφαλώς πιο ελεύθερος, όμως κι αυτός είναι αναγκασμένος να λάβει υπόψη το νόμο, όπως επίσης τον νέο πνευματικό ολοκληρωτισμό που ονομάζεται πολιτική ορθότητα και που ακυρώνει τον καλλιτέχνη για το ελάχιστο ηθικό του ατόπημα, ωσάν αυτός να μην είναι άνθρωπος όπως οι άλλοι. Επιπλέον, αξίζει να σημειωθεί πως εδώ το μέγεθος οπωσδήποτε μετράει: η επαρκής βιογράφηση μιας σπουδαίας προσωπικότητας απαιτεί εκατοντάδες σελίδες, αφού και μόνο ο σύντομος σχολιασμός ενός ογκώδους έργου θέλει χώρο – πώς να χωρέσει μέσα σε εκατό ή διακόσιες σελίδες το έργο, και μαζί η πληθωρική ζωή που το δημιούργησε, ενός Ντίκενς, μιας Γουλφ ή ενός Ελύτη; Από την άλλη, το υπερβολικό μέγεθος μπορεί να αποδειχτεί προβληματικό, εάν δεν το χειριστεί κανείς σωστά: μια καλή βιογραφία είναι πάντα ισορροπημένη, ελεγχόμενη και επιλεκτική, δεν αναλίσκεται ποτέ σε κουραστικές παραθέσεις τεράστιων αποσπασμάτων ή βαρετές αναλύσεις τριτευουσών πληροφοριών. Εξ αναγνωστικής πείρας θα έλεγα ότι μια πλούσια, ολοκληρωμένη βιογραφία πρέπει να είναι τουλάχιστον πεντακόσιες σελίδες και ιδανικά συν πλην χίλιες σελίδες, ενώ, όταν είναι ακόμα μεγαλύτερη, τότε αφορά κυρίως τον ειδικό μελετητή.   

Οι βιογραφίες πουλάνε

Στο εξωτερικό οι βιογραφίες είναι ένα ευπώλητο γραμματειακό είδος: όπως σημειώνει ο Cuddon (ό.π., 97),

Από τη δεκαετία του 1950 και μετά, η τέχνη της βιογραφίας άνθησε και εξελίχθηκε σε μια σημαντική εκδοτική βιομηχανία. Κάθε χρόνο δημοσιεύονται πλήθος νέων βιογραφιών. […] Ιδιαίτερα δημοφιλής έχει γίνει η λογοτεχνική ή μυθιστορηματική βιογραφία.

Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν αυτές οι θέσεις, που διατυπώθηκαν τη δεκαετία του 1970, ισχύουν ακόμα, ιδίως σε ό,τι αφορά τη λογοτεχνική βιογραφία, μια και η μείωση της ανάγνωσης καλής λογοτεχνίας διεθνώς έχει (και θα) επηρεάσει τη γραφή μεγάλων βιογραφιών. Σίγουρα, πάντως, δεν ισχύουν στα καθ’ ημάς: κατά κανόνα οι λογοτεχνικές βιογραφίες δεν είναι δημοφιλείς, συνεπώς δεν βγάζουν τα έξοδά τους, συνεπώς οι εκδοτικοί οίκοι εύλογα αποφεύγουν την έκδοσή τους ή την πραγματοποιούν με μεγάλο δισταγμό. Μετά το 2020 μεταφράστηκαν μόνο τέσσερις μεγάλες λογοτεχνικές βιογραφίες (οι προαναφερθείσες για τους Σαραμάγκου, Κρέιν, Μαγιακόβσκι, Καβάφη – δηλαδή μία κάθε ενάμιση χρόνο), ενώ οι περισσότερες που έχω αναφέρει έχουν μεταφραστεί πολύ παλαιότερα και είναι εξαντλημένες. Εξαίρεση αποτελούν οι βιογραφίες για πολιτικές-ιστορικές προσωπικότητες της νεότερης Ελλάδας για τις οποίες το κοινό δείχνει συντριπτικά μεγαλύτερο ενδιαφέρον, γεγονός που αποδεικνύει ότι η ζήτηση καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την απόφαση για την αρχική παραγωγή (από τους ιστορικούς) και την τελική προσφορά (από τους οίκους). Από την άλλη, εφόσον υπάρχει μια σχετικά μεγάλη ζήτηση για τις βιογραφίες του Καβάφη και του Σεφέρη, γιατί δεν γίνονται ανάλογες κινήσεις για άλλους έλληνες λογοτέχνες; Πιστεύω πως ρόλος ενός οίκου δεν είναι μόνο να ακολουθεί τις επιθυμίες του κοινού, αλλά και να προτείνει ό,τι θεωρεί πως έχει πνευματική αξία, ακόμα κι αν η επένδυση δεν θα βγάλει σύντομα, ή συνολικά, τα έξοδά της. Το καταλαβαίνω, οι ιδέες με τα λεφτά των άλλων έρχονται εύκολα και δεν κοστίζουν τίποτα, ωστόσο εκδίδονται κι άλλα μη ευπώλητα είδη βιβλίων τα οποία στηρίζονται οικονομικά στα ευπώλητα. Μολονότι δεν πρόκειται να αλλάξει κάτι ριζικά ως προς τη γραφή και τη μετάφραση λογοτεχνικών βιογραφιών, αξίζουν έπαινο οι οίκοι που έχουν πρωτοστατήσει στον εν λόγω τομέα (Πατάκη, Νεφέλη, Μεταίχμιο, Καστανιώτη, Εστία, Μικρή Άρκτος, Ποταμός, Κασταλία, Τραυλός, Ίνδικτος, κ.ά., παλαιότερα οι Scripta, Ωκεανίδα, Χατζηνικολή, Ηλέκτρα), ενώ λαμβάνονται και νέες πρωτοβουλίες (Λέμβος), αν και με μικρότερα έργα. Τελικά, το παρόν εγκώμιο αρχίζει να μοιάζει περισσότερο με επικήδειο…      

Κάποιοι πιστεύουν πως οι βιογραφίες συνιστούν μια κλειδαρότρυπα για τα απόκρυφα των επιφανών: παρότι κάτι τέτοιο είναι αναμενόμενο και, εδώ που τα λέμε, διόλου επιλήψιμο (αν θαυμάζεις ένα πρόσωπο, λαχταράς να μάθεις και κάποια πιπεράτα ανέκδοτα για τη ζωή του), μια καλή βιογραφία δεν περιορίζεται ποτέ σε αυτό. Άλλοι πιστεύουν πως οι βιογραφίες είναι περιττές για την κατανόηση και την απόλαυση ενός έργου: πρόκειται για άποψη εύλογη, μα προβληματική. Ως προς τη λογοτεχνική βιογραφία: προφανώς η αρχική κατανόηση και απόλαυση της λογοτεχνίας δεν απαιτεί ένα σύνολο βιογραφιών και μελετών στο πλάι, ωστόσο η βαθύτερη κατανόηση και απόλαυση το απαιτεί. Όποιος θέλει να εισδύσει βαθύτερα σε ένα πολύσημο, αινιγματικό, ερμητικό έργο (π.χ. του Τζόις, του Σεφέρη, του Τσέλαν), η ανάγνωση των παραπάνω βιογραφιών τους, παράλληλα με εμβριθείς μελέτες, θα τους ωφελήσει τρομερά: το λογοτεχνικό έργο όχι μόνο δεν αντικαθίσταται, απεναντίας αποσαφηνίζεται κι έτσι αναβαθμίζεται. Προσοχή μόνο στις απανωτές αναγνώσεις βιογραφιών, ιδίως από νέους, επίδοξους δημιουργούς: το έργο και η ζωή των λογοτεχνικών διανοιών μπορεί να τους ισοπεδώσει προτού προλάβουν να υψωθούν.     

Για να απολαμβάνει κανείς τις βιογραφίες πρέπει να πιστεύει στη δύναμη του ξεχωριστού ατόμου να επηρεάζει την Ιστορία: εάν κάποιος βλέπει παντού μόνο «δομές», «κατασκευές» και «συστήματα», τότε θα βλέπει ακόμα και τις μεγαλοφυΐες ως απλές εκφάνσεις τους – σε αυτό, και όχι μόνο, συμφωνώ με τη «βιοκριτική» του Χάρολντ Μπλουμ, ο οποίος αμφισβήτησε κριτικές σχολές που παραγκώνισαν έως εξάλειψαν τον συγγραφέα, από τη Νέα Κριτική μέχρι τον γαλλικό μεταδομισμό. Δεν είναι λοιπόν ούτε τυχαίες ούτε αχρείαστες οι πολλές βιογραφικές σημειώσεις που συχνά συναντούμε στα λογοτεχνικά έργα: αποβλέπουν στο να αποσαφηνίσουν τα σημεία που για λόγους πραγματολογικούς, ιστορικούς, υφολογικούς κ.λπ. θα έμεναν δυσνόητα ή ακατανόητα. Δεν υπάρχει κείμενο χωρίς περικείμενο: ακόμα και τα ανώνυμα αρχαία επιγράμματα απαιτούν τη γνώση έως και την επινόηση ενός περικειμένου για να κατανοηθούν. Για να αναφέρω ένα προσωπικό παράδειγμα: όταν μετέφραζα τα ποιήματα και τις επιστολές του Μπουκόβσκι (Για τον έρωτα, Για τη γραφή, Για τις γάτες), ήμουν υποχρεωμένος να προσφύγω σε βιογραφίες του, σε επικοινωνία με τον επιμελητή του και σε άλλες περικειμενικές πληροφορίες, που ευτυχώς το διαδίκτυο προσφέρει αφειδώς, για να κατανοήσω δυσνόητα σημεία που αφορούσαν εκφράσεις της μεσοπολεμικής αργκό του Λος Άντζελες, αστεία που έκανε με φίλους και ερωμένες του, σχόλια που αφορούσαν άτομα παγκοσμίως άγνωστα, αλλά σημαντικά για τη δική του ζωή, κ.λπ.   

Μια καλή βιογραφία, συνυφαίνοντας αρμονικά την αφηγηματική τέχνη του συγγραφέα της με την αξιοποίηση των πορισμάτων από διάφορους επιστημονικούς κλάδους (ιστορία, ψυχολογία, κοινωνιολογία, κ.ά.), στρώνει έναν άγνωστο δρόμο για να τον βαδίσουμε πιο άνετα, ενώ, ακόμα κι αν γνωρίζουμε το έργο του βιογραφούμενου, επιτρέπει την εντρύφηση ή/και τη θέαση από άλλες οπτικές γωνίες· προσφέρει τη δυνατότητα να συλλάβουμε, μέσα από τις συνήθως τρομακτικές αντιφάσεις μιας ιδιοφυΐας, κάτι από το μυστήριο της έμπνευσης και την πρακτική της δημιουργίας· αναλύει ένα μύθο στα εξ ων συνετέθη, όχι όμως για να τον απομυθοποιήσει αλλά για να τον ανασυνθέσει. Δεν υπάρχει καμία αντικειμενική βιογραφία, υπάρχει όμως καλύτερη και χειρότερη βιογραφία, σύμφωνα με τα συγγραφικά προσόντα που διατυπώθηκαν στην αρχή και με βάση τις αρχές «της αμεροληψίας και της ακρίβειας» του δόκτορος Τζόνσον· κι όταν το μείγμα πετύχει, τότε ο αναγνώστης εισπράττει στον ύψιστο βαθμό το τερπνόν μετά του ωφελίμου, αυτό που η Γουλφ τόσο εύστοχα αποκάλεσε συνδυασμό «του γρανίτη με το ουράνιο τόξο», εισερχόμενος σε ένα τόσο πολυδιάστατο σύμπαν που ίσως κανένα άλλο γραμματειακό είδος δεν μπορεί να του προσφέρει.   

Η τρίτη έκδοση του 1727, σε αγγλική μετάφραση από τα ελληνικά, ορισμένων εκ των Βίων Παραλλήλων του Πλουτάρχου, από τον λονδρέζο εκδότη Jacob Tonson.

Ιδιωτική συλλογή S. Whitehead

«Στον κόσμο που έρχεται θα είναι ευκολότερο να πεθαίνει κανείς. Αλλά προσωπικά θα προτιμούσα έναν κόσμο όπου θα μπορεί να ζει»

Στις 15 Ιουλίου, αναμένεται να ψηφιστεί στο γαλλικό Κοινοβούλιο ο νόμος για το τέλος της ζωής, με τον οποίο νομιμοποιείται η δυνατότητα ευθανασίας σε άτομα με σοβαρές παθήσεις. Λίγες μέρες πριν, εναντίον του νομοσχεδίου παρενέβη ο συγγραφέας Μισέλ Ουελμπέκ, ο οποίος επικρίνει την πρακτική της ευθανασίας αλλά, κυρίως, σχολιάζει τον προοδευτισμό της Ευρώπης ο οποίος εκτιμά ότι οδηγεί τον δυτικό πολιτισμό στην αυτοάρνησή του και, με γρήγορα βήματα, ετοιμάζει την αυτοκατάργησή του. Ο Ουελμπέκ δημοσίευσε κατ’ αποκλειστικότητα στη γαλλική εφημερίδα Le Figaro τα επιχειρήματά του για την αντίθεσή του στην ευθανασία αλλά, κυρίως, την απαισιοδοξία του για την Ευρώπη, τη Δύση και γενικότερα τον ανθρώπινο πολιτισμό. Στο κείμενο που ακολουθεί, συνοψίζονται οι θέσεις του Ουελμπέκ στο συγκεκριμένο άρθρο του.

Στο άρθρο του για την ευθανασία, ο Ουελμπέκ επικαλείται τη θέση του Γκάντι για τον δυτικό πολιτισμό: «Θα μπορούσε να είναι μια καλή ιδέα». Κατά τον Ουελμπέκ, ο δυτικός πολιτισμός υπήρξε αλλά, πλέον, είναι ένας πολιτισμός που αφορά το ευρωπαϊκό παρελθόν. Ο σημερινός δυτικός κόσμος έχει πλέον απομακρυνθεί από τον δυτικό πολιτισμό, σε μερικούς αιώνες δεν θα αφορά καν τους επιγόνους μας, οι οποίοι θα αντιμετωπίζουν την έννοια της Δύσης όπως αντιμετωπίζουμε εμείς σήμερα την κατάρρευση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αν η Ρώμη καταστράφηκε επειδή εκτοπίστηκε από τον χριστιανισμό, κατ’ αναλογία ο δυτικός πολιτισμός θα καταστραφεί λόγω της κατάρρευσης του χριστιανισμού, η οποία υποστηρίζει ότι άρχισε με τον Προτεσταντισμό και ολοκληρώθηκε με τον Διαφωτισμό.

Αλλά ο Ουελμπέκ σχολιάζει και τον υπόλοιπο κόσμο, για τον οποίο είναι εξίσου απαισιόδοξος – κάνοντας λόγο για δημογραφική παρακμή των τεχνολογικά προηγμένων χωρών, της Ιαπωνίας, της Νότιας Κορέας και, πιο πρόσφατα, της Κίνας. Άρα, υποστηρίζει, δεν παρακμάζει μόνο η Δύση. Παρακμάζει και αυτοκαταστρέφεται η ίδια η νεωτερικότητα στο σύνολό της.

Ο Ουελμπέκ χρησιμοποιεί στίχους του Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς και ιδίως ένα τετράστιχο από το ποίημά του «The Second Coming» («Η Δευτέρα Παρουσία», 1919*):

Things fall apart; the centre cannot hold;

Mere anarchy is loosed upon the world,

The blood-dimmed tide is loosed, and everywhere

The ceremony of innocence is drowned.

Ο Γέιτς, λέει ο Ουελμπέκ, προαισθανόταν ότι, για την Ευρώπη, ο πόλεμος που μόλις είχε τελειώσει θα ήταν παρά ο προάγγελος ακόμη μεγαλύτερων καταστροφών. Έναν αιώνα μετά, θεωρεί ότι ο Γέιτς επιβεβαιώνεται, «το κέντρο πράγματι δεν άντεξε — και αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση του πολιτικού κέντρου της Ευρώπης, των Βρυξελλών. Στο Βέλγιο, η ευθανασία, που από το 2002 επιτρέπεται για “άτομα που υποφέρουν από ψυχικό πόνο”, επεκτάθηκε το 2014 και στους ανηλίκους». Εκτιμά ότι υπάρχουν ακόμα αναχώματα αντίστασης, αλλά ότι συνολικά ο πολιτισμός μας κινδυνεύει. Και πρωτίστως ισχυρίζεται ότι κινδυνεύει η Γαλλία να είναι το επόμενο ανάχωμα που θα παρασυρθεί, χωρίς μεγάλες ελπίδες αυτό να αντιστραφεί.

«Εδώ και χρόνια προσπαθώ να αντισταθώ στην ευθανασία», λέει ο Ουελμπέκ. «Και όσο μέσα μου ενισχύεται η πεποίθηση ότι δίνω μια μάχη χαμένη εκ των προτέρων, έχω την αίσθηση πως έχω παίξει όλα μου τα χαρτιά — και ότι αρχίζω πλέον ακόμη και να κλέβω. Για μία τελευταία φορά, δεν θεωρώ περιττό να προτρέψω εκείνους των οποίων η ψήφος θα αποκτήσει ισχύ νόμου να αναλογιστούν πόσοι λίγοι φιλόσοφοι, στη διάρκεια των αιώνων, τάχθηκαν υπέρ της αυτοκτονίας. Είναι, πράγματι, εντυπωσιακό: ο “προοδευτισμός” απορρίπτει με περιφρόνηση, με μια απλή κίνηση του χεριού, όχι μόνο το σύνολο των θρησκευτικών παραδόσεων, αλλά σχεδόν όλα όσα έχουν σκεφθεί οι προγενέστεροι φιλόσοφοι. Μια τέτοια αλαζονεία, πιστεύω, δεν είχε εμφανιστεί ποτέ άλλοτε στην ανθρώπινη ιστορία».

Παρ’ όλα αυτά, λέει ο Ουελμπέκ, το πρόβλημα δεν είναι οι φιλόσοφοι αλλά οι θρησκείες, που αγγίζουν «τον βαθύτερο πυρήνα της ύπαρξης» του ανθρώπου. Και πριν απ’ όλες η Καθολική Εκκλησία, που βρίσκεται σε βαθιά παρακμή.

Στη συνέχεια, ο συγγραφέας κάνει μια σημαντική δήλωση, ουσιαστικά μια δήλωση παραίτησης: «Δεν είμαι βέβαιος», λέει, «ότι θέλω να ανήκω σε μια κοινωνία που νομιμοποιεί την ευθανασία. Ναι, να υπερασπιστούμε τη Δύση — αλλά μόνον εφόσον αξίζει να υπερασπιστεί κανείς τη Δύση».

Ακολουθεί μια απαξίωση των επιχειρημάτων όσων υποστηρίζουν την ευθανασία, με τα οποία έχει διεξοδικά ασχοληθεί σε παλιότερες παρεμβάσεις του. Σημειώνει, πάντως, ότι όλα αυτά τα επιχειρήματα «συμπυκνώνονται σε ένα και μόνο: την αξιοπρέπεια». Όμως η λέξη αυτή έχει χρησιμοποιηθεί τόσο συχνά και τόσο διαστρεβλωμένα ώστε έχει πλέον γίνει δύσκολο να συλλάβει κανείς το πραγματικό της νόημα. Για να γίνει πειστικότερος, χρησιμοποιεί μια τυπική φράση που λέγεται σε ετοιμοθάνατους από τους οικείους τους: «Δεν θα άντεχε να γίνει φυτό». Η διατύπωση αυτή θα ήταν πιο πειστική, λέει ο Ουελμπέκ, αν συνεχιζόταν ως εξής: «Δεν θα άντεχε να γίνει φυτό· θα προτιμούσε να γίνει πτώμα». Την εργαλειακή χρήση της έννοιας του ανθρώπου, την αποδομεί ως εξής:

Ο άνθρωπος [με αυτή την εννοιολόγησή του] περιορίζεται στην αξία χρήσης του· δηλαδή στην αρχική του αξία, μειωμένη κατά τον συντελεστή της φθοράς. Δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς πιο κατά μέτωπο αντίθεση προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια όπως την εννοούσε ο Εμμάνουελ Καντ προς την καντιανή ιδέα ότι η ανθρωπότητα, τόσο στο πρόσωπο του ίδιου του ανθρώπου όσο και στο πρόσωπο κάθε άλλου, πρέπει πάντοτε να αντιμετωπίζεται ως σκοπός και ποτέ απλώς ως μέσο.

Θεωρεί ότι η αλλοίωση αυτή ακολουθεί μια αλλοίωση που είχε προηγηθεί, μάλιστα στο όνομα του (απολύτως δικαιολογημένου) αγώνα κατά της κακοποίησης και του πόνου των ζώων, όταν οι αντισπισιστές επιχείρησαν να τον διεξαγάγουν στο όνομα της αμφίβολης έννοιας των «δικαιωμάτων των ζώων», ενώ ήταν αρκετό να ζητούμε όλοι να ακούμε «τη σεμνή, αλλά πυρακτωμένη και αιώνια φωνή της συμπόνιας».

Την αλλοίωση αυτή, με την ευθανασία, λέει ο Ουελμπέκ, την ακολουθεί «μια βουτιά στην άβυσσο».

Η βουτιά αυτή οφείλεται, εξηγεί, στο ότι για τους στοχαστές «πιο αφελών αιώνων», η ανθρώπινη αξιοπρέπεια συνδεόταν με το απλό γεγονός ότι κάποιος ήταν άνθρωπος. Σήμερα, ο άνθρωπος νοείται ως συνώνυμο μιας συνεχούς φθοράς. Πάνω από την Ευρώπη, τους δύο τελευταίους αιώνες, πλανιέται το φάντασμα του μηδενισμού – κι αν αυτό έχει κάποιο συστατικό έκπληξης, αυτή βρίσκεται στο ότι ο μηδενισμός αυτός δεν είναι ούτε σκοτεινός ούτε λυκόφως· είναι πολύχρωμος και χαρούμενος. Δεν τον προσεγγίζει, δηλαδή, κανείς μέσω του Νίτσε ή του Ντοστογιέφσκι αλλά, περισσότερο, μέσω ενός διαφημιστικού βίντεο της Simons, μιας καναδικής αλυσίδας καταστημάτων με ρούχα, το οποίο υποτίθεται ότι παρουσίαζε μια «ευτυχισμένη ευθανασία». «Ήταν μια αξιοπρέπεια που σε έκανε να ουρλιάζεις», σημειώνει ο συγγραφέας.

LINK: Το βίντεο για την ευθανασία:

https://www.youtube.com/watch?v=SsrlYYbx3-E&rco=1

Στη συνέχεια, ο Ουελμπέκ εμβαθύνει στην έννοια της αξιοπρέπειας, αναφερόμενος στην περίπτωση του Βενσάν Λαμπέρ**.

Από την άποψη των ηθών, λέει, να συμπεριφέρεσαι με αξιοπρέπεια θα σήμαινε ότι αντιμετωπίζεις τους πόνους και τις θλίψεις της ζωής με ψυχραιμία, αυτοσυγκράτηση και στωικότητα. Αλλά αυτό σημαίνει συναισθηματική εγκράτεια — και μόνο αυτό αρκεί για να γεννήσει υποψίες. Γι’ αυτό, λέει, εκνευρίζεται και απεχθάνεται τη λέξη «αξιοπρέπεια», ιδίως όταν τα ΜΜΕ εγκωμιάζουν την «αξιοπρέπεια» των θυμάτων αυτού ή εκείνου του τραγικού περιστατικού. Και σημειώνει: «Μπροστά σε μια μεγάλη οδύνη, η πιο υγιής αντίδραση είναι, προφανώς, να κλάψει κανείς, να ουρλιάξει, να θρηνήσει, να ικετεύσει για τον οίκτο είτε του Θεού είτε των άλλων ανθρώπων. Ο στωικός, στο βάθος, δεν είναι παρά μια θεωρητική μαριονέτα, εντελώς αποκομμένη από την πραγματικότητα».

Στη συνέχεια, επικαλείται την εποχή των χίπις, της νεότητάς του. Τότε, λέει, ενθαρρύνονταν τα αγόρια να εκφράζουν τα συναισθήματά τους. Σήμερα, μισό αιώνα μετά την εποχή των χίπις, όλα έχουν αλλάξει. Τα συναισθήματά τους πρέπει να τα κρύβουν όχι μόνο οι άντρες αλλά και οι γυναίκες. Αυτό σημαίνει σήμερα «αξιοπρέπεια». Είναι μια στάση που επιτρέπει στους άλλους να μην ασχολούνται σε βάθος με τον πόνο κάποιου και να γυρίζουν γρήγορα στη δουλειά τους. Στην πραγματικότητα, σημειώνει ο Ουελμπέκ, «η αξιοπρέπεια έχει μία και μόνη χρησιμότητα: να νομιμοποιεί την αδιάκοπη άσκηση του πιο απόλυτου εγωισμού».

Η στάση αυτή, επισημαίνει, επιβάλλει μερικά απηνή ερωτήματα: είναι πραγματικά σεμνό και αξιοπρεπές, όταν βρίσκεται κανείς τόσο κοντά στην κατάσταση του «φυτού», όταν έχει σωματικά τόσο πολύ εξασθενήσει, να εμφανίζεται δημόσια; Ή ακόμη και να εμφανίζεται μπροστά σε οποιονδήποτε; Είναι, τελικά, αξιοπρεπές και σεμνό να εξακολουθεί να υπάρχει;

Αν η απάντηση είναι ότι, όντως, αυτά δεν είναι αξιοπρεπή, από τη στιγμή εκείνη, «ο μηχανισμός έχει τεθεί σε λειτουργία. Ντρέπεστε για την ίδια σας την ύπαρξη, και η ευθανασία σάς περιμένει στη γωνία».

Ο Ουελμπέκ, στη συνέχεια, επικαλείται τον Νίτσε, κάνοντας αυτοκριτική επειδή τον είχε κοροϊδέψει. Τσιτάρει, λοιπόν, δυο ερωταπαντήσεις από τη Χαρούμενη Επιστήμη (στα ελληνικά, σε μετάφραση Ζήση Σαρίκα, εκδ. Πανοπτικόν):

— Ποιον αποκαλείς κακό; — Εκείνον που επιδιώκει πάντοτε να κάνει τους άλλους να ντρέπονται.

— Τι είναι για σένα το πιο ανθρώπινο; — Να γλιτώνεις κάποιον από την ντροπή.

«Ίσως, και είναι οδυνηρό να το πει κανείς, να μην είμαστε πλέον εντελώς άνθρωποι», συμπεραίνει.

Και σημειώνει:

Ύστερα από μια παρένθεση πολλών χιλιετιών, η Δύση μοιάζει να επιστρέφει σε εκείνη την αρχέγονη ζωική σοφία που ωθεί, σχεδόν σε όλα τα κοινωνικά είδη, το άρρωστο ζώο να απομακρύνεται από την αγέλη για να πεθάνει μόνο του — γνωρίζοντας πολύ καλά ότι δεν έχει να περιμένει καμία συμπόνια από τα όμοιά του και ότι κινδυνεύει μάλλον, όπως τα πουλιά στο Μαγικό Βουνό του Τόμας Μαν, να το αποτελειώσουν με τα ράμφη τους.

Στη συνέχεια, ο Ουελμπέκ κάνει κριτική του τρόπου με τον οποίο ο πολιτισμός μας αντιμετωπίζει τις «κατακτήσεις» της «κοινωνικής προόδου» — της άμβλωσης, της κατάργησης της θανατικής ποινής, του γάμου των ομοφύλων, της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, της παρένθετης μητρότητας. Κανείς δεν διανοείται, λέει, την πιθανότητα επιστροφής σε πιο συντηρητικές επιλογές.

Αυτή η παραδοχή, σημειώνει, είναι βαθιά αντιδημοκρατική: «Ό,τι θέσπισε ένας νόμος μπορεί να το καταργήσει ένας άλλος· τουλάχιστον έτσι αντιλαμβάνομαι εγώ τον νόμο. Επιτρέπει όμως να αναγνωρίσουμε τον προοδευτισμό γι’ αυτό που πραγματικά είναι: μια μοίρα. Ίσως να έχουν δίκιο όσοι πιστεύουν ότι είναι μάταιο να αντιστέκεται κανείς στη μοίρα και ότι κάθε τραγωδία πρέπει να ολοκληρώνει την πορεία της».

Δεν μπορώ, όμως, να αποφύγω τη σκέψη, λέει, ότι, ζητώντας η Γαλλία για τους πολίτες της πρόσβαση στην ευθανασία, στην πραγματικότητα ζητά τη δική της ευθανασία.

Και εξηγεί καταλήγοντας:

Κάποιοι ίσως απορούν που αντιτίθεμαι σε αυτή την πρόταση νόμου, αφού συχνά μου έχουν αποδώσει έναν παράξενο νεολογισμό: ότι είμαι «καταθλιψιστής». Ας το δεχθούμε. Είναι αλήθεια ότι αφιέρωσα το έργο μου στην ανίχνευση των συμπτωμάτων της αυτοκτονίας της Δύσης, στην άνοδο του μηδενισμού. Δεν θυμάμαι, όμως, να χάρηκα ποτέ γι’ αυτό.

Μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου θα είναι ευκολότερο να πεθαίνει κανείς. Εγώ θα προτιμούσα έναν κόσμο όπου να μπορεί να ζει.

*Ολόκληρο το ποίημα του Γέιτς, όπως το έχει αποδώσει στα ελληνικά ο Γιώργος Σεφέρης (στη συλλογή Αντιγραφές, Ίκαρος, 1965). Οι στίχοι που χρησιμοποιεί ο Ουελμπέκ είναι ο 3, 4 και 5:

Δευτέρα Παρουσία

Γυρίζοντας ολοένα σε κύκλους που πλαταίνουν
Το γεράκι δεν μπορεί ν’ ακούσει πια το γερακάρη·
Τα πάντα γίνονται κομμάτια· το κέντρο δεν αντέχει.
Ωμή αναρχία λύθηκε στην οικουμένη,
Απ΄ το αίμα βουρκωμένος λύθηκε ο ποταμός, και παντού
Η τελετή της αθωότητας πνίγεται·
Οι καλύτεροι χωρίς πεποίθηση, ενώ οι χειρότεροι
Είναι γεμάτοι από την ένταση του πάθους.

Σίγουρα κάποια αποκάλυψη θα είναι κοντά·
Σίγουρα η Δευτέρα Παρουσία θα είναι κοντά.
Η Δευτέρα Παρουσία! Δεν πρόφταξα να σώσω αυτό το λόγο
Και μια μεγάλη εικόνα γέννημα του Spiritus Mundi
Θολώνει τη ματιά μου: κάπου στην άμμο της ερήμου
Μορφή με σώμα λιονταριού και το κεφάλι ανθρώπου,
Ένα άδειο βλέμμα κι αλύπητο σαν ήλιος,
Κινείται με μηρούς αργούς, καθώς τριγύρω
Στροβιλίζουνται ίσκιοι αγανακτισμένων πουλιών.

Το σκοτάδι ξαναπέφτει· τώρα όμως ξέρω
Πώς είκοσι βασανισμένοι αιώνες πετρωμένου ύπνου
Κεντρίστηκαν από ένα λίκνο λικνισμένο κατά το βραχνά,
Και ποιο ανήμερο θεριό, μια που ήρθε τέλος η ώρα του,
Μουντά βαδίζει για να γεννηθεί προς τη Βηθλεέμ.

** Ο Βενσάν Λαμπέρ (1976–2019) υπέστη σοβαρό τροχαίο ατύχημα το 2008 και παρέμεινε επί χρόνια σε κατάσταση ελάχιστης συνείδησης, χωρίς να βρίσκεται σε κώμα ή να εξαρτάται από μηχανική υποστήριξη της αναπνοής. Η σύζυγός του ζητούσε τη διακοπή της τεχνητής σίτισης και ενυδάτωσης, υποστηρίζοντας ότι αυτή θα ήταν η επιθυμία του, ενώ οι γονείς του αντιδρούσαν, θεωρώντας ότι επρόκειτο για άτομο με αναπηρία και όχι για ετοιμοθάνατο ασθενή. Η υπόθεση δίχασε τη γαλλική κοινωνία και κατέληξε στα ανώτατα δικαστήρια της Γαλλίας και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Τελικά επιτράπηκε η διακοπή της σίτισης και της ενυδάτωσης και ο Λαμπέρ πέθανε τον Ιούλιο του 2019.

Από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος εκδόθηκε η ανακοίνωση που ακολουθεί:

Ενενήντα πέντε χρόνια πριν, οι μελανοχίτωνες των «ταγμάτων εφόδου» στοχοποιούσαν και κυνηγούσαν Εβραίους. Στις 27 Ιουνίου 2026, ακριβώς 95 χρόνια μετά, μελανοχίτωνες με παλαιστινιακές σημαίες στις μπλούζες τους οργάνωσαν στη Θεσσαλονίκη τα νέα «τάγματα εφόδου» για να «περιπολούν» σε κεντρικούς δρόμους της πόλης απειλώντας και εκφοβίζοντας Εβραίους, Σιωνιστές, Ισραηλινούς, τουρίστες, καταστηματάρχες. Τότε, από το 1928 που ξεκίνησε η εκστρατεία μίσους, κάποιες πολιτικές δυνάμεις και κάποια μέσα ενημέρωσης συνδιαμόρφωσαν το αντισημιτικό κλίμα που κορυφώθηκε το βράδυ μεταξύ 29 και 30 Ιουνίου 1931, όπου οργανώθηκε επίθεση στους εβραϊκούς συνοικισμούς της Θεσσαλονίκης κατά την οποία πυρπολήθηκε ο συνοικισμός «Κάμπελ».

Και στις δύο περιπτώσεις –τότε και σήμερα– κυριαρχεί το μίσος εναντίον των Εβραίων. Και σήμερα διαμορφώνεται ένα νέο κλίμα εβραιοφοβίας που απειλεί όχι μόνο τους Έλληνες Εβραίους αλλά και την ευημερία του συνόλου των πολιτών. Διότι η ιστορία διδάσκει ότι ο αντισημιτισμός ξεκινάει την πορεία του με στόχο τους Εβραίους αλλά δεν σταματά ποτέ στους Εβραίους.             

Παρατηρούμε με θλίψη την ανοχή που δείχνουν οι αρχές της πολιτείας και οι κοινωνικοί φορείς απέναντι σε αυτό το νέο κύμα φανατισμού που εκδηλώνεται εναντίον Εβραίων πολιτών του Κράτους του Ισραήλ που επισκέπτονται τη χώρα μας, είτε επειδή αγαπούν τη φύση της και τους ανθρώπους της είτε επειδή θέλουν να επενδύσουν και να συμβάλλουν στην ανάπτυξη των οικονομικών συναλλαγών μεταξύ των δύο λαών. Αυτά τα «τάγματα εφόδου» και οι οπαδοί τους επιδιώκουν να υπονομεύσουν τις στρατηγικής σημασίας σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ σε μια περίοδο αστάθειας στην ανατολική Μεσόγειο που απειλεί την ασφάλεια και των δύο χωρών.   

Είμαστε βέβαιοι ότι τα «τάγματα εφόδου» του 2026 θα απομονωθούν και θα ηττηθούν, όπως ηττήθηκαν τα «τάγματα εφόδου» της Χρυσής Αυγής του 2012, και ότι τελικά η Ελληνική κοινωνία και η Ελληνική Πολιτεία του 2026 θα υπερασπιστούν τις αξίες της Δημοκρατίας και του πολιτισμού και δεν θα επιτρέψουν την υπονόμευσή τους από τους οπαδούς του μίσους και του φανατισμού.   

ASSAULT SQUADS IN THESSALONIKI ON JUNE 27, 2026!

Ninety-five years ago, the black-shirted members of the "assault squads" targeted and persecuted Jews. On June 27, 2026 —exactly 95 years later— black-shirted individuals wearing Palestinian flags on their T-shirts organized new "assault squads" in Thessaloniki to "patrol" the city's main streets, threatening and intimidating Jews, Zionists, Israelis, tourists, and business owners. Back then, following the launch of a campaign of hatred in 1928, certain political forces and media helped cultivate an antisemitic climate that culminated on the night of June 29–30, 1931, when organized attacks were carried out against the Jewish neighborhoods of Thessaloniki, resulting in the arson of the ‘Campbell’ Jewish quarter.

In both cases —then and now— the driving force has been hatred against Jews. Today, a new climate of Judeophobia is once again taking shape, threatening not only Greek Jews but also the well-being of society as a whole. History teaches us that antisemitism begins by targeting Jews, but it never ends with Jews.

It is with deep concern that we observe the tolerance shown by state authorities and civil society institutions toward this new wave of fanaticism directed against Jewish citizens of the State of Israel visiting our country —whether because they cherish its natural beauty and its people, or because they wish to invest and contribute to the development of economic cooperation between our two peoples. These “assault squads” and their followers seek to undermine the strategically important relationship between Greece and Israel at a time of instability in the Eastern Mediterranean that poses a threat to the security of both countries.

We are confident that the "assault squads" of 2026 will be isolated and defeated, just as the "assault squads" of Golden Dawn were defeated in 2012, and that, in the end, Greek society and the Greek State of 2026 will uphold the values of democracy and civilization and will not allow them to be undermined by the advocates of hatred and fanaticism.

Athens, June 29, 2026

Central Board of Jewish Communities in Greece

·    Το βιβλίο του Μακάριου Δρουσιώτη Κράτος Μαφία, αφορμή για τη διερεύνηση σοβαρών πιθανών αδικημάτων

Στη δημοσιότητα δόθηκε το πρωί της Τρίτης (16/06) η λεπτομερής ανακοίνωση της κυπριακής Αρχής κατά της Διαφθοράς για το αποτέλεσμα της έρευνας που διεξήγαγε με αφορμή όσα κατήγγελλε το βιβλίο του Μακάριου Δρουσιώτη Κράτος Μαφία. Στο πόρισμα αποδίδονται πιθανές ποινικές ευθύνες σε 15 φυσικά και νομικά πρόσωπα, ανάμεσα στους οποίους βρίσκεται και ο τέως Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Αναστασιάδης.

Σύμφωνα με τον κυπριακό Τύπο (Φιλελεύθερος, Πολίτης), ο τέως Πρόεδρος εμπλέκεται σε πολλές υποθέσεις: από τη σύλληψη της Ελένας Ριμπολόβλεβα, την υπόθεση Focus, έως ζητήματα παραχώρησης γης από την Αρχιεπισκοπή, τα Pandora Papers και τα χρυσά διαβατήρια. Στο πόρισμα καταγράφονται ισχυρισμοί για ενδεχόμενα ποινικά αδικήματα που αφορούν κατάχρηση εξουσίας και εμπορία επηρεασμού.

Οι υποθέσεις στις οποίες εμπλέκεται ο Νίκος Αναστασιάδης αναλυτικά:

Η Ριμπολόβλεβα

Ο πρώην Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας αναφέρεται στους ισχυρισμούς περί συντονισμένης επιχείρησης που φέρεται να οργανώθηκε με σκοπό τη σύλληψη της  Ελένα Ριμπολόβλεβα στην Κύπρο, στο πλαίσιο των διαφορών που ανέκυψαν από τη διαδικασία αναφορικά με τους οικονομικούς όρους του διαζυγίου της με τον Ντμίτρι Ριμπολόβλεφ.

Ο τέως Πρόεδρος κ. Αναστασιάδης, είχε στενή σχέση με τον αποβιώσαντα ιδρυτή και συνεταίρο της Δικηγορικής Εταιρείας Ανδρέας Νεοκλέους και Σία Δ.Ε.Π.Ε, ο οποίος ήταν ο νομικός σύμβουλος του κ. Ριμπολόβλεφ στην Κύπρο.

Ο Νίκος Αναστασιάδης φέρεται να ενήργησε ως πρόσωπο που έλαβε ή αποδέχτηκε αθέμιτο πλεονέκτημα / undue advantage, προκειμένου να ασκήσει ή να προτείνει ότι θα ασκήσει, ανάρμοστη (αθέμιτη) επιρροή / improper influence στη διαδικασία λήψης αποφάσεων δημόσιων λειτουργών.

Κρατική γη στην Αρχιεπισκοπή

Ο δημοσιογράφος Μακάριος Δρουσιώτης προβάλλει στο βιβλίο του τον ισχυρισμό ότι η αγορά ακινήτου στη Λεμεσό από την Άντρη Αναστασιάδη, σύζυγο του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας, από την Αρχιεπισκοπή Κύπρου, εντασσόταν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο σχέσεων μεταξύ του τότε Προέδρου και της Αρχιεπισκοπής.

Σύμφωνα με τον ισχυρισμό, τον Απρίλιο του 2014 δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Φιλελεύθερος συμβόλαιο αγοράς ακινήτου της Αρχιεπισκοπής από την τέως Πρόεδρο. Το ακίνητο βρισκόταν στη Λεμεσό, και, κατά τον Δρουσιώτη, η τιμή αγοράς ήταν χαμηλή για την περιοχή και το μέγεθος του ακινήτου. Ο Δρουσιώτης συνδέει την αγορά αυτή με τη σχέση του τότε Προέδρου με τον εκδημήσαντα στο μεταξύ Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο Β΄. Υποστηρίζει ότι ο Αρχιεπίσκοπος υπέβαλλε συχνά οικονομικά αιτήματα προς τον τότε Πρόεδρο και ότι ο τελευταίος συνήθως τα ικανοποιούσε. Στο πλαίσιο αυτό, ο Δρουσιώτης αναφέρεται και σε προηγούμενη απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, με την οποία εγκρίθηκε η παραχώρηση προς την Αρχιεπισκοπή κρατικής γης μεγάλης αξίας στην Αγία Νάπα. Η παραχώρηση έγινε ως αποζημίωση για Εκκλησιαστική γη στην Έγκωμη, η οποία είχε απαλλοτριωθεί από το Κράτος. Κατά τον Δρουσιώτη, η παραχώρηση κρατικής γης στην Αρχιεπισκοπή ήταν παράνομη ή αντικανονική, επειδή, όπως υποστηρίζει, η Αρχιεπισκοπή δεν δικαιούνταν κρατική γη ως αντάλλαγμα, αλλά μόνο χρηματική αποζημίωση.

Υπόθεση Focus 

Το πόρισμα καταγράφει ισχυρισμούς του Δρουσιώτη σχετικά με χρηματοδοτήσεις μέσω της Focus Maritime, που φέρονται να συνδέονται με ποσά προς πολιτικά πρόσωπα και κόμματα μετά την οικονομική κρίση του 2013 και την κατάρρευση της Λαϊκής Τράπεζας.

Σύμφωνα με τον Δρουσιώτη, δημοσιεύματα του 2014 έκαναν λόγο για χρηματοδότηση πολιτικών κομμάτων, μεταξύ αυτών και του ΔΗΣΥ, με συνολικό ποσό 500.000 ευρώ, εκ των οποίων ο ίδιος ισχυρίζεται ότι επίσημα δηλώθηκαν μόνο 50.000 ευρώ, ενώ το υπόλοιπο ποσό διοχετεύθηκε μέσω ενδιάμεσων εταιρειών.

Όπως αναφέρει, αρχικά είχε δοθεί εντολή για μεταφορά 500.000 ευρώ προς τον ΔΗΣΥ, η οποία στη συνέχεια ακυρώθηκε και αντικαταστάθηκε από δύο νέες συναλλαγές: 50.000 ευρώ προς το κόμμα και 450.000 ευρώ προς εταιρεία στην Ελλάδα. Το ποσό των 450.000 ευρώ, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς Δρουσιώτη, κατέληξαν μέσω άλλων εταιρειών σε κυπριακή εταιρεία-«κέλυφος».

Ο δημοσιογράφος υποστηρίζει επιπλέον ότι πέραν των 500.000 ευρώ, καταβλήθηκαν ακόμη 100.000 ευρώ, τα οποία δεν τεκμηριώνεται ότι κατέληξαν στον ΔΗΣΥ, πιθανολογεί ωστόσο ότι διοχετεύθηκαν σε ιδιωτικά πρόσωπα.

Από την πλευρά τους, οι Λειτουργοί Επιθεώρησης αναφέρουν ότι δεν εντόπισαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι ποσό 450.000 ευρώ κατέληξε σε προσωπικούς λογαριασμούς του τέως Προέδρου Νίκου Αναστασιάδη.

Ωστόσο, καταλήγουν ότι προκύπτει ενδεχόμενο τέλεσης του αδικήματος της κατάχρησης εξουσίας, επικαλούμενοι μεταξύ άλλων επαφές του τέως Προέδρου με τον τότε Γενικό Εισαγγελέα κατά τη διάρκεια της έρευνας, με αίτημα τον τερματισμό των ανακρίσεων.

Τραπεζικές μίζες

Η Αρχή εξέτασε και τον ισχυρισμό για φοροδιαφυγή του Νίκου Αναστασιάδη και του Δικηγορικού Γραφείου Νίκος Χρ. Αναστασιάδης & Συνεταίροι. Οι Λειτουργοί Επιθεώρησης κατέληξαν ότι υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις που καταδεικνύουν ενδεχόμενες πράξεις διαφθοράς.

Στον Νίκο Αναστασιάδη καταλογίζονται ενδεχόμενες ποινικές ευθύνες και το αδίκημα της εμπορίας επηρεασμού. Συγκεκριμένα, όπως αναφέρεται στο πόρισμα, ο Νίκος Αναστασιάδης, ενώ κατείχε το αξίωμα του βουλευτή και ταυτόχρονα τη θέση του Προέδρου του Δημοκρατικού Συναγερμού (ΔΗΣΥ), καταχράστηκε την επιρροή που δυνατό να ασκούσε σε άλλα πρόσωπα στη λήψη αποφάσεων και, ενεργώντας ως πωλητής επιρροής (influence peddler), επιδίωξε την παραπλανητική κατηγοριοποίηση συναλλαγής με τη Λαϊκή Τράπεζα, προκειμένου να αποκρυβεί η πραγματική φύση και ο δικαιούχος αυτής.

Συγκεκριμένα, εκμεταλλευόμενος την πρακτική των Τραπεζών να καταβάλλουν προμήθεια για πελάτες που παραπέμφθηκαν στην Τράπεζα από διαμεσολαβητές, έλαβε ποσά από την Λαϊκή Τράπεζα για υποστήριξη στην προεκλογική του εκστρατεία στις προεδρικές εκλογές του 2013, με πρόσχημα τις εν λόγω προμήθειες, οι οποίες κατηγοριοποιήθηκαν παραπλανητικά στα λογιστικά βιβλία της τράπεζας ως «introducer fees», ήτοι προμήθεια για πελάτες που παραπέμφτηκαν στην Τράπεζα. Λαμβάνοντας τα σχετικά ποσά τα οποία αποτελούν παράτυπο πλεονέκτημα, ο Νίκος Αναστασιάδης θα κατηγορηθεί για παθητική εμπορία επιρροής.

Χρυσά διαβατήρια

Στο πόρισμα καταγράφονται ισχυρισμοί περί ξεπλύματος χρήματος από τον τέως Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκο Αναστασιάδη, και τη δικηγορική εταιρεία Νίκος Χρ. Αναστασιάδης & Συνεταίροι, μέσω οφ σορ, και απόκρυψης των πραγματικών δικαιούχων, καθώς και ισχυρισμοί για παραπλανητικές δηλώσεις σχετικά με τη μη ενεργό συμμετοχή του στο γραφείο μετά το 1997.

Οι Λειτουργοί Επιθεώρησης εξέτασαν δημοσιεύματα των OCCRP (2019) και ICIJ (Pandora Papers, 2021), τα οποία έκαναν λόγο για διακίνηση χρημάτων μέσω υπεράκτιων δομών και πιθανή εμπλοκή του δικηγορικού γραφείου σε συναλλαγές υψηλού κινδύνου.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, το δικηγορικό γραφείο φέρεται να λειτουργούσε ως διαμεσολαβητής (introducer) για κυπριακές τράπεζες, λαμβάνοντας σημαντικές προμήθειες, μέρος των οποίων κατευθυνόταν μέσω εταιρειών στις Βρετανικές Παρθένες Νήσους. Παράλληλα, σημειώνεται ότι ο Νίκος Αναστασιάδης διατηρούσε εποπτικό ρόλο στο γραφείο έως το 2013, παρά τις δημόσιες αναφορές περί «σιωπηλής συμμετοχής».

Το πόρισμα αναφέρει επίσης περίπτωση πληρωμής 250.000 ευρώ από τη Λαϊκή Τράπεζα, η οποία, σύμφωνα με μαρτυρίες, φέρεται να εμφανίστηκε ως προμήθεια μέσω εικονικών τιμολογίων και υπεράκτιας εταιρείας, ενώ εξετάζεται ως ενδεχόμενη πολιτική χρηματοδότηση.

Στο συμπέρασμα του πορίσματος αναφέρεται ότι οι ενέργειες αυτές ενδέχεται να συνιστούν κατάχρηση εξουσίας ή απόπειρα κατάχρησης εξουσίας, λόγω πιθανής χρήσης θεσμικής επιρροής για προσωπική δικαίωση και προστασία της δημόσιας εικόνας.

Οι Επιθεωρητές καταλήγουν ότι υπάρχουν επαρκείς ενδείξεις για ενδεχόμενες πράξεις διαφθοράς.

Τα Pandora Papers

Στο πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς για τα Pandora Papers καταγράφονται ισχυρισμοί περί νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες μέσω υπεράκτιων εταιρειών, καθώς και περί απόκρυψης πραγματικών δικαιούχων και παραπλανητικών δηλώσεων σχετικά με τον ρόλο του τέως Προέδρου Νίκου Αναστασιάδη στη δικηγορική εταιρεία Νίκος Χρ. Αναστασιάδης & Συνεταίροι.

Οι Λειτουργοί Επιθεώρησης εξετάζουν στοιχεία από τη διεθνή δημοσιογραφική έρευνα των ICIJ (Pandora Papers) και επισημαίνουν ότι το δικηγορικό γραφείο φέρεται να λειτουργούσε ως διαμεσολαβητής για τη διαχείριση υπεράκτιων δομών και την εξυπηρέτηση πελατών υψηλής οικονομικής επιφάνειας, μέσω οφ σορ εταιρειών.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, εξετάζονται περιπτώσεις πολιτογραφήσεων ρώσων επενδυτών, στις οποίες το δικηγορικό γραφείο είχε ρόλο στη διαδικασία υποβολής αιτήσεων, ενώ εγείρονται ζητήματα ως προς τη διαφάνεια, την επαλήθευση της προέλευσης κεφαλαίων και τη διαδικασία έγκρισης.

Παράλληλα, καταγράφεται ότι ο Νίκος Αναστασιάδης, πριν την εκλογή του στην Προεδρία, φέρεται να είχε προσωπική εμπλοκή σε διαδικασίες που αφορούσαν πελάτες του γραφείου, καθώς και επαφές με κυβερνητικούς αξιωματούχους για υποθέσεις πολιτογραφήσεων.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην υπόθεση πολιτογράφησης του Λεονίντ Λεμπέντεφ και της οικογένειάς του, όπου εξετάζονται διαδικασίες έγκρισης και τροποποιήσεις πολιτικής, καθώς και καταγγελίες για παραλείψεις σε έγγραφα και πιθανή απόκρυψη στοιχείων.

Επιπλέον, γίνεται αναφορά σε περίπτωση καταβολής οικονομικού οφέλους μέσω υπεράκτιων δομών, η οποία φέρεται να σχετίζεται με εισοδήματα που παρουσιάστηκαν ως προμήθειες, καθώς και σε ισχυρισμούς για εικονικά τιμολόγια και πιθανή πολιτική χρηματοδότηση.

Στο τελικό συμπέρασμα, οι Επιθεωρητές καταλήγουν ότι προκύπτουν επαρκείς ενδείξεις για ενδεχόμενα αδικήματα όπως κατάχρηση εξουσίας, εμπορία επιρροής, ψευδορκία και νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, χωρίς όμως να αποδίδεται οριστική ποινική ευθύνη, αλλά να παραπέμπονται τα ζητήματα για περαιτέρω εξέταση από τον Γενικό Εισαγγελέα.

Το ακίνητο στη Δρομολαξιά

Το πόρισμα της Αρχής κατά της Διαφθοράς εξετάζει καταγγελίες για αθέμιτες παρεμβάσεις του τέως Προέδρου της Δημοκρατίας Νίκου Αναστασιάδη σε υπόθεση εκμετάλλευσης ακινήτου στη Δρομολαξιά, υπέρ ιδιωτικής εταιρείας. Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς, στην προώθηση των συμφερόντων της εταιρείας φέρεται να είχε ενεργό ρόλο και ο τότε βουλευτής Γιώργος Βαρνάβα. Οι Επιθεωρητές απορρίπτουν τη θέση του κ. Βαρνάβα ότι δεν είχε εμπλοκή.

Το πόρισμα καταλήγει ότι προκύπτουν ενδεχόμενες ευθύνες για κατάχρηση εξουσίας ή απόπειρα κατάχρησης εξουσίας από τον τέως Πρόεδρο, με την επισήμανση ότι οι ενέργειές του δεν εντάσσονταν στις θεσμικές του αρμοδιότητες, όπως αυτές καθορίζονται από το Σύνταγμα.

Ποια πρόσωπα διώκονται συνολικά

Με βάση τον πίνακα στο τέλος της Έκθεσης (σελ. 64-67), τα πρόσωπα διώκονται για τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά που εντόπισαν οι Λειτουργοί Επιθεώρησης. Η πιο σύντομη και ουσιαστική περίληψη είναι η εξής:

1. Νίκος Αναστασιάδης (τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας)

Κατηγορείται σε επτά περιπτώσεις συνολικά, οι οποίες συνδέονται με:

• Την υπόθεση Ριμπολόβλεφ, όπου φέρεται να υπήρξε μεσολάβηση και επιρροή προς κρατικούς λειτουργούς και θεσμούς για σκοπούς που σχετίζονταν με τη σύλληψη της Έλενας Ριμπολόβλεβα και τις σχετικές διαδικασίες.

• Την υπόθεση Focus, όπου φέρεται να είχε γνώση ή/και ωφελήθηκε από χρηματοδότηση του ΔΗΣΥ μέσω της Focus Maritime και στη συνέχεια να παρενέβη στην ποινική διερεύνηση της υπόθεσης.

• Την υπόθεση των Pandora Papers / offshore εταιρειών, όπου φέρεται να χρησιμοποίησε το αξίωμά του για να εξυπηρετήσει ιδιωτικά συμφέροντα της δικηγορικής του εταιρείας και πελατών της.

• Την υπόθεση του ακινήτου στη Δρομολαξιά, όπου φέρεται να παρενέβη υπέρ ιδιωτικής εταιρείας σε θέμα κρατικής διαχείρισης τουρκοκυπριακής περιουσίας.

2. Στάθης Λεμής

(συνεταίρος της δικηγορικής εταιρείας Νίκος Χρ. Αναστασιάδης & Συνεταίροι)

Κατηγορείται ότι συμμετείχε στη διαχείριση δομών offshore εταιρειών και συναλλαγών που συνδέονται με την υπόθεση Pandora Papers και την απόκρυψη πραγματικών δικαιούχων ή/και χρηματικών ροών.

3. Φάνος Φιλίππου

(συνεταίρος της ίδιας δικηγορικής εταιρείας)

Κατηγορείται ότι:

• Υπέβαλε ψευδή ένορκη δήλωση στο πλαίσιο αίτησης πολιτογράφησης πελάτη της εταιρείας.

• Ενεπλάκη στη διαχείριση υπεράκτιων εταιρειών και δομών που συνδέονται με ενδεχόμενη νομιμοποίηση εσόδων.

4. Δικηγορική Εταιρεία Νίκος Χρ. Αναστασιάδης & Συνεταίροι

Η Έκθεση θεωρεί ότι η εταιρεία χρησιμοποιήθηκε:

• Για διαχείριση offshore δομών και αιτήσεων πολιτογράφησης.

• Για ενέργειες που ενδεχομένως διευκόλυναν απόκρυψη πραγματικών δικαιούχων και οικονομικών συμφερόντων.

5. Ρίκκος Ερωτοκρίτου

(τέως Βοηθός Γενικός Εισαγγελέας)

Κατηγορείται ότι:

• Επηρέασε τον χειρισμό αστυνομικού φακέλου που αφορούσε την Έλενα Ριμπολόβλεβα.

• Παρενέβη ώστε ο φάκελος να μη διαβιβαστεί κανονικά στον Γενικό Εισαγγελέα και να επιστραφεί στην Αστυνομία.

• Στην υπόθεση Focus, φέρεται να παρενέβη προς ανακριτές για τον τρόπο διερεύνησης της υπόθεσης.

6. Χάρης Σολωμωνίδης

(πρώην Πρόεδρος Επαρχιακού Δικαστηρίου)

Κατηγορείται ότι:

• Εξέδωσε διατάγματα υπέρ εταιρειών που εκπροσωπούσε η δικηγορική εταιρεία Ανδρέας Νεοκλέους & Σία.

• Η σύζυγός του εργαζόταν στην εν λόγω εταιρεία.

• Φέρεται να αποκόμισε ή να επιδίωξε όφελος μέσω της σχέσης αυτής.

7. Ανδρέας Νεοκλέους & Σία ΔΕΠΕ

Κατηγορείται ότι:

• Επωφελήθηκε από την έκδοση δικαστικών διαταγμάτων στην υπόθεση Ριμπολόβλεφ.

• Ενδέχεται να συμμετείχε σε αθέμιτη συναλλαγή με δημόσιο λειτουργό μέσω της σχέσης με τον Δικαστή Σολωμωνίδη.

8. Παναγιώτης Νεοκλέους

Κατηγορείται ότι:

• Συνέταξε και υπέβαλε το παράπονο κατά της Έλενας Ριμπολόβλεβα.

• Είχε επικοινωνίες και συνεργασία με κρατικούς λειτουργούς αναφορικά με τον χειρισμό της υπόθεσης.

• Φέρεται να συμμετείχε σε ενέργειες που επηρέασαν την πορεία της ποινικής διαδικασίας.

9. Ντμίτρι Ριμπολόβλεφ

Κατηγορείται ότι:

• Ενδεχομένως συμμετείχε σε σχήμα άσκησης επιρροής μέσω ενδιάμεσων προσώπων προς δημόσιους λειτουργούς σχετικά με την υπόθεση της πρώην συζύγου του.

10. Ανδρέας «Κυριάκος» Χατζηκυριάκος

Κατηγορείται ότι:

• Ενήργησε ως ενδιάμεσος («influence peddler») μεταξύ Ριμπολόβλεφ και κρατικών αξιωματούχων.

11. Ευθύμιος Μπουλούτας

(πρώην Διευθύνων Σύμβουλος Λαϊκής Τράπεζας)

Κατηγορείται ότι:

• Συμφώνησε ή διευκόλυνε χρηματοδότηση προς τον ΔΗΣΥ μέσω του μηχανισμού των «introducer fees».

• Συμμετείχε σε οικονομικές διευθετήσεις που παρουσιάζονταν ως τραπεζικές προμήθειες ενώ φέρεται να είχαν πολιτικό σκοπό.

12. Νίκος Κουγιάλης

(πρώην Υπουργός Γεωργίας)

Κατηγορείται ότι:

• Ως μέλος αρμόδιας επιτροπής εισηγήθηκε και υποστήριξε την παραχώρηση κρατικής γης στην Αρχιεπισκοπή με διαδικασία που κρίθηκε ελλιπώς τεκμηριωμένη και πιθανώς επιζήμια για το δημόσιο συμφέρον.

13. Γιώργος Βαρνάβας

(τέως βουλευτής)

Κατηγορείται ότι:

• Χρησιμοποίησε την πολιτική του θέση για να διευκολύνει την προώθηση αιτήματος ιδιωτικής εταιρείας αναφορικά με το ακίνητο στη Δρομολαξιά και την τουρκοκυπριακή περιουσία.

14. Εύα Ρωσσίδου-Παπακυριακού

(τέως Προϊσταμένη ΜΟΚΑΣ)

Κατηγορείται ότι:

• Διεξήγαγε πλημμελώς τη διερεύνηση των αποκαλύψεων OCCRP.

• Ενδέχεται να απέφυγε ή να παρέλειψε ουσιώδεις ανακριτικές ενέργειες.

15. Ιωάννης Σωτηριάδης

(ανώτερος αξιωματικός Αστυνομίας)

Κατηγορείται ότι:

• Επέτρεψε ή διευκόλυνε χειρισμούς στον φάκελο Ριμπολόβλεβα που καθυστέρησαν ή επηρέασαν την ποινική διερεύνηση.

• Διατηρούσε επικοινωνία με εμπλεκόμενα πρόσωπα και φέρεται να συνέβαλε στη διατήρηση ανοικτής της πίεσης προς τη Ριμπολόβλεβα.

Σημείωση: Η Έκθεση επαναλαμβάνει ότι πρόκειται για «ενδεχόμενα αδικήματα» και ότι η τελική κρίση περί ενοχής ανήκει αποκλειστικά στα δικαστήρια.

Η ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη των τελευταίων δεκαετιών έχει συμπαρασύρει την επιτάχυνση τής ονοματοθεσίας συναφών ιστορικών εποχών. Από το 1970 λέγεται πως ξεκίνησε η 3η Βιομηχανική Επανάσταση, η ψηφιακή, ενώ από τις αρχές τής δεκαετίας τού 2010 η τρέχουσα, 4η Βιομηχανική Επανάσταση, με χαρακτηριστικά την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), τη Ρομποτική, το «Internet of Things» (IoT), την τρισδιάστατη εκτύπωση (3D), τη Βιοτεχνολογία και τη Γενετική Μηχανική, τα Μεγάλα Δεδομένα (Big Data) και τη Μηχανική Μάθηση (Machine Learning).^[1] Παράλληλα, μετά το 2000, γίνεται λόγος για το Web 2.0 (το διαδίκτυο δεύτερης γενιάς), με χαρακτηριστικές εφαρμογές την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια Wikipedia και τις πλατφόρμες Facebook, YouTube, και Twitter (πλέον «X»). Τέλος, μάλλον πρόωρα, γίνεται επιπλέον  λόγος για το Web 3.0, το υποτιθέμενο ανοιχτό και αποκεντρωμένο διαδίκτυο, με έμφαση στο «σεβασμό» και με βάση τεχνολογίες όπως το blockchain^[2] και η ΤΝ. Καθώς τα όρια μεταξύ του 2.0 και τού 3.0, είναι, τόσο ποιοτικά όσο και ποσοτικά, ασαφή, έχει προταθεί ο όρος Web 2.5.^[3] Ο συγκεκριμένος όρος επιτρέπει να δούμε τα υπάρχοντα χαρακτηριστικά τού διαδικτύου ως μια εν εξελίξει, πλήρως δυναμική διαδικασία. Για παράδειγμα, το Facebook ήδη θεωρείται παλιομοδίτικο, οι αλγόριθμοι τού YouTube δεν βρίσκονται στην αιχμή τής τεχνολογίας, όμως αμφότερες οι πλατφόρμες εξακολουθούν να διατηρούν σημαντική θέση στον κυβερνοχώρο, ενώ η τεχνολογία blockchain και τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (Large Language Models) αποτελούν την επιτομή τής εποχικής τάσης, τόσο σε δημοτικότητα, όσο και σε επενδύσεις — όχι δίχως μια σημαντική δόση υπερβολής (hype) ως προς τις προσδοκίες.^[4]  

Το Ίδρυμα για την Κληρονομιά των Λεβαντίνων  (Levantine Heritage Foundation) διοργάνωσε τη 41η υβριδική παρουσίασή της στο Λονδίνο τη Δευτέρα 2 Ιουνίου 2026, με προσκεκλημένο ομιλητή τον ιστορικό Αριστείδη Χρυσούλη (Aristide Chryssoulis), σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διάλεξη με τίτλο «Life in the Principality of Samos, 1834–1912».

Στο τελευταίο ημερολόγιο του Γιώργου Σεφέρη (Μέρες Θ΄) και στην εγγραφή με ημερομηνία Σάββατο, 30 Νοεμβρίου, παρατίθεται ένα ποίημα με έντονα σκαμπρόζικο περιεχόμενο χωρίς να κατονομάζεται ο δημιουργός του.^[1]

Η Δήμητρα Χαλικιά εξηγεί γιατί παρεμβαίνει στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ

Ένα επιστολικό σχόλιο της  πρώην αντιπροέδρου του ΟΠΕΚΕΠΕ Δήμητρας Χαλικιά στο Βοοks’ Journal, με αφορμή το κείμενο του Κώστα Κούρκουλου για την ενδεχόμενη σκευωρία με στόχο τη σταθερότητα της ελληνικής Δημοκρατίας.