Γνώμες

Ένα σχόλιο με αφορμή τη συζήτηση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Ηλία Κανέλλη στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Books’ Journal

Μια ξεχωριστή συνέντευξη, με κοινό, έδωσε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης και όσοι είχαμε την τύχη να την παρακολουθήσουμε στην αίθουσα του Ωδείου Αθηνών, φύγαμε πολλαπλώς κερδισμένοι. Όχι απλώς επειδή ακούσαμε έναν άρτιο ομιλητή, αλλά επειδή βρεθήκαμε απέναντι σε έναν πολιτικό με σπάνια δομημένη σκέψη. Μια σκέψη που δεν εγκλωβίζεται στο ακαδημαϊκό επίπεδο, αλλά διασταυρώνεται δημιουργικά με την καθημερινότητα, τόσο στα απλά όσο και στα πιο σύνθετα ζητήματά της. Εκεί όπου θεωρία και πράξη συνυπάρχουν για να  αλληλοφωτίζονται.

Η συνομιλία του πρωθυπουργού με τον δημοσιογράφο Ηλία Κανέλλη, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Books’ Journal, λειτούργησε ως μια σπάνια στιγμή πολιτικού αυτοπροσδιορισμού. Απουσίαζε ο γνώριμος όσο και αδέξιος, απαρχαιωμένος και τελικά επικίνδυνος πολιτικός λόγος της συνθηματολογίας και του φλύαρου ρητορικού ναρκισσισμού. Εκείνος ο λόγος που προσποιείται ότι φωτίζει την πραγματικότητα ενώ τη θολώνει, που αντί να οργανώνει τη σκέψη την αποκοιμίζει, που λειτουργεί αποσταθεροποιητικά και διαβρωτικά στο πολιτισμικό επίπεδο ένας λόγος ρηχός, αυτάρεσκος, αισθητικά φτωχός, που ευτελίζει την πολιτική μετατρέποντάς τη σε άσκηση συναισθηματικής χειραγώγησης και όχι σε πράξη ευθύνης.

Ακριβώς απέναντι σε αυτή τη συνθήκη στάθηκε η συγκεκριμένη δημόσια συζήτηση: ως άρνηση της ευκολίας, ως αποκατάσταση της σκέψης, ως υπενθύμιση ότι η πολιτική, όταν αποκόπτεται από τη σοβαρότητα και το μέτρο, παύει να είναι λύση και γίνεται μέρος του προβλήματος. Απολαύσαμε έναν σημαντικό ομιλητή  που για αγαθή μας τύχη διανύει την δεύτερη πρωθυπουργική του θητεία χρησιμοποιώντας τη γνώση ως μηχανισμό κρίσης και πράξης. Η αναφορά στους επτά θεωρητικούς –από τον Άνταμ Σμιθ και τον Αλέξις ντε Τοκβίλ έως τον Καρλ Μαρξ, τον Τζον Στιούαρτ Μιλ, τον Μαξ Βέμπερ, τον Εμίλ Ντυρκέμ και τον Ζίγκμουντ Φρόυντ– έγινε με την αισθητική λεπτότητα που διαθέτουν ενστικτωδώς όσοι μετέχουν της παιδείας εκείνης που δεν στρέφει το βλέμμα της στις εντυπώσεις αλλά στην καλλιέργεια, όπου η σκέψη έχει μάθει να συνυπάρχει με τη διαφωνία, να τη μεταβολίζει και να αποφασίζει μέσα απ’ αυτήν. Αυτό που αναδείχθηκε με καθαρότητα ήταν η σημασία της συγκρότησης ως θεμελιώδης προϋπόθεση άσκησης της εξουσίας.

Ιδιαίτερα αισθητή ήταν η ικανότητά του της σύνθεσης, όπου το απλοϊκό προσεγγίζεται πολυσύνθετα και το πολυσύνθετο εκφράζεται απλά, χωρίς εξωραϊσμούς, χωρίς ρητορικά τεχνάσματα, χωρίς την εύκολη καταφυγή σε αντιθετικά σχήματα. Πρόκειται για μια πολιτική γλώσσα άλλων προδιαγραφών που δυστυχώς απουσιάζει εκκωφαντικά από το  ελληνικό Κοινοβούλιο. Πρόκειται για έναν πολιτικό λόγο που δεν υψώνει τη φωνή για να καλύψει κενά, αλλά χαμηλώνει τον τόνο για να αφήσει χώρο στη σκέψη. Έναν λόγο δομημένο, επεξεργασμένο, συνθετικό, που αποφεύγει την επιφάνεια χωρίς να γίνεται δυσπρόσιτος.

Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος λόγος συχνά εξαντλείται στην ένταση, η συγκεκριμένη συζήτηση υπενθύμισε ότι η πολιτική μπορεί ακόμη να μιλά με όρους νοημοσύνης και μέτρου. Ότι όταν η υψηλού επιπέδου παιδεία συνδέεται οργανικά με την πράξη μπορεί να γεννήσει έναν σπάνιο πολιτικό, ικανό να κατανοεί τον σύνθετο κόσμο χωρίς να τον απλοποιεί χονδροειδώς και να απευθύνεται στην κοινωνία χωρίς να την υποτιμά.

Ήταν, τελικά, μια βραδιά όπου η πολιτική φάνηκε να επιστρέφει στον φυσικό της χώρο, εκεί δηλαδή όπου ο στοχασμός προηγείται της δήλωσης και η ευθύνη της ευκολίας.  Αν κάτι ξεχώρισε σε αυτή τη βραδιά, ήταν ο συνδυασμός πολλών πλεονεκτημάτων σε ένα πρόσωπο σύγχρονου πρωθυπουργού με παιδεία χωρίς έπαρση, ρεαλισμό χωρίς κυνισμό, ευρωπαϊκή ταυτότητα χωρίς επαρχιωτισμό, ισχύ χωρίς ρητορεία. Σε έναν πολύπλοκο κόσμο, η πολιτική επάρκεια όταν εμφανίζεται δημόσια, αξίζει να αναγνωρίζεται.

Πώς η Γροιλανδία δοκιμάζει την ιστορική συμμαχία Λονδίνου–Ουάσινγκτον

Η κρίση που προέκυψε από την απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να επιβάλει δασμούς σε ευρωπαϊκές χώρες —συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου—, λόγω της αποστολής στρατιωτικών δυνάμεων στη Γροιλανδία ως ένδειξη στήριξης προς τη Δανία, αποτελεί ίσως την πιο ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική στιγμή των διατλαντικών σχέσεων στη μεταψυχροπολεμική εποχή. Πέρα από την προφανή διάσταση της αμερικανικής επιθετικότητας και του εμπορικού εξαναγκασμού, η υπόθεση ανέδειξε κάτι βαθύτερο: μια μετατόπιση στον θεμέλιο λίθο της λεγόμενης “ειδικής σχέσης” Ηνωμένου Βασιλείου–Ηνωμένων Πολιτειών.

Από την επομένη της εκλογής του ως Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, ο Γιώργος Βασιλείου έταξε στόχο να βγάλει το Κυπριακό από το τέλμα όπου το είχε ρίξει η εμμονή του προκατόχου του, Σπύρου Κυπριανού, στη βολική φυγή της «πρόταξης». Και, ενεργώντας με ακατάβλητη θέληση και ταχύτατη λήψη αποφάσεων, όργωσε γη και ουρανό γι’ αυτό τον σκοπό.

Κυριαρχία και κυριαρχικά δικαιώματα στη δίνη των συγκρούσεων γεωπολιτικής ισχύος  

 «Δεν φοβάμαι! Δεν φοβάμαι! Είμαι νεκρή εδώ και 47 χρόνια!» Η φράση μιας ηλικιωμένης Ιρανής, χωρίς υπερβολή, είναι ιστορική μαρτυρία. Είναι κατηγορητήριο. Είναι μισός αιώνας στυγνής θεοκρατίας συμπυκνωμένος σε μία φράση. Είναι η απελπισμένη φωνή μιας ζωής υπό επιτήρηση, ενός σώματος υπό έλεγχο, μιας ύπαρξης υπό αίρεση. Σαράντα επτά χρόνια οι γυναίκες στο Ιράν ζουν υπό καθεστώς μόνιμης απειλής εξόντωσης.

Και οι δυο τους, αργότερα, έγιναν υπουργοί Εξωτερικών των ΗΠΑ και  κατάλαβαν πόσα απίδια παίρνει ο σάκος. Τότε, το 1993, η μεν Μαντλίν Ολμπράιτ –εκείνη με τις συμβολικές καρφίτσες στο πέτο και τις γερακίσιες απόψεις στην εξωτερική πολιτική– ήταν πρέσβειρα των ΗΠΑ στα Ηνωμένα Έθνη, ο δε  Κόλιν Πάουελ ήταν αρχηγός του Γενικού Επιτελείου των ενόπλων δυνάμεων της χώρας του. Ούτε ο Πάουελ μπορούσε να κατηγορηθεί ως ειρηνιστής, έχοντας περάσει διά πυρός και σιδήρου (μεταξύ άλλων, είχε συμβάλει  στο «ξέπλυμα» της σφαγής του Μάι Λάι στο Βιετνάμ και είχε παραπλανήσει τη διεθνή κοινότητα σχετικά με τα βιολογικά και χημικά όπλα που, δήθεν, διέθετε ο Σαντάμ Χουσεΐν). 

Η αιφνιδιαστική σύλληψη και μεταφορά στις Ηνωμένες Πολιτείες του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του από αμερικανικές δυνάμεις δεν προκάλεσε μόνο παγκόσμιο σοκ· έφερε στο προσκήνιο ένα οξύ δίλημμα για τη βρετανική εξωτερική πολιτική. Παρά τις δημόσιες δεσμεύσεις περί «υπεράσπισης της διεθνούς έννομης τάξης», η κυβέρνηση του Κιρ Στάρμερ επέλεξε μια γραμμή προσεκτικής σιωπής απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ.

Υπάρχουν –τρόπος του λέγειν– άνθρωποι που πιστεύουν σοβαρά ότι μια φιγούρα όπως η Μαρία Καρυστιανού, χωρίς γνώση, εμπειρία και θεσμικό βάρος, μπορεί να εκπροσωπήσει τη χώρα στη διεθνή σκηνή; Ότι μπορεί να σταθεί απέναντι σε ηγέτες, διπλωμάτες και γεωπολιτικούς παίκτες και να διαπραγματευτεί τα συμφέροντα της Ελλάδας, ως δήθεν βαθύς γνώστης της διεθνούς πραγματικότητας;

Ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου, Κιρ Στάρμερ, δήλωσε ανοιχτά ότι η χώρα πρέπει να κινηθεί προς μια στενότερη ευθυγράμμιση με τις αγορές της Ευρωπαϊκή Ένωση, εφόσον αυτό εξυπηρετεί το εθνικό συμφέρον. Οι δηλώσεις του αποτελούν την πιο σαφή μέχρι στιγμής ένδειξη ότι η κυβέρνηση επιδιώκει μια ουσιαστικότερη επαναπροσέγγιση με την Ευρώπη, χωρίς ωστόσο να αναιρεί τις βασικές δεσμεύσεις του Brexit.

Στο διεθνές δίκαιο ισχύει η αρχή της παγκόσμιας αρμοδιότητας (universal jurisdiction) σε σχέση με ορισμένα ποινικά αδικήματα. Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη μπορούν να ασκούν διώξεις κατά προσώπων για εγκλήματα τα οποία έχουν διαπραχθεί εκτός της επικράτειάς τους – και μάλιστα εναντίον ανθρώπων οι οποίοι δεν είναι καν πολίτες τους.

Σήμερα, στο Ιράν βρίσκονται ξανά σε εξέλιξη εξεγέρσεις. Η εξέγερση του 2022 δεν υπήρξε ένα μεμονωμένο ξέσπασμα αλλά το προοίμιο μιας διαδικασίας που επαναλαμβάνεται και βαθαίνει. Ένας λαός που τότε βγήκε στους δρόμους επιστρέφει σήμερα αντιμέτωπος με μια ακόμη σκληρότερη πραγματικότητα: τη μαζική φτωχοποίηση και την εξαθλίωση εκατομμυρίων Ιρανών πολιτών, στερημένων από στοιχειώδη δικαιώματα, εγκλωβισμένων σε μια θεοκρατική εξουσία που αντιμετωπίζει τη ζωή ως αναλώσιμη και την κοινωνία ως ύποπτη.

Την ίδια στιγμή, στη Βενεζουέλα, ένας άλλος λαός συνεχίζει να ασφυκτιά κάτω από ένα αυταρχικό καθεστώς που έχει μετατρέψει τη χώρα σε εργαστήριο φτώχειας, διαφθοράς και πολιτικής βίας. Δύο διαφορετικές γεωγραφίες, δύο διαφορετικά καθεστώτα, αλλά το ίδιο αποτέλεσμα: κοινωνίες που συνθλίβονται, πολίτες που στερούνται δικαιώματα, ζωές που απαξιώνονται στο όνομα της εξουσίας.

Τριάντα χρόνια μετά το θάνατο του Κιμ Φίλμπι —του πιο επιζήμιου ίσως για τα βρετανικά συμφέροντα αξιωματούχου πληροφοριών που εργάστηκε συνειδητά υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης— ένας αποδεσμευμένος φάκελος του Cabinet Office, με αριθμό CAB 164/2186 και προέλευση τα Εθνικά Αρχεία (National Archives), φωτίζει μια λιγότερο γνωστή αλλά αποκαλυπτική υπόθεση της μεταψυχροπολεμικής Βρετανίας. Η υπόθεση εκτυλίχθηκε την περίοδο της πρωθυπουργίας του Τζον Μέιτζορ, υπό συντηρητική κυβέρνηση, σε ένα πολιτικό περιβάλλον αυξημένης ευαισθησίας απέναντι σε ζητήματα εθνικής ασφάλειας, θεσμικής αξιοπιστίας και διαχείρισης της ιστορικής μνήμης. Πρόκειται για την αποτυχημένη, τελικά, προσπάθεια της Βρετανικής Βιβλιοθήκης (British Library) να αποκτήσει το μυστικό προσωπικό αρχείο που ο Φίλμπι είχε αφήσει στη Μόσχα: ένα σύνολο τεκμηρίων εξαιρετικής ιστορικής σημασίας, το οποίο περιλάμβανε ημερολόγια, χειρόγραφα, εκπαιδευτικό υλικό της KGB και εκτενή αλληλογραφία με πρόσωπα-κλειδιά του βρετανικού και σοβιετικού κόσμου πληροφοριών.