Γνώμες
Παρά τη διακοπή ρεύματος, πήχτρα στο σκοτάδι, κατάφερε και το έγραψε, πιθανόν από το ετοιμόρροπο διαμέρισμα, πιθανότερο από το υπόγειο καταφύγιο της γειτονιάς της. Στο Χάρκοβο της Ουκρανίας.
Όχι το πιθανότερο, σίγουρα από το υπόγειο καταφύγιο της γειτονιάς της, σε απόσταση αναπνοής από εκεί όπου ρωσικές βόμβες διασποράς είχαν δολοφονήσει την Βερόνικα Κοζούσκο. Από την καβάντζα της, ukryttya ή skhovok λέγεται η καβάντζα εκεί πέρα. Στην άκρη της Ευρώπης μας.
Την είχα ρωτήσει κάποτε «Όταν κατεβαίνεις στο καταφύγιο και χώνεσαι στην γωνιά σου, μέσα στο υπνόσακό σου, καταφέρνεις να κοιμηθείς, καθώς από πάνω σκάνε οι βόμβες κι ακούγονται οι σειρήνες;» «Το σωστό ερώτημα δεν είναι αν καταφέρνω να κοιμάμαι, αλλά τι ονειρεύομαι. Τι καταφέρνω να ονειρεύομαι στα έγκατα της γης», μου είχε απαντήσει, συνοδεύοντας την απάντησή της μ’ ένα γλυκόπικρο χαμόγελο και μια μελαγχολική ματιά, συμπληρώνοντας: «Όταν κάποτε καταφέρω να ολοκληρώσω το όνειρο, θα σ’ το αφηγηθώ».
Κάπως έτσι, χθες ξημερώματα, σχεδόν με το λυκαυγές, έφθασε το όνειρο σε μένα και αισθάνομαι την ανάγκη να το μοιρασθώ με τους αναγνώστες του https://booksjournal.gr/.
«Νυχτερινό σημείωμα: Τι ονειρεύομαι»
«Το να σκεφτόμαστε το μέλλον, να ελπίζουμε σε αυτό, να το φοβόμαστε, αυτά είναι χαρακτηριστικά αποκλειστικά ανθρώπινα.
Μια φυλακή στον χρόνο είναι η απουσία μέλλοντος. Είναι το να είσαι εγκλωβισμένος σε ένα αιώνιο παρόν, όπου όλες οι αναμνήσεις και οι ελπίδες έχουν σβηστεί, ένας χώρος τόσο περιορισμένος όσο ένα κελί απομόνωσης.
Το να σκεφτόμαστε το μέλλον, να ελπίζουμε σε αυτό, να το φοβόμαστε, αυτά είναι χαρακτηριστικά αποκλειστικά ανθρώπινα. Δεν είναι κάτι για το οποίο είναι ικανά τα ζώα ή οι άγγελοι. Οι άνθρωποι που έχουν μέλλον είναι γεμάτοι ελπίδα και αγωνία. Το να έχεις μέλλον δεν είναι εύκολο, μας προκαλεί πάντα άγχος, ειδικά τώρα, εν καιρώ πολέμου. Είναι κάτι δυσδιαχείριστο και άβολο.
Όμως, ακόμα και αυτό το ανήσυχο μέλλον είναι προτιμότερο από το να μην υπάρχει καθόλου μέλλον. Η αγωνία για το μέλλον αποτελεί συστατικό της ανθρώπινης ευτυχίας. Η αδιαφορία και η απάθεια οδηγούν στο να γίνει κανείς «νεκρή ψυχή».
Για πολλούς αιώνες, εμείς οι Ουκρανοί ζήσαμε ζωές στις οποίες το μέλλον μας είχε κλαπεί, αποκοπεί και προσαρτηθεί. Αυτοκρατορίες μας αφαίρεσαν το παρελθόν και το παρόν, αλλά, πάνω απ’ όλα, μας αφαίρεσαν το μέλλον. Έλεγαν, φώναζαν και ψιθύριζαν: «Δεν έχετε μέλλον. Το μέλλον σας ανήκει σε τυράννους».
Σήμερα, αγωνιζόμαστε για να αποφασίσουμε εμείς οι ίδιοι ποια πορεία θα ακολουθήσουμε. Σήμερα, απελευθερωνόμαστε από τη φυλακή του χρόνου. Η ουκρανική αντίσταση πηγάζει από την οργή μας απέναντι σε εκείνους που επιχείρησαν να μας κλέψουν το μέλλον.
Πώς θέλουμε, όμως, να φανταστούμε το μέλλον μας;
Ονειρεύομαι η Ουκρανία να πάψει να αποτελεί τα «σύνορα» και να γίνει το κέντρο πρωτίστως για τον εαυτό της, διαθέτοντας το δικό της κέντρο βάρους.
Ονειρεύομαι η Ουκρανία να απαλλαγεί από τον επιβεβλημένο επαρχιωτισμό. Θέλω να στοχάζεται τον κόσμο, να αισθάνεται την ευθύνη της απέναντί του και να ασκεί επιρροή σε αυτόν.
Ονειρεύομαι να απαλλαγούμε από την «εσωτερική Ρωσία», δηλαδή από εκείνο το αξιακό σύστημα που εξακολουθεί να επιβιώνει μέσα μας, το οποίο αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως αναλώσιμους και αντικαταστάσιμους, και το κράτος ως μηχανισμό καταναγκασμού και τιμωρίας, αντί ως μοχλό ανάπτυξης και όργανο δικαιοσύνης.
Ονειρεύομαι να διατηρήσουμε την έντονη αίσθηση της ευθύνης μας, ώστε να μην τρέφουμε την ψευδαίσθηση ότι κάποιος άλλος είναι υπεύθυνος. Ο ιός αυτής της ψευδαίσθησης έχει διεισδύσει βαθιά στον σύγχρονο κόσμο στην Ανατολή και στη Δύση, στον Νότο και στον Βορρά. Πρέπει να αναπτύξουμε ανοσία απέναντί του.
Ονειρεύομαι να αυξηθεί ξανά ο πληθυσμός μας. Για να το πετύχουμε αυτό, πρέπει να κάνουμε περισσότερα παιδιά. Και για να κάνουμε περισσότερα παιδιά, όχι μόνο οι γυναίκες αλλά και οι άνδρες πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη της ανατροφής τους. Και στις πόλεις μας πρέπει να χτίζουμε όχι μόνο εμπορικά κέντρα και ουρανοξύστες, αλλά και νηπιαγωγεία και σχολεία.
Ονειρεύομαι ότι το κράτος θα πάψει επιτέλους να θεωρεί τον εαυτό του ως μια δομή που κυριαρχεί πάνω στην κοινωνία και θα συνειδητοποιήσει ότι υπάρχει για να την υπηρετεί· ότι αποστολή του είναι να δώσει στην κοινωνία τη δυνατότητα να οικοδομήσει τη δική της άμυνα, τη δική της δικαιοσύνη και τη δική της ανάπτυξη. Το κράτος δεν πρέπει να «επιβλέπει και να τιμωρεί», αλλά να αναζητά τις υγιείς δυνάμεις εντός της κοινωνίας και να τους δίνει την ευκαιρία να αναπτυχθούν.
Ονειρεύομαι ότι θα κερδίσουμε αυτόν τον πόλεμο, δηλαδή ότι η Ρωσία δεν θα είναι σε θέση να διεξάγει πόλεμο για πολλά χρόνια ακόμα. Ονειρεύομαι ότι ο λαός της θα αρχίσει να κατανοεί πως οι πόλεμοι στους οποίους εμπλέκεται θα τον οδηγούν πάντα στην ήττα και την ταπείνωση.
Ονειρεύομαι ότι θα διατηρήσουμε το ηφαίστειο της κοινωνικής μας ενέργειας, αλλά θα το περιβάλλουμε τελικά με πέτρα τόσο συμπαγή, που κανείς δεν θα μπορέσει ποτέ να το καταστρέψει.
Ονειρεύομαι ότι, σε αυτούς τους καιρούς της απανθρωποποίησης, θα γίνουμε μια χώρα που υπάρχει για τους ανθρώπους της. Ότι η εμπειρία της έλλειψης ελευθερίας και της απανθρωπιάς, που έχει σημαδέψει την ιστορία μας, θα λειτουργεί ως διαρκές κίνητρο για να επιδιώκουμε το αντίθετο και να οικοδομούμε έναν κόσμο ελευθερίας και συμπόνιας.
Ονειρεύομαι ότι θα έχουμε πάντα ένα μέλλον. Ότι θα έχουμε κάπου να πάμε. Ότι θα είμαστε μια χώρα τού «ακόμα».
Μια χώρα που δεν έχει πει ακόμα το λόγο της.»
Για την αυτούσια μεταφορά του Νυχτερινού σημειώματος από το υπόγειο καταφύγιο του Χαρκόβου στις οθόνες σας,
Μιχάλης Κονιόρδος
Ο Παπαδόπουλος άρχισε να προσπαθεί ήδη από την άνοιξη του 1968 να πολιτικοποιήσει τη διακυβέρνηση της χώρας και να αποχωρήσει ο στρατός απ’ αυτήν. Όμως, και τις τρεις φορές που έφερε αυτό το θέμα προς συζήτηση στα άλλα δύο μέλη της τριανδρίας και στους στενούς συνεργάτες τους, συνάντησε έντονη αντίδραση και έκανε πίσω (για λεπτομέρειες δείτε τη μονογραφία The Metapolitefsi that Never Was: a Re-evaluation of the 1973 ‘Markezinis Experiment’, Ιωάννης Τζώρτζης, University of Birmingham, 2003).
Στο βιβλίο του Ένα Σκοτεινό Δωμάτιο 1967-74 (Μεταίχμιο, 2021, σ. 50), ο Αλέξης Παπαχελάς παραθέτει μαρτυρία του Ελληνοαμερικανού πράκτορα της CIA Τζων Φατσέα ότι επισκέφθηκε την Ελλάδα σε μυστική αποστολή (μάλλον στα τέλη του 1968) για να παραδώσει μήνυμα της Ουάσιγκτον στον Παπαδόπουλο για άμεση διενέργεια εκλογών. Ο Παπαδόπουλος φέρεται, από τον Φατσέα, να του είπε ότι θα κάνει εκλογές «στη σωστή στιγμή». Στο ίδιο βιβλίο, ο Παπαχελάς αναφέρει ότι ο Πρόδρομος Μποδοσάκης, μεγαλοβιομήχανος και άνθρωπος με μεγάλη παρασκηνιακή επιρροή στα πολιτικά πράγματα της χώρας, ζήτησε το 1970 από τον Παπαδόπουλο να προχωρήσει άμεσα σε εκλογές και επαναφορά στον κοινοβουλευτισμό.
Στα τέλη του 1972, ο Παπαδόπουλος δημιουργεί συμβούλιο αποτελούμενο από τους στενούς συνεργάτες του, το οποίο αποφασίζεται να συνεδριάζει τακτικά για να προετοιμάσει το έδαφος της επιστροφής της εξουσίας στους πολιτικούς. Το καθεστώς υφίστατο ισχυρές πιέσεις να επιστρέψει τη χώρα σε πολιτική διακυβέρνηση, πλέον των πιθανών προθέσεων του ίδιου του Παπαδόπουλου. Το συμβούλιο αυτό ατόνησε και σταμάτησε να συνεδριάζει σχετικά σύντομα μετά τη δημιουργία του.
Το φθινόπωρο του 1972, ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου είχε επισκεφθεί επισήμως την Ελλάδα, και, όταν αποχώρησαν οι δημοσιογράφοι, μετέφερε μήνυμα της κυβέρνησης Νίξον στον Παπαδόπουλο που συνοψιζόταν στην προτροπή: «ταχύτατη πολιτικοποίηση». Άμεση αποχώρηση του στρατού, δηλαδή, από τη διακυβέρνηση της χώρας.
Φοιτητικές εκλογές και κίνημα του Ναυτικού
Το καθεστώς είχε αρχίσει να ασχολείται με την ανώτατη παιδεία ήδη από το φθινόπωρο του 1972. Είχε αποφασιστεί ότι οι φοιτητές που εκδηλώνονταν εναντίον της «επανάστασης» ή αμελούσαν τα μαθήματά τους και τις εξετάσεις θα τιμωρούνταν με διακοπή της αναβολής τους και άμεση στρατολόγηση. Τα μέτρα αυτά, όπως είναι φυσικό, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις στα πανεπιστήμια, ακόμη και μεταξύ των υποστηρικτών της χούντας.

Στις 21 Φεβρουαρίου 1973 γίνεται συνέλευση φοιτητών στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκδίδεται ψήφισμα για αποχή επ’ αόριστον από τα μαθήματα. Περίπου χίλιοι φοιτητές πηγαίνουν στη Νομική σχολή, στην οδό Σόλωνος, όπου γίνεται προγραμματισμένη συγκέντρωση των φοιτητών της Νομικής και της Φιλοσοφικής. Συνολικά, περίπου 4.000 φοιτητές κατακλύζουν το κτίριο της Νομικής. Στους γύρω δρόμους, και ιδιαίτερα στην Ακαδημίας, γίνονται διαδηλώσεις που διαλύονται με την επέμβαση της αστυνομίας. Στις 22 Φεβρουαρίου, ύστερα από μακρές διαπραγματεύσεις με την αστυνομία, οι φοιτητές αποχωρούν από το κτίριο της Νομικής, το κτίριο εκκενώνεται και η διαμαρτυρία τελειώνει.

Στις 23 Απριλίου δημοσιεύονται σε δύο ελληνικές εφημερίδες δηλώσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή απ’ το Παρίσι εναντίον της χούντας, την οποία καλούσε να παραιτηθεί και να παραδώσει τη διακυβέρνηση σε πολιτικούς με στόχο τη διενέργεια εκλογών και την επαναφορά στην ομαλότητα.
Στις 20 Μαΐου, η φιλοχουντική εφημερίδα Ελεύθερος Κόσμος δημοσιεύει κύριο άρθρο που προαναγγέλλει, ουσιαστικά, την επικείμενη μετεξέλιξη του καθεστώτος και τη διενέργεια εκλογών.

Τρεις ημέρες μετά, στις 23 Μαΐου, προδίδεται και καταστέλλεται κίνημα νεαρών αξιωματικών, κυρίως του πολεμικού ναυτικού, εναντίον της χούντας. Στις 25 Μαΐου, το αντιτορπιλικό Βέλος αποχωρεί από άσκηση του ΝΑΤΟ στην οποία συμμετείχε, καταπλέει στο λιμάνι της Ρώμης, στο Φιουμιτσίνο, και το πλήρωμά του, που συμμετείχε στο σχεδιαζόμενο κίνημα, ζητά πολιτικό άσυλο.
Ανακήρυξη αβασίλευτης δημοκρατίας και δημοψήφισμα
Με αφορμή την αλληλουχία γεγονότων από τις αρχές της χρονιάς, την 1η Ιουνίου 1973, δηλαδή μία εβδομάδα μετά την καταστολή του κινήματος του Ναυτικού, η χούντα ανακηρύσσει, με συντακτική πράξη, την Ελλάδα σε Προεδρική Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.

Στις 12 Ιουνίου προκηρύσσεται δημοψήφισμα για τις 29 Ιουλίου 1973, με ερώτημα την επικύρωση των αποφάσεων της χούντας περί του πολιτεύματος. Στο δημοψήφισμα, που καταγγέλθηκε, εκ των υστέρων, για «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία», η συμμετοχή ξεπέρασε το 75% και το «Ναι», δηλαδή η επικύρωση των αποφάσεων της χούντας για Προεδρική Δημοκρατία, έλαβε το 78% των ψήφων. (Παρόμοιο ποσοστό πήρε το ΟΧΙ στη μοναρχία ενάμιση χρόνο αργότερα, στο αντίστοιχο δημοψήφισμα που έκανε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, και στο οποίο δεν σημειώθηκαν «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία»).
Μετά το δημοψήφισμα, η στρατιωτική κυβέρνηση αναθεωρεί το σύνταγμα που η ίδια είχε θεσμοθετήσει το 1968. Το νέο σύνταγμα προβλέπει (α) Προεδρική Δημοκρατία, (β) εκλογή του προέδρου της δημοκρατίας από τον λαό για θητεία 7 ετών, κατά το γαλλικό πρότυπο, και «υπερεξουσίες» που τον καθιστούσαν περισσότερο δικτάτορα παρά δημοκρατικό κυβερνήτη, (γ) ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου και (δ) Κοινοβούλιο από 200 βουλευτές, το οποίο δεν είχε ουσιαστικές αρμοδιότητες και θα λειτουργούσε μάλλον ως άλλοθι δημοκρατικότητας για τον παντοδύναμο Πρόεδρο της Δημοκρατίας παρά ως κυρίαρχο νομοθετικό σώμα.
Οι αντιδράσεις στο στρατό
Η «φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος» που σχεδίασε ο Παπαδόπουλος και οι ενέργειες για τη διεξαγωγή εκλογών δημιούργησαν εκρηκτικές αντιδράσεις στο στρατό ξηράς και ειδικά στην ΕΣΑ και στους κατώτερους αξιωματικούς. Ο Παπαδόπουλος και οι αξιωματικοί που είχαν αναλάβει κυβερνητικές θέσεις κατηγορούνταν από λοχαγούς και ταγματάρχες ότι είχαν βουτηχτεί στη διαφθορά και ότι είχαν προδώσει «τις αρχές της επανάστασης». Ίδιες απόψεις είχε και ο αρχηγός της ΕΣΑ, ταξίαρχος Δημήτρης Ιωαννίδης, ο οποίος απέρριπτε κάθε ιδέα για διενέργεια εκλογών και είχε καταφέρει να τοποθετήσει ομοϊδεάτες με αυτόν αξιωματικούς σε καίριες θέσεις του στρατεύματος.
Ο Ιωαννίδης άρχισε να σχεδιάζει ανατροπή του Παπαδόπουλου από την άνοιξη του 1973 και τα σχέδια αυτά οριστικοποιήθηκαν στα τέλη του καλοκαιριού. Η ημερομηνία που είχε επιλέξει για την ανατροπή του Παπαδόπουλου ήταν η 25η Νοεμβρίου 1973. Κατά τύχη, η ημέρα αυτή έπεσε μια εβδομάδα μετά την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.
Κυβέρνηση Μαρκεζίνη και αντιδράσεις του πολιτικού κόσμου
Στις 19 Αυγούστου 1973 ο Παπαδόπουλος ορκίζεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας, για θητεία 7 ετών.
Από τις 20 Αυγούστου και μετά, ο Παπαδόπουλος βάσει του σχεδίου φιλελευθεροποίησης:
1. Αίρει τον στρατιωτικό νόμο στην περιοχή της πρωτεύουσας,
2. Αμνηστεύει μεγάλο αριθμό πολιτικών κρατουμένων και δίνει χάρη στον Αλέκο Παναγούλη.
3. Στις 19 Σεπτεμβρίου διορίζει τα 10 μέλη του Συνταγματικού Δικαστηρίου, όπως προέβλεπε το νέο σύνταγμα.
Την ίδια ημέρα (19 Σεπτεμβρίου) παραιτούνται όλοι οι στρατιωτικοί από όλες τις κυβερνητικές θέσεις που κατείχαν.
Ο Παπαδόπουλος, μετά το δημοψήφισμα, αρχίζει αμέσως μυστικές συζητήσεις με τον Σπύρο Μαρκεζίνη, υπουργό Συντονισμού στην κυβέρνηση Παπάγου (1952-54), για την ανάθεση σε αυτόν του σχηματισμού μεταβατικής κυβέρνησης. Ο Μαρκεζίνης δέχεται αλλά όχι πριν συμφωνηθούν δύο καίρια θέματα: (α) ο δραστικός περιορισμός των εξουσιών που θα έχει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (δηλαδή ο Παπαδόπουλος) στη μεταπολίτευση και (β) η συμμετοχή όλων των πολιτικών δυνάμεων στις προγραμματιζόμενες εκλογές, συμπεριλαμβανομένου του ΚΚΕ.
Ο Παπαδόπουλος δέχεται και τα δύο ύστερα από εβδομάδες διαπραγματεύσεων.
Την 1η Οκτωβρίου, ο Παπαδόπουλος αναθέτει επίσημα στον Σπύρο Μαρκεζίνη το σχηματισμό κυβέρνησης, με εντολή να προετοιμάσει βουλευτικές εκλογές για τις 10 Φεβρουαρίου 1974.
Ο πολιτικός κόσμος αντέδρασε έντονα στο σχέδιο φιλελευθεροποίησης, το οποίο χαρακτηρίστηκε από αρκετούς ως «φιάσκο». Ο Γεώργιος Ράλλης, ο Ευάγγελος Αβέρωφ και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος καταδίκασαν το άνοιγμα του Παπαδόπουλου και χαρακτήρισαν «παραπλανητικό» το νέο καθεστώς. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής παρέμεινε σιωπηλός. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δήλωσε ότι «όποιος συμμετέχει στις εκλογές και, γενικότερα, στο πολιτικό άνοιγμα του καθεστώτος, είναι Κουίσλινγκ». Το ΚΚΕ αρνήθηκε να συμμετάσχει ενώ το ΚΚΕ Εσωτερικού –το κόμμα από το οποίο προήλθε ο ΣΥΡΙΖΑ– δέχτηκε.
Οι πρέσβεις των χωρών της ΕΟΚ στην Αθήνα, που συναντιόντουσαν τακτικά και συζητούσαν την κατάσταση στην Ελλάδα, συμφώνησαν στις 18 Οκτωβρίου ότι «οι ηγέτες της ΕΡΕ και της Ένωσης Κέντρου θα ενεργούσαν ενάντια στα συμφέροντα της χώρας εάν αρνούνταν να συμμετάσχουν στις εκλογές», σύμφωνα με τηλεγράφημα του Ολλανδού πρέσβη Μπάρκμαν.
Ο Μαρκεζίνης έκανε μια περιοδεία σε ξένες πρωτεύουσες για να διαφημίσει τις προοπτικές της μεταβατικής κυβέρνησης της οποίας ηγείτο. Στο Παρίσι, σε συνέντευξή του στη Monde, δηλώνει ότι θαυμάζει τον Λένιν και δεν νοείται εξομάλυνση της πολιτικής κατάστασης χωρίς τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ. Οι δηλώσεις αυτές του Μαρκεζίνη πυροδότησαν νέες έντονες αντιδράσεις στις τάξεις του στρατού και η συνωμοσία του Ιωαννίδη για την ανατροπή Παπαδόπουλου προσέλκυσε ακόμη μεγαλύτερη υποστήριξη από το σώμα των αξιωματικών.
Ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ και το Γουοτεργκέιτ
Στις αρχές Οκτωβρίου, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και η Συρία επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στο Ισραήλ με στρατηγικό στόχο την εξαφάνιση του εβραϊκού κράτους. Το Ισραήλ γιόρταζε το Γιομ Κιπούρ, τη μεγαλύτερη γιορτή του εβραϊκού εορτολογίου, και κατελήφθη εξαπίνης. Ύστερα από μερικές μέρες αναποφασιστικότητας, οι ΗΠΑ διατάσσουν την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας στο Ισραήλ. Ζητείται η χρήση των βάσεων του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα για την διαμετακόμιση της βοήθειας αυτής. Ο Μαρκεζίνης, με τη σύμφωνη γνώμη του Παπαδόπουλου, αρνείται να δώσει τη σχετική άδεια, με τη δικαιολογία ότι κάτι τέτοιο θα έθετε σε κίνδυνο τις καλές σχέσεις της Ελλάδος με τον αραβικό κόσμο.
Στις 10 Οκτωβρίου ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου παραιτείται από το αξίωμα του υπό την πίεση των κατηγοριών εναντίον του για δωροδοκία, φοροδιαφυγή και εκβιασμό. Το καθεστώς στην Αθήνα χάνει ένα από σημαντικότερα σημεία επαφής του με την κυβέρνηση των ΗΠΑ.
Στις 20 Οκτωβρίου, στην Ουάσιγκτον, ο πρόεδρος Νίξον απολύει τον υπουργό Δικαιοσύνης, τον υφυπουργό Δικαιοσύνης και τον ειδικό ανακριτή για την διερεύνηση του σκανδάλου Γουοτεργκέιτ, βυθίζοντας τις ΗΠΑ στη μεγαλύτερη συνταγματική κρίση της ιστορίας τους μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Από τη στιγμή εκείνη, η προεδρία Νίξον πνέει τα λοίσθια (με αποκορύφωμα την παραίτηση του Νίξον, στις 9 Αυγούστου 1974) και η εξωτερική πολιτική, μοιραία, μπαίνει σε δεύτερη μοίρα στην καθημερινότητα και τους σχεδιασμούς του Λευκού Οίκου.
Κατάληψη του Πολυτεχνείου
Στις 18 Οκτωβρίου επιτρέπεται σε όλους τους φοιτητές που είχαν αποβληθεί από τα ΑΕΙ ή είχαν υποστεί διακοπή αναβολής και είχαν στρατευθεί, να επιστρέψουν στα πανεπιστήμια με βάση το διάταγμα 168/73. Εκτός του αιτήματος για άμεσες φοιτητικές εκλογές –που η κυβέρνηση όρισε για τον Φεβρουάριο 1974– όλα τα φοιτητικά αιτήματα ικανοποιήθηκαν με σχετικές υπουργικές αποφάσεις.
H κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει στις αρχές του μήνα ότι το Σάββατο 17 Νοεμβρίου θα παραχωρήσει τηλεοπτική συνέντευξη Τύπου για να συζητήσει το θέμα των επερχόμενων εκλογών, των οικονομικών μέτρων και των μέτρων για τα ΑΕΙ.
Στις 5 Νοεμβρίου, με αφορμή το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου, γίνεται το μεγαλύτερο συλλαλητήριο εναντίον της δικτατορίας, στο οποίο σημειώνονται περιορισμένα επεισόδια.

Στις 14 Νοεμβρίου φοιτητές καταλαμβάνουν το ΕΜΠ χωρίς αντίδραση της αστυνομίας. Στις 17 μπαίνει στο ΕΜΠ το τεθωρακισμένο και βάζει τέλος στην εξέγερση των φοιτητών.
Στις 25 Νοεμβρίου ανατρέπεται η κυβέρνηση Μαρκεζίνη και ο Παπαδόπουλος από ομάδα στρατιωτικών υπό τον αρχηγό της ΕΣΑ Δημήτρη Ιωαννίδη σύμφωνα με το σχέδιο που είχε αποφασιστεί από τα τέλη του καλοκαιριού.
Η Ελλάδα μπαίνει στην πιο σκοτεινή περίοδο της Επταετίας.
Εκλογές, φυσικά, δεν γίνονται ποτέ.
Πετρελαϊκή κρίση, Κύπρος και πτώση της χούντας
Μετά τον πόλεμο του Γιόμ Κιπούρ, οι αραβικές χώρες επιβάλουν εμπάργκο στην πώληση πετρελαίου προς τη Δύση και ξεκινάει η ενεργειακή κρίση και ο στασιμοπληθωρισμός της δεκαετίας του 1970.
Στις 20 Νοεμβρίου, η κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει μέτρα λιτότητας, για να αντιμετωπισθεί η διαφαινόμενη οικονομική κρίση. Απελευθερώνονται οι τιμές των καυσίμων, οι οποίες ανεβαίνουν αμέσως και οδηγούν σε αυξήσεις στο ψωμί και σε άλλα βασικά καταναλωτικά αγαθά.
Το πρώτο μισό του 1974 η ελληνική οικονομία, ύστερα από 20 χρόνια εκπληκτικής ανάπτυξης (2ης ταχύτερης στον ΟΟΣΑ μετά την Ιαπωνία), εισέρχεται σε ύφεση. Θα κλείσει το έτος με συρρίκνωση 6% του ΑΕΠ και με σημαντική αύξηση της ανεργίας και του πληθωρισμού. Ακριβώς τις ίδιες επιδόσεις θα έχουν όλες οι μη πετρελαιοπαραγωγές χώρες του κόσμου το 1974, μηδεμιάς εξαιρουμένης.
Στις 21 Απριλίου 1974, οι Έλληνες αξιωματικοί της διοίκησης της ΕΛΔΥΚ διοργανώνουν εκδήλωση στη Λευκωσία για να γιορτάσουν την επέτειο του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου. Όταν παίρνει τον λόγο για να απευθυνθεί στους παρευρισκόμενους ο πρόεδρος Μακάριος οι Έλληνες αξιωματικοί κλείνουν τα μικρόφωνα για να μην μπορέσει να μιλήσει και ο Μακάριος αποχωρεί. Την άλλη μέρα στέλνει επιστολή στην ελληνική κυβέρνηση και ζητάει την άμεση αποχώρηση της ΕΛΔΥΚ από την Κύπρο με το σκεπτικό ότι αποτελεί αποσταθεροποιητικό παράγοντα και στρέφεται ανοιχτά εναντίον της κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο Ιωαννίδης, μετά απ’ αυτό, αποφασίζει τη βίαιη ανατροπή του Μακαρίου και την ανακήρυξη της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Αν και ο Ιωαννίδης δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένας φανατικός ιδεολόγος στρατοκράτης, η δύσκολη οικονομική κατάσταση της χώρας δεν μπορεί παρά να έπαιξε κάποιον ρόλο στην απόφαση του: λίγα πράγματα αποτελούν καλύτερο αντιπερισπασμό για να ξεχάσει ένας λαός τα οικονομικά του προβλήματα από μια πολεμική περιπέτεια.
Στις 15 Ιουλίου 1974 ο Ιωαννίδης κάνει πραξικόπημα στην Κύπρο. Ύστερα από πέντε μέρες η Τουρκία εισβάλλει και διχοτομεί το νησί. Ακολουθούν τέσσερις μέρες χάους και κατάρρευσης του καθεστώτος στην Αθήνα. Το βράδυ της 24ης Ιουλίου επιστρέφει στην Ελλάδα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και, μαζί του, η δημοκρατία και η ελευθερία του ελληνικού λαού.
Αυτά είναι τα γεγονότα.

Η αναγγελία από τη βρετανική εφημερίδα Evening Standard της 20ής Ιουλίου 1974 της εισβολής της Τουρκίας κατά της Κύπρου.
Αρχείο The Books' Journal
Στο αμέσως προηγούμενο χρονικό διάστημα, δύο δημόσιες δηλώσεις επέσυραν το ενδιαφέρον του κοινού: το «Μιλήστε με ονόματα, όχι με γαβγίσματα – αλλιώς βουλώστε το» της ΕΛΑΣ και το «Στην πραγματικότητα, επέλεξα, αναλαμβάνοντας πολιτικό κόστος, να διατηρήσω την Ελλάδα στην ΕΕ, προστατεύοντας παράλληλα τους πιο ευάλωτους και, κατά κάποιον τρόπο, διασφαλίζοντας τη σταθερότητα και την ίδια την ύπαρξη της ΕΕ. Δεν το μετανιώνω καθόλου» του Αλέξη Τσίπρα στη Λιμπερασιόν.
Αλλά ενώ το πρώτο περί «βουλώστε το», ως μία αυτόχρημα τραμπικής κοπής και προελεύσεως έξαρση προσβλητικής συμπεριφοράς δεν επιδέχεται σοβαρό σχολιασμό («άμα τόχει το οζό να πάει στη ζημία, τότε… άστα», που λένε και στην Κρήτη), το δεύτερο περί τσιπρικής επιλογής χρήζει σχολιασμού, διότι πρόκειται περί συνειδητού πολιτικού ψέματος, μας αφορά όλους και τα πράγματα, έστω και έπειτα από δέκα χρόνια, πρέπει να μπουν στη θέση τους.
Ας θυμίσουμε λοιπόν ότι:
Μέχρι τις εκλογές της 25 Ιανουαρίου 2015 και την ορκωμοσία της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ την 27η Ιανουαρίου 2015, κανένα από τα πολιτικά κόμματα, τα μεγάλα τουλάχιστον, δεν μιλούσε για ενδεχόμενο εξόδου της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, πλην του κόμματος του Αλέξη Τσίπρα, του ΣΥΡΙΖΑ. Μην ξεχνάμε επίσης τις προηγηθείσες τότε δημόσιες δηλώσεις του ίδιου του Αλέξη Τσίπρα: «δεν είναι φετίχ το νόμισμα», «δε λέμε "ευρώ και ξερό ψωμί"», «το ευρώ δεν είναι φετίχ» και «προτεραιότητα είναι «η σωτηρία της χώρας και όχι το νόμισμα», κ.λπ.
Ο δε πραγματικός κίνδυνος να βγει η χώρα από την Ευρωπαϊκή Ένωση προκλήθηκε από τη στιγμή που ο Τσίπρας μαζί με τον κυβερνητικό συνεταίρο του Πάνο Καμμένο ανέλαβαν την εξουσία και στις 27 Ιανουαρίου 2015 σχημάτισαν κυβέρνηση.
Μέχρι τότε, η όποια διαφορά μεταξύ της κυβέρνησης Σαμαρά και της Τρόικας ήταν καθαρά οικονομική και δημοσιονομική, της τάξεως του ενάμισι - δύο δισ. ευρώ, όπως τούτο προέκυπτε από το πολυσυζητημένο μέιλ Χαρδούβελη.
Το ενδεχόμενο και ο κίνδυνος λοιπόν να βγεί η χώρα από την ΕΕ, η οποία δεν είναι οικονομική ή δημοσιονομική αλλά πολιτική θέση, προέκυψε κατά το πρώτο εξάμηνο διακυβέρνησης των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, δηλαδή το πρώτο εξάμηνο του 2015, και αποκλειστικά με τη μόχλευση και τις επιλογές του ίδιου του Αλέξη Τσίπρα ως πρωθυπουργού. Ομολογούνταν μάλιστα δημόσια όταν ο Τσίπρας δήλωνε ηρωικά στα κανάλια τις επιλογές του: «Aν η Ελλάδα δεν πάρει την επόμενη δόση, την επόμενη μέρα διαλύεται η ευρωζώνη» και «Οι δικοί μας αγωνιστές δεν υπέγραψαν στα ξερονήσια και με ρωτάτε αν θα υπογράψω;», εννοείται την συμφωνία με τους θεσμούς. Ναι αυτή τη συμφωνία που έπειτα από λίγο ζητούσε από τα κόμματα της αντιπολίτευσης να υπερψηφίσουν στη Βουλή.
Αποκλειστικά δικές του λοιπόν επιλογές ήταν η ανάθεση της προεδρίας της Βουλής στην Κωνσταντοπούλου και οι υπουργοποιήσεις του Βαρουφάκη, και του Λαφαζάνη, και του Ήσυχου, και τόσων άλλων υπουργών του, που φανερά ήταν υπέρ της εξόδου της χώρας από το ευρώ και την ΕΕ. Διότι, για μια χρεοκωπημένη Ελλάδα με τα τόσα οικονομικά και πολιτικά χάλια, έξοδος από το ευρώ και την ευρωζώνη σήμαινε και έξοδος από την ΕΕ.
Ο Τσίπρας διόρισε τους συγκεκριμένους ως υπουργούς του και αυτός ενέκρινε καθ’ όλη την διάρκεια του πρώτου εξαμήνου και ώς το τέλος του τις υπουργικές πράξεις και συμπεριφορές τους, οι οποίες οδηγούσαν κατευθείαν στην έξοδο της χώρας από την ΕΕ. Είναι ο ίδιος που τους έστειλε (και πήγε) στις διάφορες άκρες του κόσμου (Βενεζουέλα, Ρωσία, Κίνα, Ιράν, δηλαδή σε όλες τις ντεμοκρατούρες του κόσμου), για να βρει λύσεις που θα τον αποδέσμευαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση, προσδένοντας τη χώρα στο άρμα των σύγχρονων ολοκληρωτισμών του διεθνούς στερεώματος.
Αλλά ενώ δική του αποκλειστικά επιλογή ήταν η επί εξάμηνο δημιουργία κλίματος και συνθηκών εξόδου της χώρας από την ΕΕ δεν ήταν καθόλου επιλογή του να παραμείνει η χώρα στην ΕΕ τον Ιούλιο του 2015.
Η παραμονή της χώρας στην ΕΕ καθ’ όλη την διάρκεια της Μεταπολίτευσης, για όλα τα κόμματα και για όλους του πρωθυπουργούς, ήταν μονόδρομος και όχι επιλογή. Ο πρώτος και ο μόνος που αποπειράθηκε να την κάνει επιλογή, δηλαδή ο Αλέξης Τσίπρας, έσπασε τα μούτρα του και την πολιτική του καριέρα, αναζητώντας έντρομος τη σωτηρία, της χώρας του και τη δική του (με την αντίστροφη μάλλον σειρά), στον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας και στα κόμματα της τότε αντιπολίτευσης, τα οποία μέχρι τότε έβριζε αισχρότατα. Διότι μόλις σε ένα εξάμηνο κατάλαβε αυτό που ήξερε ήδη ακόμα και ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ Δημήτρης Κουτσούμπας, που η πάγια θέση του (και του κόμματός του) είναι κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης: ότι η παραμονή της χώρας στην ΕΕ ήταν μονόδρομος και όχι επιλογή, αφού στη σύσκεψη του Προέδρου της Δημοκρατίας φέρεται να είπε πως «όταν είσαι μέλος μιας συμφωνίας όπως η ΕΕ –εμείς τη λέμε και λυκοσυμμαχία– δεν μπορείς να βγεις έξω σε μια νύχτα». Για ποια επιλογή του μιλάει λοιπόν κομπορρημονών ο πάντα αμετροεπής και αδίστακτος, ρηχότατα πολιτικά σκεπτόμενος και απύθμενα πολιτικός ψεύτης. Αλέξης Τσίπρας;
Επιλογή ήταν για τα υπόλοιπα, τα μεγάλα τουλάχιστον, κόμματα της τότε αντιπολίτευσης, τα οποία, χωρίς να έχουν οποιαδήποτε ευθύνη για την προηγηθείσα εγκληματική πολιτική του Τσίπρα, έβαλαν προς τιμή τους πλάτη για την παραμονή της χώρας στη ζώνη του ευρώ και την ΕΕ, υπερψηφίζοντας στο ελληνικό Κοινοβούλιο τη συμφωνία παραμονής που ο ίδιος ο Τσίπρας είχε διαπραγματευτεί και συμφωνήσει με την Τρόικα. Ναι, την ίδια Τρόικα την οποία κατά γελοίο τρόπο ο ίδιος είχε μετονομάσει σε «θεσμούς», προφανώς για να «πείσει» τους αφελείς ότι, ενώ οι προηγούμενοι συνομιλούσαν με ένα όργανο επιβολής, αυτός συνομιλούσε με κάτι θεσμικό, άσχετα εάν ο Μανωλιός της παροιμίας άλλαξε μόνο το όνομά του.
Ας θυμίσουμε λοιπόν στον Αλέξη Τσίπρα και σε όσους άλλους προτιμούν να ξεχνάνε ότι, στις 14 Αυγούστου 2015, που κλήθηκε η Βουλή να ψηφίσει για την τσιπραίϊκη Συμφωνία με τους «θεσμούς» Τρίτο Μνημόνιο, το οποίο θα κρατούσε τη χώρα στην ΕΕ, ο πρωθυπουργός Τσίπρας δεν είχε καμία επιλογή! Διότι από τους 149 βουλευτές που είχε το κόμμα του, πολλοί (που όπως αποδείχτηκε αργότερα στην σχετική ψηφοφορία ανέρχονταν σε 44) είχαν ήδη δηλώσει ότι δεν θα ψηφίσουν την συμφωνία. Με ποιους λοιπόν θα υλοποιούσε τη δήθεν επιλογή του; Με τους 105 βουλευτές που του απέμειναν πιστοί, τη στιγμή που η συμφωνία για να ψηφιστεί και να ισχύσει χρειαζόταν τουλάχιστον 151 ψήφους; Ποια άλλη επιλογή μπορούσε συνεπώς να έχει τότε ο Τσίπρας, ο οποίος ως πρωθυπουργός είχε απωλέσει ήδη την εμπιστοσύνη της Βουλής και πρωθυπούργευε ακόμη χάρη στην ανοχή της αντιπολίτευσης, μόνο και μόνο για να ψηφίσει το τρίτο μνημόνιο που θα κρατούσε τη χώρα εντός Ευρωζώνης και ΕΕ; Καμία άλλη φυσικά.
Για τούτο και ο ηρωικά πολύς (σήμερα, όχι τότε) Τσίπρας, την ίδια νύχτα και αμέσως μετά τη γνωστοποίηση του αποτελέσματος του «κερδισμένου» για τον ίδιο δημοψηφίσματος, στο διάγγελμά του προς το λαό, αμήχανος και έντρομος (διότι περίμενε ΝΑΙ και βγήκε ΟΧΙ) δήλωνε: «Αμέσως μετά θα επικοινωνήσω με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και θα του ζητήσω αύριο το πρωί τη Σύγκληση του Συμβουλίου Πολιτικών Αρχηγών, προκειμένου να ενημερώσω για τις άμεσες πρωτοβουλίες της κυβέρνησης, αλλά και να ακούσω τις δικές τους προτάσεις. […] Από αύριο, όμως, όλοι μαζί συνεχίζουμε και ολοκληρώνουμε την εθνική προσπάθεια για μια συμφωνία διεξόδου». Και αμέσως, την επομένη μόλις του ηρωικού του δημοψηφίσματος, στις 6 Ιουλίου 2015, ώρα 9.30 το πρωί, προσήλθε ανήσυχος στον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλο για βοήθεια, ο οποίος κατά τα γνωστά και μετά από αίτηση του Τσίπρα είχε ήδη συγκαλέσει τη γνωστή Σύσκεψη των αρχηγών των κομμάτων στο Προεδρικό Μέγαρο, ζητώντας τους να γλιτώσουν τη χώρα από την καταστροφή και, ταυτόχρονα, να βγάλουν από τη δύσκολη θέση το φίλο του τον Τσίπρα. Ο καθένας γνωρίζει ή έστω μπορεί να φανταστεί τι θα γινόταν εάν έβγαινε, και μάλιστα ατάκτως, η χώρα από το ευρώ και την ΕΕ: η Ελλάδα θα περιέπιπτε στη δραχμή, το ένα ευρώ θα ισοτιμούνταν με χίλιες – χίλιες διακόσιες δραχμές, τα τρόφιμα θα ήταν προσιτά μόνον στους έχοντες συνάλλαγμα, τα ακίνητα θα πωλούνταν για ψίχουλα μόνο στους πλούσιους του εξωτερικού και στους μαυραγορίτες του εσωτερικού, ο απλός κόσμος θα έτρωγε ο ένας τον άλλον και, φυσικά, όλοι μαζί αυτόν που τους είχε φέρει σ’ αυτή την κατάσταση.
Αυτή την «επιλογή» φοβήθηκε ο Τσίπρας και, όταν στο τέλος του πρώτου εξαμήνου συνειδητοποίησε ότι τα πράγματα είχαν πλέον με δική του ευθύνη φτάσει στο απροχώρητο, ότι σε περίπτωση εξόδου έμελλε να επαναληφθεί η έξοδος του Μεσολογγίου εις την νιοστήν και ότι για το επικείμενο αλληλοφάγωμα θα ήταν ο κύριος και αποκλειστικός υπεύθυνος, ανέκρουσε πρύμναν και κυριολεκτικά έντρομος «επέλεξε» την άλλη «επιλογή» που δεν ήταν επιλογή αλλά αναγκαιότητα, μονόδρομος.
Και επειδή, όπως προεκθέσαμε, η μοναδική αυτή «επιλογή» δεν μπορούσε καν να υλοποιηθεί από τον ίδιο και το κόμμα του, έτσι που με προσωπική του αποκλειστικά ευθύνη τα είχε καταφέρει και στο αδιέξοδο που ο ίδιος αποκλειστικά είχε οδηγήσει τα πράγματα, έσπευσε να ζητήσει από τα κόμματα της αντιπολίτευσης να ψηφίσουν τη συμφωνία παραμονής της χώρας στην ΕΕ, αφού οι δικοί του βουλευτές δεν θα την ψήφιζαν. Πράγμα το οποίο τα άλλα κόμματα της τότε αντιπολίτευσης με πλήρες αίσθημα ευθύνης έπραξαν, γλιτώνοντας, αυτά και όχι ο Τσίπρας και ο ΣΥΡΙΖΑ, τη χώρα, και τον ίδιο, από τον όλεθρο.
Έτσι, όταν στις 14 Αυγούστου 2015 ήλθε η στιγμή της ψηφοφορίας, από τους 151 βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ μόλις οι 105 ψήφισαν υπέρ της συμφωνίας, 32 ψήφισαν κατά, ένδεκα δήλωσαν «παρών» και ένας απουσίαζε, καθιστώντας περισσότερο από σαφές και βέβαιο ότι η συμφωνία, εάν δεν έβαζε πλάτη η τότε αντιπολίτευση, δεν θα ψηφιζόταν, με τα γνωστά καταστροφικά αποτελέσματα και για τη χώρα και για τον Τσίπρα. Με τη συνδρομή όμως των βουλευτών της τότε αντιπολίτευσης (ΝΔ, Ποτάμι και ΠΑΣΟΚ), η συμφωνία εγκρίθηκε με 222 βουλευτές υπέρ, 64 κατά, 11 (του ΣΥΡΙΖΑ όλοι) παρών και 3 απόντες, ενώ καταψήφισαν και οι βουλευτές του ΚΚΕ και της Χρυσής Αυγής.
Ποιος λοιπόν έσωσε τη χώρα από την έξοδο και την καταστροφή; Ο τότε πρωθυπουργός (στην πραγματικότητα πρωθυπουργεύων αφού είχε χάσει την εμπιστοσύνη στη Βουλή ή έστω πρωθυπουργός ειδικού σκοπού για την ψήφιση της συμφωνίας με την Τρόικα και μόνο) Τσίπρας, οι υπουργοί του, το κόμμα του και οι βουλευτές του ή οι βουλευτές και τα υπεύθυνα κόμματα της αντιπολίτευσης;
Ποιος στην πραγματικότητα έκανε τις (σωστές) επιλογές; Ο πρωθυπουργεύων ή πρωθυπουργός ειδικού σκοπού Τσίπρας, οι υπουργοί του, το κόμμα του και οι βουλευτές του ή οι βουλευτές και τα υπεύθυνα κόμματα της αντιπολίτευσης;
Προφανώς τα υπεύθυνα κόμματα της αντιπολίτευσης και όχι ο Τσίπρας, ο οποίος αμέσως μετά και ακριβώς επειδή είχε χάσει την εμπιστοσύνη τόσο στη Βουλή όσο και στο κόμμα του, το διέλυσε σε τέσσερα (τουλάχιστον) κομμάτια: ΣΥΡΙΖΑ του Τσίπρα, ΜΕΡΑ25 του Βαρουφάκη, ΛΑΕ του Λαφαζάνη, Πλεύση Ελευθερίας της Κωνσταντοπούλου, ενώ έτρεψε τις συνιστώσες σε άτακτη φυγή. Ένας Τσίπρας σε αποδρομή που δεν μπορούσε καν να ελέγξει τους βουλευτές του στη Βουλή για να ψηφίσουν τη συμφωνία που ο ίδιος ως αρχηγός τους συνομολόγησε και να κρατήσει το κόμμα του ενωμένο, μπορούσε να κάνει επιλογές; Όχι βέβαια!
Ο Τσίπρας λοιπόν εκτός όλων των άλλων θλιβερών πολιτικών ιδιαιτεροτήτων του και «επιτυχιών» του (όπως το ότι έκανε το δημοψήφισμα για να βγεί ΝΑΙ και εκείνο βγήκε ΟΧΙ), έχει και την άλλη, μοναδική στα πολιτικά χρονικά, της χώρας μας τουλάχιστον, επιτυχία: όντας ο ίδιος πρωθυπουργός, κατάφερε και το αρκούντως σουρεαλιστικό: να «σώσει» τη χώρα με τις ψήφους της αντιπολίτευσης, από έναν κίνδυνο που ο ίδιος αποκλειστικά προκάλεσε με την πολιτική του!
Αλλά εκείνο από την παραπάνω δήλωση Τσίπρα που «βγάζει κυριολεκτικά μάτι», αποτελεί πραγματική τερατολογία σε… διεθνές επίπεδο και αναγκάζει και εμένα να ανακράξω «θεέ μου, τι λέει ο άνθρωπος, και τι αναγκάζομαι και εγώ να σχολιάζω!», είναι το τελευταίο: «και, κατά κάποιον τρόπο, διασφαλίζοντας τη σταθερότητα και την ίδια την ύπαρξη της ΕΕ»!
Προχθές λοιπόν μάθαμε, επιτέλους, όχι μόνον εμείς αλλά και η παγκόσμια κοινότητα, ότι το πρώτο εξάμηνο του 2015 η τύχη της Ευρωπαϊκής Ένωσης κρίθηκε από επιλογές του Αλέξη Τσίπρα και η μέχρι σήμερα ύπαρξή της οφείλεται στις επιλογές του Αλέξη Τσίπρα. Διότι εάν τότε ο Αλέξης δεν επέλεγε, μαζί με το κράτημα της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, να διασφαλίσει και τη σταθερότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά περαιτέρω να εξασφαλίσει και την ίδια την ύπαρξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σήμερα, «κατά κάποιον τρόπο» (sic), δεν θα είχαμε ούτε σταθερή Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε και θα είχαμε καθόλου Ευρωπαϊκή Ένωση!
Τι θέλει να πει στους Ευρωπαίους ο ποιητής; Κατά το προς τους Έλληνες «ενώ θα μπορούσα να σας βγάλω από την ΕΕ επέλεξα να μην το κάνω», γνωστοποιεί και στους Ευρωπαίους ότι «ενώ θα μπορούσα να σας καταστρέψω, βγάζοντας την Ελλάδα από το ευρώ και την ΕΕ, εγώ επέλεξα να μην το κάνω»· άρα όλοι, Έλληνες και Ευρωπαίοι, πρέπει να μου χρωστάτε ευγνωμοσύνη γι’ αυτό.
Ξεχνώντας όμως ο ψευτάκος, ότι τη στιγμή κατά την οποία ο ίδιος απειλούσε να καταστρέψει την Ευρωπαϊκή Ένωση, δηλαδή κατά το πρώτο εξάμηνο του 2015, οι Ευρωπαίοι, σε πλήρη αντίθεση με τον ίδιο, είχαν ήδη προετοιμαστεί καθ’ όλα γι’ αυτό το ενδεχόμενο. Αντίθετα, αυτός είχε παρατήσει παντελώς γυμνή τη χώρα του στο ενδεχόμενο να ζητήσουν οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι την απομάκρυνσή της, όπως και συνέβη από τον Σόιμπλε, και ευτυχώς οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι δεν συμφώνησαν.
Η παραπάνω λοιπόν δήλωση Τσίπρα στη Λιμπερασιόν δεν αποτελεί τίποτε άλλο από γνήσια τσιπρική πολιτική λογική που παραπέμπει ευθέως στην ανεκδοτολογική συνάντηση δύο ανθρώπων, με τον έναν να δηλώνει στον άλλον: «μου χρωστάς απέραντη ευγνωμοσύνη, διότι, ενώ χωρίς λόγο είχα αποφασίσει να σε σκοτώσω, τελικά επέλεξα να μην το κάνω»!
Αυτού ακριβώς του επιπέδου είναι και η σχολιαζόμενη στο παρόν άρθρο σκέψη-θέση-δήλωση του Τσίπρα και σ’ αυτού του επιπέδου πολιτικές σκέψεις και θέσεις πρέπει δυστυχώς να απαντούμε όταν πρόκειται για τον Τσίπρα, για να μη θεωρηθεί ότι τρώμε σανό.
Η άποψη ότι η εμμονή του Βλαντιμίρ Πούτιν με την «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας αποτελεί «φροϋδική προβολή» είναι μια θέση που υποστηρίζεται έντονα από Δυτικούς ιστορικούς, με κυριότερη την Αμερικανίδα καθηγήτρια Ιστορίας του Πανεπιστημίου Yale μέχρι το 2024, και μετά του Πανεπιστημίου του Τορόντο, Marci Shore.
Ορισμός της προβολής: Στην ψυχανάλυση, η «προβολή» είναι ένας αμυντικός μηχανισμός κατά τον οποίο ένας άνθρωπος (ή στην προκειμένη περίπτωση, ένα καθεστώς) αποδίδει στους άλλους τα δικά του ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά, σκέψεις ή συμπεριφορές.
Σύμφωνα με αυτή την πολιτική και ψυχολογική ανάλυση, η ρητορική του Κρεμλίνου ερμηνεύεται ως εξής:
Η εφαρμογή στη Ρωσία: Ιστορικοί και πολιτικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι το Κρεμλίνο κατηγορεί την Ουκρανία για «ναζισμό», την ίδια στιγμή που η σημερινή Ρωσία εμφανίζει τα χαρακτηριστικά ενός κλασικού ολοκληρωτικού κράτους: ακραίο ιμπεριαλισμό, προσωπολατρία, καταστολή κάθε εγχώριας αντιπολίτευσης, δολοφονίες αντιπάλων, κρατική προπαγάνδα και επιθετικό εθνικισμό.
Αντιστροφή της πραγματικότητας: Η κατηγορία περί ναζισμού απευθύνεται σε μια χώρα με δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση και εβραϊκής καταγωγής πρόεδρο (τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι). Οι αναλυτές θεωρούν ότι ο Πούτιν χρησιμοποιεί αυτή τη ρητορική για να ενεργοποιήσει τα συναισθήματα του ρωσικού λαού που συνδέονται με τον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο» (Β' Παγκόσμιο Πόλεμο), μεταθέτοντας τις δικές του αυταρχικές και επεκτατικές βλέψεις στο θύμα της επίθεσης. Πρόκειται για μία αντιστροφή θύματος και θύτη.
Η επίσημη θέση της Μόσχας: Το Κρεμλίνο απορρίπτει αυτούς τους ισχυρισμούς. Η ρωσική πλευρά υποστηρίζει ότι η «αποναζιστικοποίηση» είναι ένας πραγματικός και αναγκαίος στόχος της στρατιωτικής της επιχείρησης, επικαλούμενη τη δράση ακροδεξιών οργανώσεων στην Ουκρανία, την επίσημη ενσωμάτωση θυλάκων όπως το Τάγμα Αζόφ στον ουκρανικό στρατό, καθώς και την ηρωοποίηση ιστορικών προσώπων του ουκρανικού εθνικισμού που είχαν συνεργαστεί με τη ναζιστική Γερμανία κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.
Για τη ρωσική κυβέρνηση η «αποναζιστικοποίηση» αποτελεί τον επίσημο ιδεολογικό πυλώνα του πολέμου που αποβλέπει στην προστασία των ρωσόφωνων πληθυσμών η δε ρητορική περί «αποναζιστικοποίησης» παρουσιάζεται ως μια απόλυτα ορθολογική και αναγκαία πολιτική πράξη που στοχεύει να προστατεύσει τους ρωσόφωνους πληθυσμούς από αυτό που αποκαλεί «φασιστικό καθεστώς του Κιέβου». Για τη διεθνή κοινότητα και τους ιστορικούς θεωρείται ένας προπαγανδιστικός ελιγμός που αντικατοπτρίζει τις αυταρχικές τάσεις της ίδιας της Ρωσίας.
Αξίζει να προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε τρεις πτυχές αυτού του σύνθετου ζητήματος: τα επιχειρήματα της Marci Shore, τη χρήση της ιστορικής μνήμης από τη Μόσχα και τα πραγματικά δεδομένα για την ακροδεξιά στην Ουκρανία:
1. Τα επιχειρήματα της Marci Shore για τη «φροϋδική προβολή»
Η Marci Shore, καθηγήτρια πνευματικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Yale και από το 2024 για πολιτικούς λόγους στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο ειδική στην Ανατολική Ευρώπη, υποστηρίζει ότι η ρητορική του Πούτιν ξεπερνά την απλή πολιτική σκοπιμότητα και αγγίζει τα όρια μιας ψυχολογικής μετατόπισης.
Οικειοποίηση φασιστικών πρακτικών: Η Shore επισημαίνει ότι το καθεστώς του Πούτιν εφαρμόζει στην πράξη αυτό που θεωρητικά καταδικάζει. Η εισβολή σε μια κυρίαρχη χώρα με πρόσχημα την «προστασία ομοεθνών», η άρνηση της ύπαρξης του ουκρανικού έθνους ως διακριτής οντότητας και η χρήση του συμβόλου "Z" ως υπερεθνικιστικού εμβλήματος, θυμίζουν άμεσα τον ολοκληρωτισμό της δεκαετίας του 1930.
Η ανάγκη για έναν «απόλυτο εχθρό»: Για να δικαιολογηθεί ένας απρόκλητος, ολοκληρωτικός πόλεμος στη σύγχρονη εποχή, ο αντίπαλος πρέπει να δαιμονοποιηθεί πλήρως. Αποκαλώντας την ουκρανική ηγεσία «ναζί», το Κρεμλίνο προσπαθεί να αφαιρέσει κάθε ηθικό δίκαιο από την πλευρά του Κιέβου, μετατρέποντας μια ιμπεριαλιστική εισβολή σε «ιερή αποστολή».
Το υπαρξιακό παράδοξο: Η Shore τονίζει το παράλογο της κατηγορίας όταν στρέφεται κατά μιας χώρας που εξέλεξε με ποσοστό 73% έναν εβραϊκής καταγωγής πρόεδρο, του οποίου η οικογένεια έχασε μέλη στο Ολοκαύτωμα.
2. Πώς η ρωσική προπαγάνδα εργαλειοποιεί τον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο»
Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος (γνωστός στη Ρωσία ως Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος) είναι το κεντρικό θεμέλιο της σύγχρονης ρωσικής εθνικής ταυτότητας και το ισχυρότερο εργαλείο εσωτερικής συνοχής.
Το μονοπώλιο της αντιφασιστικής νίκης: Το Κρεμλίνο έχει καλλιεργήσει ένα αφήγημα όπου η Ρωσία είναι ο αιώνιος, μοναδικός εγγυητής της αντιφασιστικής νίκης στον κόσμο. Αυτό σημαίνει ότι, αυτόματα, όποιος αντιτίθεται στα γεωπολιτικά συμφέροντα της Μόσχας βαφτίζεται «φασίστας»(!!!)
Συναισθηματική ενεργοποίηση: Η λέξη «ναζί» στη Ρωσία δεν είναι ένας απλός πολιτικός όρος προκαλεί βαθύ, συλλογικό τραύμα, καθώς η Σοβιετική Ένωση έχασε περίπου 27 εκατομμύρια ανθρώπους στον πόλεμο κατά του Χίτλερ. Χρησιμοποιώντας αυτή τη λέξη, το καθεστώς καταφέρνει να συσπειρώσει την κοινή γνώμη, παρουσιάζοντας τον σημερινό πόλεμο ως συνέχεια εκείνου του ηρωικού αγώνα των παππούδων τους.
Απόκρυψη της ιστορικής πολυπλοκότητας: Η κρατική προπαγάνδα αποσιωπά το γεγονός ότι εκατομμύρια Ουκρανοί πολέμησαν επίσης στον Κόκκινο Στρατό κατά του ναζισμού, προβάλλοντας αποκλειστικά τις ομάδες εκείνες που είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς.
3. Η ακροδεξιά στην Ουκρανία: τι υποστηρίζουν οι ανεξάρτητοι παρατηρητές
Για να κατανοήσουμε την πραγματικότητα, πρέπει να διαχωρίσουμε την υπερβολή της ρωσικής προπαγάνδας από τα πραγματικά πολιτικά και στρατιωτικά δεδομένα της Ουκρανίας.
Πολιτική επιρροή (πολύ χαμηλή): Αντίθετα με την εικόνα που παρουσιάζει η Μόσχα, η ακροδεξιά στην Ουκρανία είναι πολιτικά περιθωριοποιημένη. Στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές (2019), ο συνασπισμός όλων των εθνικιστικών και ακροδεξιών κομμάτων (συμπεριλαμβανομένου του Δεξιού Τομέα και του Svoboda) έλαβε μόλις το 2,15% των ψήφων, αποτυγχάνοντας να πιάσει το όριο του 5% για να μπει στο Κοινοβούλιο.
Το Τάγμα Αζόφ (Azov Regiment): Ιδρύθηκε το 2014 ως εθελοντική πολιτοφυλακή από άτομα με ξεκάθαρα νεοναζιστικό και υπερεθνικιστικό υπόβαθρο, για να πολεμήσει τους φιλορώσους αυτονομιστές στο Ντονμπάς. Ωστόσο, λόγω της στρατιωτικής του αποτελεσματικότητας, το τάγμα ενσωματώθηκε επίσημα στην Εθνική Φρουρά της Ουκρανίας.
Η διαδικασία αποπολιτικοποίησης: Διεθνείς αναλυτές επισημαίνουν ότι μετά την ενσωμάτωσή του, το Αζόφ υπέστη μια διαδικασία «αποπολιτικοποίησης» και επαγγελματισμού. Τα ακραία ιδεολογικά στοιχεία απομακρύνθηκαν ή περιθωριοποιήθηκαν, και η μονάδα μετατράπηκε σε μια συμβατική, εξαιρετικά εκπαιδευμένη στρατιωτική δύναμη, αν και το στίγμα του παρελθόντος παρέμεινε το βασικότερο «πυρομαχικό» για τη ρωσική προπαγάνδα.
Το ζήτημα του Στεπάν Μπαντέρα: Υπάρχει πράγματι μια έντονη ιστορική διαμάχη στην Ουκρανία σχετικά με την ηρωοποίηση προσώπων όπως ο Στεπάν Μπαντέρα (ηγέτης των Ουκρανών εθνικιστών στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, που συνεργάστηκε τακτικά με τους Ναζί κατά των Σοβιετικών). Για πολλούς Ουκρανούς, ο Μπαντέρα τιμάται αποκλειστικά ως σύμβολο ανεξαρτησίας ενάντια στη Μόσχα, όμως η αποσιώπηση των εγκλημάτων και των αντισημιτικών πογκρόμ των οργανώσεών του αποτελεί σημείο σοβαρής κριτικής από διεθνείς ιστορικούς και οργανώσεις (όπως το παρατηρητήριο Freedom House).
Σύνοψη: Η ύπαρξη ακροδεξιών στοιχείων στην Ουκρανία είναι υπαρκτή, όπως σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αλλά δεν καθορίζει ούτε την κυβέρνηση ούτε την κοινωνία. Η Μόσχα πήρε αυτό το υπαρκτό, αλλά περιορισμένο φαινόμενο, το διόγκωσε μέσω της προπαγάνδας και το μετέτρεψε σε ιδεολογικό προπέτασμα καπνού για να κρύψει τις δικές της γεωπολιτικές και αυταρχικές επιδιώξεις.
Υπάρχει μια πολωνική έκφραση που αποδίδει πολύ παραστατικά την έννοια και το περιεχόμενο της κατάπτωσης ενός ανθρώπου, της ιδεολογίας του, της ηθικής του και των έργων του: «Βρέθηκα στον απόλυτο πάτο, κι ύστερα άκουσα κάποιον να χτυπάει από κάτω». Στα ρωσικά, αυτό συνοψίζεται στη φράση: «Δεν υπάρχει πάτος».
Κάπου εκεί βρίσκεται ο Ρώσος δικτάτορας: ανάμεσα στον απόλυτο πάτο του βαρελιού και στο ακριβώς πιο κάτω εξωτερικό σημείο του, με το αυθαίρετο και ανιστόρητο εύρημά του, την «αποναζιστικοποίηση», που σοφά χαρακτηρίσθηκε φροϋδική προβολή.
Ο Μισέλ Ουελμπέκ στον ανακριτή, ο Μισέλ Ονφρέ, το παράδοξο της ανεκτικότητας και μια Ευρώπη που δυσκολεύεται να υπερασπιστεί τις κατακτήσεις της.
Στη Γαλλία του Charlie Hebdo, του Μπατακλάν και του δολοφονημένου καθηγητή Σαμουέλ Πατί, ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της σύγχρονης Ευρώπης καλείται να δώσει εξηγήσεις στη Δικαιοσύνη για όσα είπε σε μια συνέντευξη. Η υπόθεση θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα ακόμη επεισόδιο στην πολυτάραχη δημόσια παρουσία του Μισέλ Ουελμπέκ. Μόνο που αυτή τη φορά η σημασία της υπερβαίνει κατά πολύ το πρόσωπο του συγγραφέα. Αναδεικνύει μια από τις σοβαρότερες αντιφάσεις των ευρωπαϊκών κοινωνιών: την ολοένα μεγαλύτερη δυσκολία τους να υπερασπιστούν τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η ελευθερία τους.
Στις 10 Νοεμβρίου 2026, ο Μισέλ Ουελμπέκ τέθηκε υπό επίσημη δικαστική έρευνα για συνέργεια σε υποκίνηση διακρίσεων, μίσους ή βίας, έπειτα από μηνύσεις της Ένωσης Τζαμιών της Γαλλίας (UMF) και του Κινήματος κατά του Ρατσισμού και υπέρ της Φιλίας μεταξύ των Λαών (MRAP). Αφορμή στάθηκε μια εκτενής συνομιλία του με τον φιλόσοφο Μισέλ Ονφρέ, που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο του 2022 στο περιοδικό Front Populaire.
Φαίνεται πως, για τους μουλάδες και το αριστερό τους είδωλο στο MRAP, ακόμη και μια συνομιλία δύο Γάλλων διανοουμένων χρειάζεται προηγουμένως την έγκρισή τους. Διαφορετικά, αναλαμβάνει η ποινική Δικαιοσύνη. Τον τελευταίο λόγο στη συζήτηση των ιδεών θα τον έχει, προφανώς, ο ανακριτής.
Στη συνέντευξή του ο Ουελμπέκ μίλησε για την επέκταση του ισλαμισμού στη Γαλλία, προειδοποίησε για το ενδεχόμενο ενός «Μπατακλάν ανάποδα» και αναφέρθηκε στη δημογραφική μεταβολή της Ευρώπης. Το ουσιαστικό ζήτημα, ωστόσο, βρίσκεται στην αξίωση θρησκευτικών οργανώσεων και των ιδεολογικών τους συμμάχων να μεταφέρουν μια τέτοια συζήτηση στην αίθουσα του ανακριτή. Την ώρα που το πολιτικό Ισλάμ αμφισβητεί θεμελιώδεις αρχές του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ένα μέρος της ευρωπαϊκής Αριστεράς επιδεικνύει προκλητική ανοχή απέναντι στις ανελεύθερες διεκδικήσεις του και αξιοθαύμαστο ζήλο απέναντι σε όσους τις καταγγέλλουν. Φτάσαμε να αντιμετωπίζουμε με μεγαλύτερη αυστηρότητα εκείνους που προειδοποιούν για την απειλή παρά τις ίδιες τις αντιδημοκρατικές αξιώσεις.
Ακριβώς στο σημείο αυτό αρχίζει το ευρωπαϊκό παράδοξο.
Το παράδοξο της ευρωπαϊκής ανεκτικότητας
Φτάσαμε σε μια εποχή κατά την οποία χρησιμοποιούμε τη δημοκρατία εναντίον του ίδιου της του εαυτού. Επικαλούμαστε τις ελευθερίες της για να προσφέρουμε πολιτική νομιμοποίηση σε αντιλήψεις που αμφισβητούν τις προϋποθέσεις τους. Μετατρέπουμε την ανεκτικότητα σε υποχρέωση ανοχής απέναντι στη μισαλλοδοξία. Στο όνομα της θρησκευτικής ελευθερίας εμφανιζόμαστε συχνά διστακτικοί απέναντι σε πολιτικές αξιώσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ισότητα των φύλων, την ελευθερία της συνείδησης, την ανεξιθρησκία και την υπεροχή του δημοκρατικού νόμου έναντι των θρησκευτικών επιταγών.
Η Γαλλία διαθέτει μια ιδιαίτερα οδυνηρή εμπειρία από την ισλαμιστική τρομοκρατία. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του υπουργείου Εσωτερικών, από τον Ιανουάριο του 2012 έως τον Ιούνιο του 2026 είχαν πραγματοποιηθεί 51 τζιχαντιστικές επιθέσεις στη χώρα, με 275 νεκρούς και περισσότερους από 800 τραυματίες. Τα στοιχεία αυτά περιγράφουν μια πραγματική και επίμονη απειλή. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι που δολοφονήθηκαν επειδή εργάζονταν σε μια σατιρική εφημερίδα, παρακολουθούσαν μια συναυλία ή βρέθηκαν στον δρόμο εκείνων που είχαν αναγορεύσει τη θρησκευτική τους βεβαιότητα σε δικαίωμα αφαίρεσης της ανθρώπινης ζωής.
Τον Μάιο του 2025, το γαλλικό υπουργείο Εσωτερικών δημοσιοποίησε ειδική έκθεση για τους Αδελφούς Μουσουλμάνους και το πολιτικό Ισλάμ στη Γαλλία. Η έκθεση εξέταζε την παρουσία οργανωμένων ισλαμιστικών δικτύων και τις μεθόδους κοινωνικής και ιδεολογικής επιρροής τους. Το γεγονός ότι το ίδιο το γαλλικό κράτος θεωρεί αναγκαία μια τέτοια έρευνα αποδεικνύει πως το ζήτημα αποτελεί αντικείμενο σοβαρού θεσμικού προβληματισμού.
Και εδώ ανακύπτει το ερώτημα που συχνά αποφεύγουμε. Γιατί η ευρωπαϊκή κοινωνία δυσκολεύεται τόσο να μιλήσει ευθέως για προβλήματα ενσωμάτωσης τα οποία συνδέονται με συγκεκριμένες πολιτισμικές και θρησκευτικές αντιλήψεις; Γιατί η απαίτηση σεβασμού των νόμων και των κοινωνικών κανόνων της χώρας εγκατάστασης αντιμετωπίζεται μερικές φορές σαν ύποπτη έκφραση πολιτισμικής υπεροψίας; Γιατί η αυτονόητη προσδοκία ότι όλοι οι πολίτες οφείλουν να αποδέχονται τις ίδιες θεμελιώδεις αρχές χρειάζεται διαρκώς πρόσθετες δικαιολογίες;
Στη Γαλλία ζουν εδώ και δεκαετίες εκατοντάδες χιλιάδες Πορτογάλοι, Ιταλοί, Ισπανοί, Πολωνοί, Ρουμάνοι και άλλοι Ευρωπαίοι μετανάστες. Η ενσωμάτωσή τους υπήρξε κατά κανόνα μια διαδικασία προσαρμογής στην κοινωνία υποδοχής, με τις αναπόφευκτες δυσκολίες της. Σήμερα, όμως, η γαλλική κοινωνία αντιμετωπίζει και ένα διαφορετικό πρόβλημα: την παρουσία οργανωμένων ισλαμιστικών κινημάτων που διεκδικούν την επιβολή θρησκευτικών κανόνων στη δημόσια ζωή, αμφισβητώντας θεμελιώδεις αρχές της κοσμικής δημοκρατίας. Η διαβεβαίωση ότι αυτές οι αντιλήψεις δεν εκφράζουν το σύνολο των μουσουλμάνων είναι αυτονόητη. Η επισήμανση όμως ότι ένα πρόβλημα δεν αφορά τους πάντες δεν αποτελεί επιχείρημα για την υποτίμηση της σοβαρότητάς του. Και εδώ βρίσκεται η πολιτική διάσταση: η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά εκμεταλλεύεται τις υπαρκτές ανησυχίες για να καλλιεργήσει τη συλλογική καχυποψία, ενώ τμήματα της άκρας Αριστεράς, υποβαθμίζοντας τις αντιδημοκρατικές αξιώσεις του πολιτικού Ισλάμ, της προσφέρουν το καλύτερο δυνατό άλλοθι. Έτσι, ένα πρόβλημα που απαιτεί πολιτική σαφήνεια και αποφασιστικότητα μετατρέπεται σε παράγοντα κοινωνικής πόλωσης και διαβρώνει την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς της Ευρώπης.
Εάν η δημοκρατία έχει καθολικές αρχές, οφείλει να απαιτεί τον σεβασμό τους από όλους, χωρίς εξαιρέσεις και ιδεολογικές εκπτώσεις. Διαφορετικά, η ανεκτικότητα εκφυλίζεται σε πολιτική αμηχανία και η δημοκρατία υπονομεύει η ίδια τα θεμέλιά της.
Ο Πόπερ και το παράδοξο της ανεκτικότητας
Το πρόβλημα αυτό είχε ήδη περιγράψει με αξιοσημείωτη διαύγεια ο Καρλ Πόπερ στο έργο του Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της, που δημοσιεύτηκε το 1945 (στα ελληνικά, εκδ. Παπαζήση, 2021).
Ο Πόπερ διατύπωσε το περίφημο παράδοξο της ανεκτικότητας: μια κοινωνία που επιδεικνύει απεριόριστη ανοχή ακόμη και απέναντι σε όσους επιδιώκουν να καταργήσουν την ανεκτικότητα μπορεί τελικά να οδηγηθεί στην εξαφάνισή της. Η προειδοποίησή του υπήρξε ιστορικά εύστοχη. Ο εικοστός αιώνας είχε ήδη δείξει ότι ολοκληρωτικά κινήματα μπορούσαν να αξιοποιούν τους θεσμούς της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας για να επιδιώξουν την κατάλυσή της.
Ο Πόπερ, ωστόσο, προσέθετε κάτι εξίσου σημαντικό. Όσο οι μισαλλόδοξες αντιλήψεις μπορούν να αντιμετωπίζονται με επιχειρήματα και δημόσια κριτική, η καταστολή τους αποτελεί λανθασμένη επιλογή. Η δημοκρατία χρειάζεται να υπερασπίζεται τον εαυτό της χωρίς να υιοθετεί τις μεθόδους εκείνων που την απειλούν.
Αυτή ακριβώς η παρατήρηση αποκτά ξεχωριστή σημασία στην υπόθεση Ουελμπέκ. Η αντίσταση στον θρησκευτικό αυταρχισμό προϋποθέτει την ελευθερία να τον περιγράφουμε, να τον ερευνούμε και να τον επικρίνουμε. Μια κοινωνία που αντιμετωπίζει με αυξανόμενη καχυποψία τις δυσάρεστες απόψεις στενεύει η ίδια το πεδίο της δημοκρατικής της αυτοάμυνας.
Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε την περιγραφή ενός κινδύνου σαν να αποτελεί από μόνη της συμμετοχή στον κίνδυνο
Ο Μπρυκνέρ και η καινούργια απαγόρευση της βλασφημίας
Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ, με τη μαχητική και επίμονη αρθρογραφία του, έχει αναδείξει μια από τις μεγαλύτερες ιδεολογικές αντιφάσεις της σύγχρονης Ευρώπης: τη χρησιμοποίηση της κατηγορίας της «ισλαμοφοβίας» προκειμένου να εμφανίζεται η κριτική του Ισλάμ ως ρατσισμός εναντίον των μουσουλμάνων. Έτσι, στο όνομα της προστασίας των πιστών, επιχειρείται να εξασφαλιστεί ασυλία στις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Πρόκειται για μια ιδιότυπη επιστροφή της απαγόρευσης της βλασφημίας στην Ευρώπη του Διαφωτισμού. Ο χριστιανισμός υποβλήθηκε επί αιώνες στην αυστηρότερη κριτική, συμβάλλοντας στην κατάκτηση της ελευθερίας της συνείδησης. Με ποια λογική θα εξαιρεθεί σήμερα το Ισλάμ; Η ιστορική ειρωνεία είναι ότι μια αντίληψη που εμφανίζεται ως υπεράσπιση των μειονοτήτων μπορεί να καταλήξει στην υπεράσπιση της θρησκευτικής εξουσίας απέναντι στην ελευθερία της σκέψης.
Η σημασία του Μισέλ Ονφρέ
Ο Μισέλ Ονφρέ, ιδρυτής του Front Populaire, ανήκει στους πλέον μαχητικούς επικριτές της θρησκευτικής αυθεντίας. Η αθεϊστική του φιλοσοφία και η σφοδρή κριτική του στον χριστιανισμό εντάσσονται σε μια μακρά ευρωπαϊκή παράδοση αμφισβήτησης των δογμάτων. Η συνομιλία του με τον Ουελμπέκ έφερε κοντά δύο διαφορετικές πνευματικές ιδιοσυγκρασίες με κοινή ανησυχία για το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Η μετανάστευση, η δημογραφία, ο ισλαμισμός, η πολιτισμική ταυτότητα και η θρησκευτική εξουσία αποτέλεσαν αντικείμενα μιας δημόσιας συζήτησης που σήμερα βρίσκεται στο μικροσκόπιο της Δικαιοσύνης. Αλλά όταν ακόμη και η συνομιλία δύο διανοουμένων για το μέλλον της κοινωνίας τους μπορεί να οδηγήσει σε ποινική διαδικασία, η ελευθερία της σκέψης αποκτά έναν καινούργιο, ιδιαίτερα ανησυχητικό περιορισμό.
Μια Ευρώπη που πρέπει να θυμηθεί τον εαυτό της
Η Ευρώπη χρειάστηκε αιώνες συγκρούσεων για να απελευθερώσει την πολιτική εξουσία από τη θρησκευτική αυθεντία, να κατακτήσει την ελευθερία της συνείδησης και να κατοχυρώσει την ισότητα ενώπιον του νόμου. Σήμερα κινδυνεύει να χρησιμοποιήσει αυτές ακριβώς τις κατακτήσεις για να παραχωρήσει καινούργια προνόμια στις αντιλήψεις από τις οποίες ο Διαφωτισμός την απελευθέρωσε. Στο όνομα της ανεκτικότητας ανέχεται τον θρησκευτικό αυταρχισμό, ενώ στο όνομα της προστασίας των πιστών περιορίζει την ελευθερία της κριτικής απέναντι στις πεποιθήσεις τους.
Η υπόθεση Ουελμπέκ αποκαλύπτει αυτή την ιστορική αντίφαση. Μια δημοκρατία μπορεί να ηττηθεί και με τους δικούς της κανόνες, όταν μετατρέπει την ανεκτικότητα σε αυτοϋπονόμευση και παύει να υπερασπίζεται τις αρχές που την κατέστησαν δυνατή. Και μια Ευρώπη που φοβάται να μιλήσει για όσα την απειλούν έχει ήδη αρχίσει να παραχωρεί την ελευθερία της.
Τα εγκλήματα των SS και της Βέρμαχτ εναντίον εκατομμυρίων Ουκρανών κατά την περίοδο 1941–44 σημαίνουν ότι η Γερμανία έχει μια ιδιαίτερη υποχρέωση απέναντι στην Ουκρανία. Αυτό καθιστά ιδιαίτερα αποτρόπαια τα ψευδο-ειρηνιστικά επιχειρήματα ορισμένων Γερμανών πολιτικών και διανοουμένων υπέρ της μείωσης ή της διακοπής της υποστήριξης προς την αυτοάμυνα της Ουκρανίας.
ΚΙΕΒΟ. Η Γερμανία αποτελεί σήμερα τον σημαντικότερο εταίρο και υποστηρικτή της Ουκρανίας. Τόσο σε διμερές επίπεδο όσο και μέσω της σημαντικής συνεισφοράς της στη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η άμεση και έμμεση δημοσιονομική, στρατιωτική, τεχνική και ανθρωπιστική υποστήριξη της Γερμανίας έχει καταστεί καθοριστική για την επιβίωση της Ουκρανίας – ειδικά από τότε που οι Ηνωμένες Πολιτείες μείωσαν τη στρατιωτική τους βοήθεια κατά 99 τοις εκατό το 2025. Με περίπου 9 δισεκατομμύρια ευρώ, η Γερμανία ήταν ο μεγαλύτερος μεμονωμένος πάροχος στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία το 2025, ενώ ο προϋπολογισμός της για το 2026 προορίζει ένα ρεκόρ 11,5 δισεκατομμυρίων ευρώ για τη χώρα. Η Γερμανία έχει επίσης χορηγήσει προσωρινή προστασία σε περίπου 1,3 εκατομμύρια Ουκρανούς από το 2022.
Ωστόσο, αυτή η στενή γερμανο-ουκρανική σχέση αποτελεί μια νέα εξέλιξη και το μέλλον της είναι αβέβαιο. Μέχρι το 2014, ο κύριος εταίρος του Βερολίνου στην Ανατολική Ευρώπη ήταν η Μόσχα. Μέχρι το 2022, το Βερολίνο συνέχιζε, παρά τον ήδη εν εξελίξει ρωσικό πόλεμο, το μεγαλύτερο μέρος της ενεργειακής του συνεργασίας με τη Μόσχα, η οποία αφορούσε τους δύο αγωγούς Nord Stream. Σήμερα, εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές γερμανικές φωνές που υποστηρίζουν τη μερική ή ακόμη και την πλήρη αποκατάσταση των φιλικών σχέσεων και των οικονομικών δεσμών με τη Ρωσία του Πούτιν.
Η δωδεκαετής πολιτική και διανοητική συζήτηση σχετικά με τον λεγόμενο πόλεμο της Ουκρανίας (Ukrainekrieg) και τον τρόπο διασφάλισης της «ειρήνης στην Ευρώπη» θα καταγραφεί στα ιστορικά βιβλία ως ένα επαίσχυντο επεισόδιο στην ιστορία της επανενωμένης Γερμανίας. Σήμερα η συζήτηση αυτή καθοδηγείται από τη ριζοσπαστική αριστερή Συμμαχία Σάρα Βάγκενκνεχτ (Bündnis Sahra Wagenknecht, BSW), η οποία μετονομάστηκε σε Συμμαχία για την Κοινωνική Δικαιοσύνη και την Οικονομική Λογική τον Οκτώβριο του 2026, και την ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (Alternative für Deutschland, AfD), μαζί με έναν αριθμό ψευδο-ειρηνιστών δημόσιων διανοουμένων. Αυτή η θορυβώδης αντιπολεμική εκστρατεία έχει ανατρέψει την έννοια του ειρηνισμού.
Παρότι η Ουκρανία αποτελεί προφανές θύμα μιας στρατιωτικής εισβολής που έχει εξελιχθεί σε έναν κατάφωρα επεκτατικό και εν μέρει γενοκτονικό πόλεμο, τα φιλορωσικά κόμματα και τα εκατομμύρια των οπαδών τους υποστηρίζουν ότι η Ουκρανία δεν αξίζει περαιτέρω γερμανική υποστήριξη. Κάτω από το πρόσχημα της υπεράσπισης της ειρήνης, εκατοντάδες Γερμανοί πολιτικοί και δημόσιοι διανοούμενοι προωθούν τα συμφέροντα μιας υπερεθνικιστικής και νεοϊμπεριαλιστικής Ρωσίας, η ηγεσία της οποίας δικαιολογεί τη βίαιη επίθεσή της και την τρομοκρατική εκστρατεία εναντίον της Ουκρανίας αρνούμενη την ίδια την ύπαρξη ενός ξεχωριστού ουκρανικού έθνους.
Παρά τις αυξανόμενες αποδείξεις για ρωσικά εγκλήματα πολέμου τεράστιας κλίμακας, η πρόσφατη άνοδος της AfD, που αποτελεί πλέον το πιο δημοφιλές πολιτικό κόμμα της Γερμανίας, έχει μεταφέρει τις ψευδο-ειρηνιστικές ιδέες από το πεδίο της δημόσιας συζήτησης στο πεδίο της πολιτικής προώθησης. Στις 14 Οκτωβρίου 2026, οι κοινοβουλευτικές ομάδες της AfD και της BSW στο νεοεκλεγμένο κρατικό κοινοβούλιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, οι οποίες κατέχουν από κοινού 44 από τις 83 έδρες της περιφερειακής συνέλευσης, υπέβαλαν σε πρόταση με τίτλο «Ειρηνευτικές συνομιλίες αντί για επέκταση του πολέμου στην Ουκρανία» αίτημα για τον τερματισμό της στρατιωτικής και μη ανθρωπιστικής οικονομικής στήριξης του Βερολίνου προς την Ουκρανία, καθώς και των κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Αυτό, κατά την άποψή τους, θα οδηγούσε σε κατάπαυση του πυρός και ειρηνική επίλυση της σύγκρουσης.
Αυτό που παρουσιάζουν αυτοί οι πολιτικοί και οι διανοούμενοι ως ώθηση για την ειρήνη, ωστόσο, στην πράξη θα είχε ως αποτέλεσμα, στην καλύτερη περίπτωση, μια ειρήνη-νικητή της Ρωσίας (Siegfrieden) – αν όχι κάτι πολύ χειρότερο. Στην πιο ευνοϊκή περίπτωση, θα σήμαινε τη μερική ή πλήρη συνθηκολόγηση της Ουκρανίας και την απώλεια περαιτέρω εδαφών και/ή κυριαρχίας προς όφελος της Ρωσίας. Στο χειρότερο σενάριο, η μείωση της ξένης βοήθειας για την αυτοάμυνα της Ουκρανίας θα είχε ως αποτέλεσμα μια επιτυχημένη ρωσική επίθεση βαθιά στο εσωτερικό της Ουκρανίας, καθώς και την εκδίωξη, τον εκτοπισμό, την απέλαση, την απαλλοτρίωση, τη φυλάκιση, τα βασανιστήρια ή την εξόντωση εκατομμυρίων ακόμη Ουκρανών.
Σε περιορισμένο βαθμό, το πρώτο σενάριο ήδη εκτυλίσσεται ως αποτέλεσμα της αναστολής ή της απόσυρσης της βοήθειας προς την Ουκρανία από άλλες χώρες – με πιο εμφανή τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε αντίθεση με την απόσυρση αυτών των άλλων χωρών, η απόσυρση της Γερμανίας θα έσπρωχνε στον γκρεμό ένα έθνος που, πριν από λιγότερο από 100 χρόνια, ήταν ένα από τα μεγαλύτερα θύματα του ολοκληρωτικού πολέμου της Γερμανίας στην Ανατολική Ευρώπη. Το 1987, ο επιζών του Ολοκαυτώματος Ραλφ Τζορντάνο περιέγραψε την απροθυμία της μεταπολεμικής Δυτικής Γερμανίας να συζητήσει δημοσίως τα εγκλήματα των Ναζί και να τιμωρήσει τους δράστες τους ως τη «δεύτερη ενοχή» της Γερμανίας. Το ηθικό παραστράτημα πολλών σύγχρονων Γερμανών – συμπεριλαμβανομένων εκατοντάδων επιφανών πολιτικών και διανοουμένων – μπορεί μια μέρα να μείνει στην ιστορία ως «τρίτη ενοχή».
Η μεγαλύτερη αποικία του Τρίτου Ράιχ
Μεταξύ 1941 και 1944, η Ουκρανία βρισκόταν στο επίκεντρο του πολέμου εξόντωσης της ναζιστικής Γερμανίας στην Ανατολική Ευρώπη. Όπως δήλωσε ο Τίμοθι Σνάιντερ, τότε στο Γέιλ και σήμερα στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, σε συνέδριο στο γερμανικό Κοινοβούλιο (Bundestag) τον Ιούνιο του 2017: «Ο σκοπός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από τη σκοπιά του Χίτλερ, ήταν η κατάκτηση της Ουκρανίας». Ο Karel Berkhoff, του Ινστιτούτου NIOD για τις Μελέτες του Πολέμου, του Ολοκαυτώματος και της Γενοκτονίας στο Άμστερνταμ, έχει χαρακτηρίσει το Reichskommissariat Ukraine – τη γερμανική διοίκηση κατοχής σε μεγάλο μέρος της σημερινής Ουκρανίας – ως «τη μεγαλύτερη αποικία του Τρίτου Ράιχ». Η πρωτοποριακή μονογραφία του Μπέρκοφ, Harvest of Despair, σχετικά με την κυριαρχία της ναζιστικής Γερμανίας στην Ουκρανία, απεικονίζει ένα καθεστώς τρόμου που μετέτρεψε τη χώρα σε κάτι που έμοιαζε με ένα τεράστιο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο ηγέτης της, ο Επίτροπος του Ράιχ (Reichskommissar) Έριχ Κοχ, φέρεται να είπε: «Αν συναντήσω έναν Ουκρανό άξιο να καθίσει στο τραπέζι μου, πρέπει να τον εκτελέσω».
Τα διάφορα στατιστικά στοιχεία για τα θύματα της Ουκρανίας από τη Γερμανία, ανάλογα με τη μέθοδο καταμέτρησης, διαφέρουν, αλλά είναι ομοιόμορφα συγκλονιστικά. Σύμφωνα με την Εγκυκλοπαίδεια της Ουκρανίας, «περισσότεροι από 5.265.000 άμαχοι και αιχμάλωτοι πολέμου σκοτώθηκαν» στο ουκρανικό έδαφος, μεταξύ των οποίων περίπου 900.000 Ουκρανοί Εβραίοι. Συνολικά, η Ουκρανία έχασε τουλάχιστον 8 εκατομμύρια ανθρώπους στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, περίπου έναν στους πέντε από τον προπολεμικό πληθυσμό της, που ανερχόταν σε 41,7 εκατομμύρια. Στην προαναφερθείσα ομιλία του στο ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο, ο Σνάιντερ ρώτησε γιατί «δεν θυμόμαστε πάντα ότι 6,5 εκατομμύρια κάτοικοι της Σοβιετικής Ουκρανίας πέθαναν ως αποτέλεσμα της γερμανικής κατοχής». Περισσότεροι από 1,3 εκατομμύρια σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου έχασαν τη ζωή τους σε στρατόπεδα στο ουκρανικό έδαφος. Πάνω από 2 εκατομμύρια Ουκρανοί απελάθηκαν στο Ράιχ ως θύματα καταναγκαστικής εργασίας. Οι κατακτητές κατέστρεψαν επίσης 714 πόλεις και 28.000 χωριά, αφήνοντας περίπου 10 εκατομμύρια ανθρώπους άστεγους.
Αυτά και πολλά άλλα εγκλήματα του Τρίτου Ράιχ στην Ουκρανία δημιουργούν διαρκείς ηθικές υποχρεώσεις. Το δημοφιλές μεταπολεμικό πολιτικό σύνθημα της Γερμανίας, «Ποτέ ξανά!», δεν μπορεί να σημαίνει απλώς ότι ποτέ ξανά δεν πρέπει να ξεκινήσει πόλεμος από τους Γερμανούς. Πρέπει επίσης να σημαίνει ότι ποτέ ξανά δεν μπορεί να υπάρχει αδιαφορία για την τύχη ενός έθνους που η Γερμανία κάποτε προσπάθησε να υποδουλώσει και να εξαλείψει, και που τώρα είναι θύμα ενός άλλου επεκτατικού πολέμου καταστροφής.
Κατά συνέπεια, στις 9 Οκτωβρίου 2026, το ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο αναγνώρισε ρητά τις υποχρεώσεις της Γερμανίας υιοθετώντας μια πρόταση από τις κυβερνώσες κοινοβουλευτικές ομάδες των Χριστιανοδημοκρατών και των Σοσιαλδημοκρατών, η οποία επιβεβαίωσε την «ιδιαίτερη ιστορική ευθύνη της Γερμανίας έναντι της Ουκρανίας». Μια παράλληλη πρόταση από τους Πράσινους της αντιπολίτευσης ανέφερε ότι «η Γερμανία φέρει ιδιαίτερη ιστορική ευθύνη για την Ουκρανία και για την ειρήνη σε ολόκληρη την Ευρώπη». Ενώ καμία κοινοβουλευτική ομάδα δεν ψήφισε κατά καμίας από τις δύο προτάσεις, η μεγάλη κοινοβουλευτική ομάδα της AfD στο Κοινοβούλιο απείχε και στις δύο.
Η «ειρήνη» ως κωδικός για την παράδοση
Δεν είναι μόνο η γερμανική ακροδεξιά, αλλά και το αυτοαποκαλούμενο «στρατόπεδο της ειρήνης» της γερμανικής αριστεράς που προτιμά να αγνοεί ή να αρνείται το σκοτεινό επεισόδιο στην ιστορία των γερμανο-ουκρανικών σχέσεων και τις επιπτώσεις του για το σήμερα. Αντίθετα, πολλοί Γερμανοί εξακολουθούν να αισθάνονται υποχρέωση απέναντι στη Ρωσία, η οποία ήταν επίσης θύμα της ναζιστικής επίθεσης κατά της ΕΣΣΔ κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Σνάιντερ προειδοποίησε ήδη από το 2017 ότι «η ρωσική εξωτερική πολιτική θεωρεί το γερμανικό αίσθημα ευθύνης [για τα εγκλήματα της Γερμανίας κατά των Ρώσων και όχι των Ουκρανών] ως πόρο που μπορεί να χειραγωγηθεί». Πρόκειται για έναν μηχανισμό που οι σημερινοί ψευδο-ειρηνιστές ενισχύουν, εν γνώσει τους ή από άγνοια.
Μεταξύ άλλων ψευδο-ειρηνιστικών εκκλήσεων από εξέχουσες γερμανικές προσωπικότητες, τον Φεβρουάριο του 2023 η ριζοσπάστρια αριστερή Σάρα Βάγκενκνεχτ και η φεμινίστρια Άλις Σβάρτσερ δημοσίευσαν ένα «Μανιφέστο για την Ειρήνη», το οποίο καλούσε τον Ομοσπονδιακό Καγκελάριο της Γερμανίας «να σταματήσει την κλιμάκωση των παραδόσεων όπλων». Σε μια μεταγενέστερη συγκέντρωση στο Βερολίνο, η Βάγκενκνεχτ καταγγέλλει τον «ατέρμονο πόλεμο εξάντλησης» που τροφοδοτείται με «όλο και νέα όπλα», με τον οποίο εννοούσε σαφώς τα όπλα για την Ουκρανία και όχι για τη Ρωσία.
Η Βάγκενκνεχτ της BSW έχει έκτοτε γίνει πιο ρητή στο να συνδέει το τέλος της γερμανικής βοήθειας με το τέλος του πολέμου. Πριν από τη Διάσκεψη για την Ανάκαμψη της Ουκρανίας τον Ιούλιο του 2025, απαίτησε «να μην διοχετευθούν προς το παρόν περαιτέρω χρήματα των Γερμανών φορολογουμένων» και να προηγηθεί μια ειρηνευτική διάσκεψη. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας της στο Βερολίνο τον Μάιο του 2026, χαρακτήρισε ως τρέλα «το γεγονός ότι σπαταλάμε δισεκατομμύρια επί δισεκατομμυρίων για να δωροδοκήσουμε τον κ. Ζελένσκι και την κλίκα του».
Το AfD έχει πολλαπλούς δεσμούς με τη Μόσχα και, ως εκ τούτου, είναι ακόμη πιο ρητά αντιουκρανικό. Ο συμπρόεδρος του AfD, Τίνο Χρουπάλα, δήλωσε στο Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο τον Μάρτιο του 2023 ότι η Γερμανία πρέπει να μείνει εκτός, «επειδή δεν είναι δικός μας πόλεμος». Τον Οκτώβριο του 2026, η άλλη συμπρόεδρος του AfD, Άλις Βάιντελ, δήλωσε στο The Economist: «Πιστεύω ότι είναι λάθος να συνεχίσουμε να χρηματοδοτούμε έναν πόλεμο που έχει ήδη χαθεί».
Μέρη της καλλιτεχνικής, λογοτεχνικής και ακαδημαϊκής διανόησης της Γερμανίας έχουν προετοιμάσει το έδαφος. Ήδη από τον Απρίλιο του 2022, 28 συγγραφείς, καλλιτέχνες και ακαδημαϊκοί – μεταξύ των οποίων οι μυθιστοριογράφοι Τζούλι Ζε και Μάρτιν Βάλτζερ, ο σκηνοθέτης Αλεξάντερ Κλούγκε και ο κοινωνιολόγος Χάραλντ Βέλζερ – προέτρεψαν τον τότε καγκελάριο της Γερμανίας Όλαφ Σολτς να μην παραδώσει «άμεσα ή έμμεσα, περαιτέρω βαρύ οπλισμό στην Ουκρανία». Η πολιτικός επιστήμονας Ulrike Guérot έχει περιγράψει την αυτοάμυνα της Ουκρανίας ως έναν ουκρανικό πόλεμο δια μέσου αντιπροσώπων για λογαριασμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Μια πρώην τηλεοπτική ανταποκρίτρια, η Gabriele Krone-Schmalz, η οποία είχε προηγουμένως χαρακτηρίσει την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 ως πράξη αυτοάμυνας, δήλωσε στην αμφιλεγόμενη εφημερίδα Berliner Zeitung τον Σεπτέμβριο του 2025: «Δεν είναι η δημοκρατία μας αυτό που υπερασπίζουμε στην Ουκρανία».
Η ειρήνη ενός παραβάτη συνθηκών
Η ψευδο-ειρηνιστική ρητορική αυτών των Γερμανών αντιπολεμικών ακτιβιστών αγνοεί – σκόπιμα ή μη – όσα λέει το ίδιο το Κρεμλίνο, και έτσι προωθεί ένα «ειρηνευτικό σχέδιο» που δεν θα έθετε τέλος στον πόλεμο της Ρωσίας, αλλά αντίθετα θα επιβράβευε την επεκτατική επιθετικότητα και θα μπορούσε έτσι να τον επεκτείνει σε άλλα μέρη της Ευρώπης. Η Μόσχα έχει επανειλημμένα και δημοσίως απαιτήσει περαιτέρω παραχωρήσεις εδαφών και κυριαρχίας. Έχει επίσης απορρίψει ή αγνοήσει τις προτάσεις του Κιέβου για άνευ όρων κατάπαυση του πυρός ή για αμοιβαία μορατόρια σχετικά με επιθέσεις κατά ενεργειακών υποδομών και επιθέσεις στη Μαύρη Θάλασσα. Από το 2022, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης της Ρωσίας μεταδίδουν τακτικά φαντασιώσεις εξόντωσης. Στις 3 Απριλίου 2022, το RIA Novosti δημοσίευσε το άρθρο του Τιμόφεϊ Σεργκέιτσεφ, «Τι πρέπει να κάνει η Ρωσία με την Ουκρανία;», το οποίο ζητούσε την «αποουκρανοποίηση» της χώρας.
Οι απαιτήσεις για μια γρήγορη ειρηνευτική συμφωνία προδίδουν επίσης πολιτική αφέλεια και από άλλη άποψη. Τα τελευταία 35 χρόνια, η Μόσχα έχει παραβιάσει σχεδόν όλες τις συμφωνίες ασφαλείας που έχει υπογράψει με την Ουκρανία, τη Μολδαβία και τη Γεωργία, μερικές από τις οποίες είχαν μάλιστα επικυρωθεί από το ρωσικό κοινοβούλιο. Κυριότερες μεταξύ αυτών είναι οι Συμφωνίες του Μπελόβεζα του 1991, με τις οποίες διαλύθηκε η Σοβιετική Ένωση και επιβεβαιώθηκε το ρωσο-ουκρανικό ενδοσοβιετικό σύνορο ως το νέο κρατικό σύνορο, η συμφωνία απόσυρσης στρατευμάτων μεταξύ Ρωσίας και Μολδαβίας του 1994, το Μνημόνιο της Βουδαπέστης του 1994, η Συνθήκη Φιλίας μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας του 1997, το Έγγραφο της Κωνσταντινούπολης του ΟΑΣΕ του 1999, η συνθήκη για τα σύνορα μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας του 2003, η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ Ρωσίας και Γεωργίας του 2008, η Δήλωση της Γενεύης του 2014 από την ΕΕ, τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Ουκρανία, καθώς και το Πρωτόκολλο του Μινσκ του 2014 και η Συμφωνία του Μινσκ του 2015.
Σε όλες αυτές τις συμφωνίες, η Μόσχα υποσχέθηκε να σεβαστεί το απαραβίαστο των συνόρων και/ή να αποσύρει τα ανεπιθύμητα τακτικά ή άτακτα στρατεύματά της από τη Μολδαβία, τη Γεωργία και την Ουκρανία. Το Κρεμλίνο τις παραβίασε όλες. Τριάντα χρόνια ατιμωρησίας ή ελαφρών ποινών για την παραβίαση των βασικών διατάξεων αυτών των διμερών ή πολυμερών συμφωνιών συνέβαλαν στο να προετοιμαστεί το έδαφος για τον μεγαλύτερο πόλεμο στην Ευρώπη από το 1945.
Η Γερμανία, περισσότερο από κάθε άλλη χώρα, θα έπρεπε να γνωρίζει πού οδηγεί η πολιτική κατευνασμού και οι εδαφικές παραχωρήσεις προς μια επεκτατική δικτατορία. Όπως ανέφερε ο Σνάιντερ στο Κοινοβούλιο το 2017: «Η Γερμανία δεν μπορεί να αντέξει την παρερμηνεία σημαντικών ζητημάτων της ιστορίας της». Ο δικός τους, παλαιότερος πόλεμος επιθετικότητας και γενοκτονίας, καθώς και οι ιδιαίτερες ιστορικές υποχρεώσεις των Γερμανών έναντι του ουκρανικού έθνους, απαιτούν περισσότερη, και όχι λιγότερη, γερμανική στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη για την αυτοάμυνα της Ουκρανίας.
*Το παρόν άρθρο βασίζεται σε πρόσφατο σχόλιο του EPIK.
μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής
Πώς μπορεί να αλλάξει η πολιτική των ΗΠΑ για την Ουκρανία μετά τις ενδιάμεσες εκλογές
Ο σεισμός στην αμερικανική πολιτική αποτελεί πιθανώς καλή είδηση για την Ουκρανία. Η φιλοδοξία του Προέδρου Τραμπ για εξομάλυνση των σχέσεων με τη Ρωσία – και για συμβιβασμό μαζί της – αντιμετωπίζει πλέον σοβαρά εμπόδια. Η επανέναρξη της αδιαμφισβήτητης υποστήριξης προς το Κίεβο, ωστόσο, εξακολουθεί να εξαρτάται από τις εσωτερικές πολιτικές διαμάχες στις ΗΠΑ.
Η εντυπωσιακή νίκη του Δημοκρατικού Κόμματος στις ενδιάμεσες εκλογές των ΗΠΑ οφείλεται κυρίως σε ανησυχίες για την εγχώρια οικονομία. Ωστόσο, οι συνέπειες αυτής της νίκης και η απόρριψη της προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ που αυτή αντιπροσωπεύει, θα έχουν τεράστια σημασία για την ευρωατλαντική συμμαχία και για την επιθετικότητα της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας.
Η κλίμακα των πλειοψηφιών που έχουν εξασφαλίσει οι Δημοκρατικοί στη Γερουσία (έως και 56 γερουσιαστές από τους 100) και στη Βουλή των Αντιπροσώπων (περίπου 260 από τις 435 έδρες) παρέχει στην ηγεσία του κόμματος περιθώρια ελιγμών και περιθωριοποιεί την επιρροή μιας χούφτας ακροαριστερών βουλευτών, των οποίων η επίδραση στην εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας θα είναι πιθανότατα αμελητέα. Επιπλέον, η νίκη των Δημοκρατικών σημαίνει ότι οι νομοθετικές επιτροπές που ασχολούνται με τις εξωτερικές υποθέσεις, την άμυνα και τις πιστώσεις θα βρίσκονται στα χέρια επί μακρόν ατλαντιστών και υποστηρικτών της στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας προς την Ουκρανία. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι η ανασυγκρότηση μιας δικομματικής, φιλοουκρανικής και φιλοατλαντικής εξωτερικής πολιτικής θα διευκολυνθεί από το γεγονός ότι οι Ρεπουμπλικανοί που θα υπηρετήσουν ως ανώτερα μέλη της μειοψηφίας στις επιτροπές άμυνας και εξωτερικών υποθέσεων κατανοούν ότι η Ρωσία αποτελεί άμεση απειλή για την ευρωατλαντική ασφάλεια. Το πνεύμα διακομματικής συνεργασίας σε θέματα εθνικής ασφάλειας θα μπορούσε να ενισχυθεί από μια αναδυόμενη διαμάχη σχετικά με την κατεύθυνση του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος μετά τον Τραμπ, η οποία θα φέρει αντιμέτωπους τους παραδοσιακούς Ρεπουμπλικάνους της εθνικής ασφάλειας με τους απομονωτιστές που συνδέονται με το κίνημα «Make America Great Again» (MAGA).
Το ιδανικό θα ήταν η νέα ηγεσία του Κογκρέσου να πείσει τον Πρόεδρο Τραμπ να εγκαταλείψει την πολιτική συνεργασίας του με τη Ρωσία και να αποβάλει την εχθρότητά του προς τους ευρωπαϊκούς και ευρωατλαντικούς θεσμούς. Ωστόσο, εάν τέτοιες προσπάθειες αποτύχουν –κάτι που αποτελεί σαφή πιθανότητα– υπάρχουν πολυάριθμοι νομοθετικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων το Κογκρέσο μπορεί να εργαστεί για να μετατοπίσει την πολιτική έναντι της Ουκρανίας και να ενισχύσει τις δεσμεύσεις των ΗΠΑ προς τους μακροχρόνιους συμμάχους της.
Πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει
Ένας τέτοιος μηχανισμός είναι η σύνδεση της χρηματοδότησης για συγκεκριμένους στόχους με ευρύτερα νομοθετήματα που αποτελούν κορυφαίες προτεραιότητες για τον Πρόεδρο. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει, για παράδειγμα, ότι η νέα χρηματοδότηση για τις στρατιωτικές ανάγκες της Ουκρανίας ή η επιβολή κυρώσεων κατά της Ρωσίας θα μπορούσε να συνδεθεί με τον ετήσιο συνολικό προϋπολογισμό άμυνας των ΗΠΑ ή με κρίσιμη χρηματοδότηση του εγχώριου προϋπολογισμού. Σε μια τέτοια περίπτωση, εάν το κύριο νομοσχέδιο ικανοποιεί πολλούς από τους πολιτικούς στόχους του Προέδρου, είναι απίθανο να ασκήσει το δικαίωμα βέτο του.
Στη Γερουσία, μια τέτοια τακτική θα απαιτούσε κάτι περισσότερο από την απλή πλειοψηφία της Βουλής για να ενεργοποιηθεί η διαδικασία κλεισίματος της συζήτησης (η διαδικασία συναίνεσης τουλάχιστον εξήντα γερουσιαστών για να προχωρήσει ένα νομοσχέδιο σε πλήρη ψηφοφορία). Με έως και 56 ψήφους στη διάθεσή τους, η προώθηση και η τροποποίηση της νομοθεσίας θα απαιτούσε την υποστήριξη ελάχιστων μετριοπαθών Ρεπουμπλικάνων, πολλοί από τους οποίους έχουν διαφωνήσει με την προσέγγιση του Τραμπ έναντι της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της υπόλοιπης Ευρώπης. Μερικοί από αυτούς τους μετριοπαθείς, οι οποίοι μέχρι τώρα παρέμεναν σιωπηλοί, ενδέχεται σήμερα να αισθάνονται πιο ελεύθεροι να δράσουν και να εκφράσουν την άποψή τους, καθώς η εξουσία του Τραμπ εξασθενεί. Οι βασικές φωνές των Ρεπουμπλικάνων στη Γερουσία σε θέματα εθνικής ασφάλειας, οι γερουσιαστές Ρότζερ Γουίκερ και Τζέιμς Ρις, είναι ακλόνητοι υποστηρικτές της Ουκρανίας στο πλαίσιο της Ατλαντικής πολιτικής, όπως και ο σημερινός ηγέτης των Ρεπουμπλικάνων στη Γερουσία, Τζον Θουν.
Αν και πολλά θα εξαρτηθούν από την αναδυόμενη διαμάχη για την ουσία, το πνεύμα και την κατεύθυνση του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος μετά τον Τραμπ, υπάρχει επίσης η προοπτική ότι το Κογκρέσο θα συγκεντρώσει περιστασιακά υπερ-πλειοψηφίες των δύο τρίτων με τη στήριξη και των δύο κομμάτων σε βασικά ζητήματα, προκειμένου να παρακάμψει ένα βέτο του Τραμπ. Εκτός από τη στρατιωτική και οικονομική βοήθεια προς την Ουκρανία, τέτοιες πλειοψηφίες που δεν μπορούν να ανατραπούν με βέτο θα μπορούσαν να προκύψουν για να υποστηρίξουν τη διακοπή της χρηματοδότησης του πολέμου κατά του Ιράν, καθώς και τη συμφωνία για την ακύρωση ή την ανατροπή των οικονομικά επιζήμιων (και πληθωριστικών) δασμών του Τραμπ.
Υπάρχουν και άλλοι λόγοι για να αναμένουμε μια πιθανή αλλαγή στις πολιτικές της Κυβέρνησης έναντι της Ρωσίας και της Ουκρανίας. Οι κύριοι υποστηρικτές της φιλορωσικής στάσης του Τραμπ, ο Τζάρετ Κούσνερ και ο Στιβ Γουίτκοφ, είναι πιθανό να δεχθούν πιέσεις από νομοθετικές επιτροπές που διερευνούν την ανάμειξη των προσωπικών επιχειρηματικών συμφερόντων τους με τη διπλωματία. Ήδη, ανερχόμενοι ηγέτες των Δημοκρατικών, όπως ο γερουσιαστής της Τζόρτζια Τζον Όσοφ, έχουν καταστήσει τις οικονομικές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ και τη Ρωσία αντικείμενο σφοδρών ρητορικών επιθέσεων και έχουν υποδείξει ότι τα εμπορικά συμφέροντα και το προσωπικό κέρδος ασκούν επιζήμια επίδραση στα συμφέροντα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.
Οι προεκλογικές δημοσκοπήσεις έδειξαν ότι η διαφθορά και οι συγκρούσεις συμφερόντων εντός του στενού κύκλου του Τραμπ ήταν μεταξύ των κύριων ζητημάτων που οδήγησαν στην ήττα των Ρεπουμπλικάνων. Οι Δημοκρατικοί – καθώς και οι Ρεπουμπλικανοί που επιδιώκουν να απελευθερώσουν το κόμμα τους από την επιρροή του Τραμπ – πιθανότατα θα αξιοποιήσουν τις έρευνες των επιτροπών και θα μετατρέψουν το ζήτημα αυτό σε όπλο στις προσπάθειές τους να μετριάσουν την εξωτερική πολιτική στροφή του Προέδρου. Οι Δημοκρατικοί βουλευτές έχουν καταστήσει σαφές ότι τάσσονται υπέρ της ανανέωσης ορισμένων άμεσων στρατιωτικών και οικονομικών ενισχύσεων προς την Ουκρανία. Εκτός αν υπάρξει κάποια σημαντική εξέλιξη στις μέχρι τώρα άκαρπες προσπάθειες του Τραμπ να μεσολαβήσει για τον τερματισμό του πολέμου, τέτοιες νομοθετικές πρωτοβουλίες είναι πιθανό να καρποφορήσουν, καθώς ο Νόμος για την Εξουσιοδότηση της Εθνικής Άμυνας συζητείται και διαμορφώνεται κατά τη διάρκεια της τρέχουσας «lame duck» συνόδου.
Τι θα κάνει τώρα η Ρωσία;
Η Ρωσία αντιλαμβάνεται ήδη την επικείμενη αλλαγή εξουσίας. Στις ημέρες που ακολούθησαν τη σεισμική αναταραχή στην αμερικανική πολιτική, τα μέσα ενημέρωσής της έχουν αναφερθεί στην πιθανότητα η αλλαγή εξουσίας να ανατρέψει τα σχέδια του Τραμπ για οικονομική συνεργασία μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Υπάρχει η αίσθηση ότι οι επόμενοι δύο μήνες αντιπροσωπεύουν ένα ολοένα και συρρικνούμενο παράθυρο ευκαιρίας για τη διαπραγμάτευση τερματισμού του πολέμου με όρους ευνοϊκούς για το Κρεμλίνο.
Αυτό σημαίνει ότι οι επόμενες εβδομάδες θα αποτελέσουν μια ακόμη δοκιμασία για τις προθέσεις του Πούτιν. Εάν δεν επιδιώξει να συνάψει μια ορθολογική ειρηνευτική συμφωνία τώρα, θα βρεθεί αντιμέτωπος με ένα πολύ πιο δύσκολο πολιτικό περιβάλλον στις ΗΠΑ το 2027. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το αμερικανικό κοινό συμπαθεί την Ουκρανία και είναι εχθρικό προς τη Ρωσία του Πούτιν. Αυτό θα ενισχύσει την εμπιστοσύνη στους «γεράκια» του Δημοκρατικού Κόμματος και στους φιλόδοξους ομολόγους τους από το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι πρόσφατες αναφορές για προσπάθειες του Προέδρου Τραμπ να διαπραγματευτεί μια ευρείας εμβέλειας ευρωπαϊκή συμφωνία ασφάλειας με τη Ρωσία, ως μέρος μιας ευρύτερης λύσης για τον πόλεμο στην Ουκρανία, είναι πιθανό να συναντήσουν συντριπτική αντίσταση από το νέο Κογκρέσο.
Συμπέρασμα
Τα τελευταία δύο χρόνια, ο Τραμπ ακολούθησε μια ασταθή εξωτερική πολιτική που έχει διαβρώσει την εμπιστοσύνη των παραδοσιακών συμμάχων των ΗΠΑ στον δημοκρατικό κόσμο και έχει υπονομεύσει την Ευρώπη και την Ουκρανία, καθώς αυτές αντιμετωπίζουν μια ολοένα και πιο βίαιη Ρωσία. Τώρα, αυτές οι πολιτικές θα αντιμετωπίσουν περισσότερη κριτική και αντίδραση από τη δημοκρατική πλειοψηφία, καθώς και από μετριοπαθείς Ρεπουμπλικάνους, οι οποίοι σήμερα ενθαρρύνονται να μιλούν και να ενεργούν με μεγαλύτερη σαφήνεια υπέρ της Ατλαντικής Συμμαχίας, εν μέσω της αυξανόμενης δημοφιλίας του Τραμπ.
Ο Τραμπ θα συνεχίσει να ασκεί σημαντική εξουσία σε αυτόν τον τομέα και μπορεί, αν το επιλέξει, να επιδιώξει να ακολουθήσει πολιτικές που θα προκαλέσουν αναταραχή και καταστροφή. Ο διορισμός του σκληροπυρηνικού υποστηρικτή του κινήματος «MAGA», Στίβεν Μίλερ, ως νέου επικεφαλής του προσωπικού του, υποδηλώνει ένα μαχητικό τέλος της προεδρίας του. Ωστόσο, η επιστροφή των Δημοκρατικών στην εξουσία, η επανεμφάνιση των ατλαντιστών Ρεπουμπλικάνων και η επανένταξη του νομοθετικού κλάδου ως σημαντικού αντίβαρου στην εκτελεστική εξουσία, στη διαμόρφωση της αμερικανικής πολιτικής είναι πιθανό να περιορίσουν τις χειρότερες υπερβολές του Τραμπ και να ξεκινήσουν τη σταδιακή διαδικασία αποκατάστασης της εμπιστοσύνης μεταξύ των δημοκρατικών συμμάχων όσον αφορά την αξιοπιστία των Ηνωμένων Πολιτειών.
*Το παρόν άρθρο βασίζεται σε ένα πρόσφατο σχόλιο για το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Πολιτικής στο Κίεβο (EPIK).
μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής
Η σύγκρουση ανάμεσα στην τραμπική κτηματομεσιτική λογική και την Ουκρανία δεν αποτελεί μια θεωρητική προσέγγιση, αλλά τον κεντρικό άξονα της αμερικανικής διπλωματίας για τον τερματισμό(;) του πολέμου.
Όταν η γεωπολιτική αντιμετωπίζεται με τους όρους ενός κτηματομεσιτικού ντιλ, η μοίρα ενός κυρίαρχου κράτους μετατρέπεται σε διαπραγμάτευση για το «κόστος ανά τετραγωνικό μέτρο». Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε μετωπική σύγκρουση με την ίδια την επιβίωση της Ουκρανίας.
1. Ο Πόλεμος ως «Συνοριακή Διαφορά Ακινήτων»
Η βασική φιλοσοφία της κυβέρνησης Τραμπ για την επίλυση του προβλήματος βασίζεται στο δόγμα ότι τα πάντα έχουν μια τιμή και κάθε διαφορά λύνεται με μια εδαφική ανταλλαγή.
Η Τραμπική Λογική: Αντιμετωπίζει την εισβολή της Ρωσίας ως μια σκληρή διαφωνία μεταξύ δύο γειτόνων για τα όρια των «οικοπέδων» τους. Η στρατηγική που προωθείται από διαπραγματευτές με καθαρά real estate υπόβαθρο (όπως ο Στίβεν Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ) και επικεντρώνεται στο να πιεστεί η Ουκρανία να παραχωρήσει εδάφη (όπως το υπόλοιπο Donbas) με αντάλλαγμα κάποιες εγγυήσεις(;) ασφαλείας.
Η Ουκρανική Πραγματικότητα: Για τους Ουκρανούς, αυτή η λογική συνιστά προδοσία. Ο Ουκρανός πρόεδρος απορρίπτει σταθερά αυτή τη φόρμουλα, τονίζοντας ότι η Ουκρανία δεν είναι εμπορική συμφωνία ακινήτων. Για το Κίεβο, ο πόλεμος είναι υπαρξιακός απέναντι σε μια ιμπεριαλιστική Ρωσία και όχι ένα παιχνίδι θετικού αθροίσματος (positive-sum game) όπου και οι δύο πλευρές μπορούν να βγουν κερδισμένες από ένα «καλό ντιλ». Άλλωστε οι Ουκρανοί είναι άρρηκτα «δεμένοι» συναισθηματικά με τη γη τους, τα πάτρια εδάφη τους.
2. Μάρκετινγκ και «Μονομερείς» Εκεχειρίες
Στην παράδοση του «Art of the Deal», η δημιουργία εντυπώσεων προηγείται της συμφωνίας των μερών. Αυτό φάνηκε καθαρά με τις αιφνιδιαστικές ανακοινώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, όπως η πρόσφατη δήλωσή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για μια «ενεργειακή εκεχειρία», η οποία έγινε χωρίς προηγούμενη διαβούλευση με το Κίεβο. Αυτή η τακτική του «εκβιασμού» των εξελίξεων μέσω του μάρκετινγκ δημιουργεί αστάθεια, καθώς η Ρωσία απαντά με κλιμάκωση στο πεδίο και η Ουκρανία βρίσκεται εκτεθειμένη σε διεθνείς πιέσεις.
3. Η Ανοικοδόμηση ως Επενδυτικό «Eldorado»
Η Τραμπική λογική βλέπει την επόμενη μέρα της Ουκρανίας ως το μεγαλύτερο project real estate στον πλανήτη.
Μέσα από το Επενδυτικό Ταμείο Ανοικοδόμησης ΗΠΑ-Ουκρανίας (URIF), που ενεργοποιήθηκε για να χρηματοδοτήσει έργα υποδομών, ενέργειας και κρίσιμων ορυκτών, η Ουκρανία αντιμετωπίζεται ως μια τεράστια αγορά με υψηλές αποδόσεις.
Παράλληλα, οι Αμερικανοί διαπραγματευτές προτείνουν οικονομικά κίνητρα στη Ρωσία —όπως το μερικό ξεπάγωμα ρωσικών περιουσιακών στοιχείων και τη μεταφορά τους σε ελεγχόμενα από τις ΗΠΑ ταμεία για την ανοικοδόμηση— προκειμένου να εξαγοράσουν τη διπλωματική ειρήνη, προκαλώντας την έντονη αντίδραση των Ευρωπαίων συμμάχων.
Το Ιδεολογικό Χάσμα:
Ηθικά και πολιτικά, η Τραμπική λογική έρχεται σε μετωπική σύγκρουση με την Ουκρανία επειδή στερείται της κατανόησης του διεθνούς δικαίου και της εθνικής κυριαρχίας. Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος πιέζει για λύσεις βασισμένες της επιχειρηματικές του επιδιώξεις (της η μείωση των τιμών της ενέργειας ενόψει εγχώριων εκλογών), η Ουκρανία κινδυνεύει να θυσιαστεί στον βωμό μιας βιαστικής, εμπορικής συμφωνίας που απλώς θα παγώσει τη ρωσική επιθετικότητα αντί να τη σταματήσει.
Οι πρόσφατες εξελίξεις και τα εναλλασσόμενα «νέα» ειρηνευτικά σχέδια:
Οι εξελίξεις επιβεβαιώνουν πλήρως πώς η Τραμπική κτηματομεσιτική λογική (μέσω των Γουίτκοφ και Κούσνερ) μετατρέπει τη γεωπολιτική σε επιχειρηματικό «deal».
Ταυτόχρονα η Ουάσιγκτον άλλοτε μονομερώς, άλλοτε «συνεργαζόμενη» με την Ευρώπη επεξεργάζεται άλλοτε ένα ειρηνευτικό σχέδιο 24 σημείων άλλοτε ένα ειρηνευτικό σχέδιο 4 σημείων, το οποίο συνδέεται άμεσα με την έντονη αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις αμερικανικές προτάσεις για τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία.
Το Νέο Ειρηνευτικό Σχέδιο 4 Σημείων:
Το προσχέδιο, το οποίο συζητήθηκε σε κλειστές συναντήσεις στο Μαϊάμι με τη συμμετοχή των Αμερικανών μεσολαβητών Steve Witkoff και Jared Kushner, περιλαμβάνει τέσσερις βασικούς πυλώνες που προσφέρουν οικονομικά ανταλλάγματα με στόχο έναν εδαφικό συμβιβασμό:
1. Χρηματοδότηση της Ανοικοδόμησης: Δημιουργία ενός γιγαντιαίου οικονομικού μηχανισμού μέσω της World Bank και του επενδυτικού κολοσσού BlackRock για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας. Η αμερικανική πλευρά ζητά ήδη εγγυήσεις από το Κίεβο κατά της διαφθοράς προκειμένου να εισρεύσουν τα κεφάλαια.
2. Εγγυήσεις Ασφαλείας: Παροχή ισχυρών διμερών αμυντικών εγγυήσεων από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη προς την Ουκρανία που θα προβλέπουν στρατιωτική απάντηση σε περίπτωση νέας ρωσικής επίθεσης (στα πρότυπα του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ), αλλά χωρίς άμεση ένταξη της χώρας στη Συμμαχία.
3. Ενεργειακή Συμφωνία με τη Ρωσία: Ένα καθαρά εμπορικό deal που προβλέπει τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου προς την Ευρώπη μέσω αγωγών, με το Κίεβο και τη Μόσχα να μοιράζονται τα έσοδα.
4. Κατάπαυση του Πυρός στη Γραμμή του Μετώπου: Πάγωμα της σύγκρουσης στα τρέχοντα εδαφικά όρια. Αυτό πρακτικά συνεπάγεται εδαφικές παραχωρήσεις από την πλευρά της Ουκρανίας, γεγονός που προκαλεί την έντονη σκεπτικισμό και άρνηση του Κιέβου, το οποίο χαρακτηρίζει τις διαρροές του σχεδίου ως «αμερικανικό PR»(«Δημόσιες σχέσεις εκ του ασφαλούς για το θεαθήναι»)
Η Πρόταση για τα Ρωσικά Περιουσιακά Στοιχεία και η Ευρωπαϊκή Αντίδραση:
Για να χρηματοδοτηθεί αυτό το ντιλ και να δελεαστεί η Μόσχα να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, η κυβέρνηση Τραμπ έριξε στο τραπέζι μια πρόταση που εξόργισε τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Η Αμερικανική Πρόταση: Οι ΗΠΑ εισηγήθηκαν να ξεπαγώσει ένα μέρος των ρωσικών κρατικών περιουσιακών στοιχείων (από τα περίπου €210 δισεκατομμύρια που είναι δεσμευμένα στην Ευρώπη) και να μεταφερθούν σε ένα ειδικό χρηματοδοτικό όχημα υπό τον έλεγχο της Ουάσιγκτον. Αυτό θα λειτουργούσε ως «οικονομικό κίνητρο» προς τη Ρωσία.
Το «Όχι» της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι απέρριψαν κατηγορηματικά το σχέδιο των Στίβεν Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ. Καθώς το 85% αυτών των χρημάτων (περίπου €185 δισ.) βρίσκεται στη Euroclear με έδρα τις Βρυξέλλες. Η ΕΕ ξεκαθάρισε ότι τα κεφάλαια πρέπει να παραμείνουν στην Ευρώπη και να διατεθούν αποκλειστικά για την άμυνα και την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας.
Ευρωπαίοι ηγέτες τόνιζαν (π.χ. Μερτς) ότι η μεταφορά του ελέγχου των χρημάτων στην Ουάσιγκτον, με σκοπό να χρησιμοποιηθούν ως διπλωματικό αντάλλαγμα προς το Κρεμλίνο, υπονομεύει την ευρωπαϊκή ασφάλεια και τη διεθνή νομιμότητα.
Και καθώς η ζωή συνεχιζόταν με το ατέλειωτο πινγκ-πονγκ σε ό,τι αφορά τα ειρηνευτικά σχέδια, προέκυψαν οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ: Η ήττα του Ντόναλντ Τραμπ και η επικράτηση των Δημοκρατικών στις ενδιάμεσες αμερικανικές εκλογές αρχές Νοεμβρίου του 2026 φαίνεται να επηρεάζουν το Ουκρανικό ζήτημα με τους εξής τρόπους, σύμφωνα με τις αναλύσεις:
Ενίσχυση της βοήθειας προς το Κίεβο: Η νίκη των Δημοκρατικών και ο έλεγχος των επιτροπών της Γερουσίας και του Κογκρέσου δημιουργούν περιθώρια για μεγαλύτερη επιρροή στις διαδικασίες και την ενίσχυση της αμερικανικής βοήθειας προς την Ουκρανία.
Περιορισμός της εξουσίας του Τραμπ: Η απώλεια του ελέγχου και των δύο Σωμάτων του Κογκρέσου περιορίζει τις μονομερείς κινήσεις ή τους περιορισμούς που θα μπορούσε να επιβάλει ο πρόεδρος Τραμπ στη στήριξη προς το Κίεβο.
Αυξημένη αβεβαιότητα: Παρά τον περιορισμό του Κογκρέσου, αναλυτές εκτιμούν ότι ο Τραμπ μπορεί να υιοθετήσει μια ακόμα πιο επιθετική ή απρόβλεπτη στάση στην εξωτερική πολιτική του στα επόμενα χρόνια της θητείας του, διατηρώντας σημαντικό μέρος της ισχύος του στα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και δασμών.
Στο εύλογο ερώτημα «Μπορεί να αλλάξει η κτηματομεσιτική συμπεριφορά του Τραμπ απέναντι στην Ουκρανία ;» η απάντηση είναι κατηγορηματική: Η «κτηματομεσιτική» και συναλλακτική προσέγγιση (transactional approach) του Ντόναλντ Τραμπ στο Ουκρανικό είναι δομικό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας και είναι απίθανο να αλλάξει ως φιλοσοφία, ωστόσο η ήττα του στις ενδιάμεσες εκλογές περιορίζει δραστικά τα περιθώρια ελιγμών του.
Ο Τραμπ αντιμετωπίζει παραδοσιακά τη γεωπολιτική με όρους Real Estate. Έχει χαρακτηρίσει τις κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας ως «παραθαλάσσια ακίνητα-φιλέτα» (oceanfront property), αντιμετωπίζοντας τις εδαφικές παραχωρήσεις ως απλές «ανταλλαγές οικοπέδων» (land swaps) για την επίτευξη μιας συμφωνίας.
Πάντως, μετά το εκλογικό αποτέλεσμα του Νοεμβρίου 2026, η συμπεριφορά του αναμένεται να επηρεασθεί από παραμέτρους που δεν μπορεί να ελέγξει. Όπως άλλωστε και την υπερφίαλη λογόρροιά του:
Θεσμικό «φρένο» από το Κογκρέσο: Με τους Δημοκρατικούς να ελέγχουν πλέον και τα δύο σώματα, ο Τραμπ δεν μπορεί να επιβάλει μονομερώς μια «συμφωνία αγοραπωλησίας» εις βάρος της Ουκρανίας. Το Κογκρέσο μπορεί να μπλοκάρει προσπάθειες άρσης των κυρώσεων κατά της Ρωσίας ή να επιβάλει εκ νέου πακέτα στρατιωτικής βοήθειας.
Πίεση για γρήγορο κλείσιμο: Ο Τραμπ επιμένει ότι βρίσκεται «πολύ κοντά σε μια ειρηνευτική συμφωνία», σχεδιάζοντας ακόμη και τη φιλοξενία τριμερών συνομιλιών στο θέρετρό του στο Ντοράλ της Φλόριντα. Η αποδυνάμωσή του στο εσωτερικό ενδέχεται να τον κάνει να βιαστεί να κλείσει οποιοδήποτε «deal» για να παρουσιάσει μια εξωτερική επιτυχία, έστω και αν αυτή βασίζεται σε επιχειρηματικά ανταλλάγματα ή εδαφικές υποχωρήσεις.
Η ρωσική πλευρά: Το Κρεμλίνο δήλωσε ότι ελπίζει οι εκλογικές απώλειες του Τραμπ να μην επηρεάσουν τις «ειρηνευτικές του προσπάθειες», καθώς η Μόσχα επωφελείται από τη συναλλακτική λογική του Αμερικανού προέδρου, η οποία παρακάμπτει τις παραδοσιακές εγγυήσεις ασφαλείας της Δύσης.
Συνεπώς, ενώ η νοοτροπία του «dealmaker» που βλέπει την Ουκρανία σαν οικόπεδο προς διαπραγμάτευση παραμένει ίδια, η ικανότητά του όμως να την εφαρμόσει έχει περιοριστεί σημαντικά από το νέο πολιτικό σκηνικό στην Ουάσιγκτον. Ευτυχώς….
Αλλά «πόσο» ευτυχώς; Είναι πολύ πιθανό η απάντηση στο ερώτημα «πόσο να είναι ευρωπαϊκή:
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει σταθερά να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση μιας δίκαιης ειρηνευτικής συμφωνίας, ωστόσο η ικανότητά της να επιβάλει ένα σχέδιο που θα δικαιώνει πλήρως τον αγώνα των Ουκρανών προσκρούει σε σημαντικούς γεωπολιτικούς και θεσμικούς περιορισμούς.
Σύμφωνα με ευρωπαϊκές διπλωματικές πηγές και αναλύσεις, η θέση και οι δυνατότητες της ΕΕ διαμορφώνονται ως εξής:
Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική και τα Ατού της ΕΕ
Η «Φόρμουλα Ειρήνης» του Ζελένσκι ως βάση: Η ΕΕ έχει ευθυγραμμιστεί πλήρως με το σχέδιο 10 σημείων του Κιέβου, το οποίο απαιτεί την πλήρη αποκατάσταση της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας και την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων. Για τις Βρυξέλλες, οποιοδήποτε «ευρωπαϊκό σχέδιο» πρέπει να βασίζεται στο Διεθνές Δίκαιο και να μην περιλαμβάνει εξαναγκαστικές εδαφικές παραχωρήσεις.
Το χαρτί της ανοικοδόμησης και της ένταξης: Το ισχυρότερο εργαλείο της ΕΕ δεν είναι στρατιωτικό, αλλά οικονομικό και θεσμικό. Η ΕΕ μπορεί να προσφέρει το απόλυτο «βραβείο» για την Ουκρανία: την πλήρη ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τη χρηματοδότηση της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, στοιχεία που αποτελούν τη μοναδική ουσιαστική δικαίωση για το μέλλον των Ουκρανών πολιτών.
Οι Σημαντικές Προκλήσεις και οι Περιορισμοί
Έλλειψη Στρατιωτικής Αυτονομίας: Η ΕΕ δεν διαθέτει την ενιαία στρατιωτική ισχύ ή τις απαραίτητες εγγυήσεις ασφαλείας (όπως το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ) που απαιτεί το Κίεβο για να αποτρέψει μια μελλοντική ρωσική επίθεση. Χωρίς τη συμμετοχή των ΗΠΑ ή του ΝΑΤΟ, η ΕΕ δυσκολεύεται να εγγυηθεί την ασφάλεια μιας ειρηνευτικής συμφωνίας στο πεδίο.
Εσωτερικές Διαιρέσεις: Η λήψη αποφάσεων στην εξωτερική πολιτική της ΕΕ απαιτεί ομοφωνία. Χώρες όπως η Ουγγαρία διατηρούν διαφορετική προσέγγιση για τον πόλεμο και τις κυρώσεις, γεγονός που συχνά καθυστερεί ή αποδυναμώνει μια κοινή, δυναμική ευρωπαϊκή πρωτοβουλία.
Η στάση των άλλων «παικτών»: Οποιοδήποτε ευρωπαϊκό σχέδιο απαιτεί την αποδοχή του από τη Μόσχα (η οποία απορρίπτει την ΕΕ ως ουδέτερο διαμεσολαβητή) και τον συντονισμό με την Ουάσιγκτον, ειδικά μετά το νέο σκηνικό που διαμορφώνουν οι αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές.
Συνεπώς, η ΕΕ μπορεί να συνδιαμορφώσει και να χρηματοδοτήσει ένα πλαίσιο ειρήνης που δικαιώνει την Ουκρανία, αλλά δεν μπορεί να το επιβάλει μόνη της χωρίς τη στρατιωτική κάλυψη του ΝΑΤΟ και τη στήριξη των ΗΠΑ.
Καθώς, το τοπίο γύρω από την ειρήνευση στην Ουκρανία αναδιαμορφώνεται ραγδαία, τρεις βασικοί πυλώνες (ευρωπαϊκές εγγυήσεις, ενταξιακή πορεία, στάση Παρισιού-Βερολίνου) συνδέονται στενά με την επόμενη φάση του πολέμου.
Τα συγκεκριμένα σημεία των ευρωπαϊκών εγγυήσεων ασφαλείας:
Η Ευρώπη δεν διαθέτει ρήτρα αμοιβαίας άμυνας τύπου ΝΑΤΟ που να μπορεί να επιβληθεί άμεσα, αλλά αναπτύσσει ένα πλέγμα «αποτρεπτικών» και «σταθεροποιητικών» εγγυήσεων:
Ανάπτυξη στρατευμάτων στο έδαφος (Stabilisation Force): Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο έχουν υπογράψει δήλωση πρόθεσης για την ανάπτυξη στρατιωτικών δυνάμεων εντός της Ουκρανίας μετά την επίτευξη μιας ειρηνευτικής συμφωνίας. Σκοπός είναι να λειτουργήσουν ως ανθρώπινη ασπίδα και εγγυητές της τήρησης της ειρήνης.
Πολυεθνικές στρατιωτικές δομές: Ήδη υπό την ηγεσία του Παρισιού και του Λονδίνου διεξάγεται η μεγάλη στρατιωτική άσκηση «Koalicja» στην Πολωνία με τη συμμετοχή 10 χωρών (συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας), δοκιμάζοντας την επιχειρησιακή ικανότητα μιας Πολυεθνικής Δύναμης για την Ουκρανία (MNF-U).
Ομπρέλα αεράμυνας και χρηματοδότηση: Προωθείται η μετατροπή των διμερών συμφώνων άμυνας σε μια ενιαία ευρωπαϊκή πρωτοβουλία ολοκληρωμένης αεράμυνας για την Ουκρανία, παράλληλα με τη δημιουργία ενός Ταμείου Ανασυγκρότησης που θα συνδέει την οικονομική βοήθεια με τις ειρηνευτικές διαδικασίες.
Έχει ανακύψει όμως ένα σημαντικό πρόβλημα: Οι ΗΠΑ (μέσω του απεσταλμένου Στιβ Γουίτκοφ) πιέζουν για συνομιλίες με τη Ρωσία (π.χ. στο Αμπού Ντάμπι), με την προσέγγιση ότι «η Ευρώπη απλώς θα ενημερωθεί», γεγονός που αναγκάζει την ΕΕ να ζητά επίμονα μια «Mandatory» θέση, μία υποχρεωτική θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και όχι μία «θέση» παρατηρητή.
Πώς η ενταξιακή πορεία της Ουκρανίας επηρεάζει τις διαπραγματεύσεις:
Η ένταξη στην ΕΕ αποτελεί για το Κίεβο την απόλυτη θεσμική εγγύηση ασφαλείας μέσω του Άρθρου 42(7) της Συνθήκης της ΕΕ για την αμοιβαία συνδρομή:
Επιτάχυνση των διαδικασιών: Η Ύπατη Εκπρόσωπος Εξωτερικής Πολιτικής της ΕΕ, Κάγια Κάλας, πιέζει ανοιχτά να ανοίξουν όλα τα υπόλοιπα διαπραγματευτικά κεφάλαια έως το τέλος του 2026, αξιοποιώντας το γεγονός ότι τον Ιούνιο του 2026 άνοιξε η πρώτη δέσμη κεφαλαίων.
Το Χρονοδιάγραμμα του Κιέβου: Η ουκρανική κυβέρνηση έχει θέσει ως επίσημο στόχο την ολοκλήρωση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων έως το τέλος του 2028.
Το «Αγκάθι» των Μεταρρυθμίσεων: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (στην πρόσφατη έκθεση διεύρυνσης) ξεκαθάρισε ότι παρά την πολιτική βούληση, το Κίεβο πρέπει να επιταχύνει τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις στη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την καταπολέμηση της διαφθοράς. Μια παρατεταμένη διαδικασία (τύπου Δυτικών Βαλκανίων) θεωρείται απαράδεκτη από την ουκρανική κοινωνία, η οποία βλέπει την ΕΕ ως κίνητρο επιβίωσης.
Οι Θέσεις Γαλλίας και Γερμανίας ως προς τις «Κόκκινες Γραμμές» του Κιέβου:
Το Παρίσι και το Βερολίνο αποτελούν τους δύο βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής στρατηγικής, αλλά εμφανίζουν ελαφρώς διαφορετικές αποχρώσεις στη διαχείριση των κόκκινων γραμμών του Βολοντίμιρ Ζελένσκι (όχι εδαφικές παραχωρήσεις, όχι πάγωμα χωρίς εγγυήσεις):
Γαλλία (Επιθετική διπλωματία και αποτροπή): Ο Εμανουέλ Μακρόν ηγείται της προσπάθειας για τη συγκρότηση της πολυεθνικής στρατιωτικής δύναμης υποστήριξης της Ουκρανίας. Το Παρίσι στηρίζει τη γραμμή ότι «δεν μπορεί να αλλάξουν σύνορα με τη βία» και επιδιώκει να δημιουργήσει τετελεσμένα στο πεδίο (αποστολή εκπαιδευτών/στρατευμάτων μετά από deal) ώστε ο Πούτιν να μην μπορεί να παραβιάσει ξανά μια μελλοντική εκεχειρία.
Γερμανία (Θεσμική και οικονομική στήριξη): Το Βερολίνο παραμένει ο μεγαλύτερος οικονομικός και στρατιωτικός χρηματοδότης της Ουκρανίας εντός της ΕΕ, αλλά εμφανίζεται πιο προσεκτικό σε κινήσεις που θα μπορούσαν να εμπλέξουν άμεσα ευρωπαϊκά στρατεύματα σε αντιπαράθεση με τη Μόσχα. Η Γερμανία εστιάζει στην ενίσχυση της ουκρανικής άμυνας εντός των υφιστάμενων συνόρων και στη διασφάλιση ότι οποιαδήποτε συμφωνία δεν θα αποτελεί «συνθηκολόγηση» επιβεβλημένη από τρίτους.
Η Κοινή Ευρωπαϊκή Γραμμή: Παρά τις αποχρώσεις, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει διακηρύξει επίσημα ότι «η πορεία προς την ειρήνη δεν μπορεί να αποφασιστεί χωρίς την Ουκρανία».
Αυτά επί του παρόντος, μέχρι να υπάρξουν νεότερα, μέχρι δηλαδή να ξημερώσει μία άλλη «πεφωτισμένη ιδέα» σε βάρος της Ουκρανίας και της Ευρώπης.
Εν τω μεταξύ οι ρωσικές θηριωδίες συνεχίζονται σε καθημερινή βάση όπως και ο αφανισμός Ουκρανών αμάχων άλλωστε…
Όσο πλησιάζουμε προς τις εκλογές, τόσο περισσότερο γίνεται φανερό ότι ο δημόσιος διάλογος κινδυνεύει να διεξαχθεί ερήμην των πραγματικών προβλημάτων της χώρας. Και δεν είναι μόνο όσα αποφεύγουμε να συζητήσουμε. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο συζητάμε όσα τελικά αποφασίζουμε να αγγίξουμε. Με λάθος αφετηρία, λάθος όρους και, συχνά, με μοναδικό κριτήριο το πρόσκαιρο πολιτικό όφελος.
Ας πάρουμε για παράδειγμα το πρόσφατο περιστατικό στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου. Είναι οφθαλμοφανές ότι η κυβέρνηση δεν έσπασε αυγά μετά το κάζο της πανεπιστημιακής αστυνομίας και των τουρνικέ. Η αντιπολίτευση όμως; Έχει να πει κάτι για το γεγονός ότι εξακολουθούν να συμβαίνουν τέτοια φαινόμενα; Ρητορικό το ερώτημα. Γιατί το παραμύθι δεν έχει τον δράκο που θέλει. Κι αυτά τα θέματα δεν συμφέρει να τα αγγίζεις όταν προσπαθείς να χαϊδέψεις αυτιά, μήπως και τσιμπήσεις καμία μονάδα παραπάνω.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η συζήτηση για την οικονομία. Ο δημόσιος διάλογος έχει κατακλυστεί με κατηγορίες αντί για προτάσεις κι έτσι καταλήγουμε να μιλάμε με όρους πολιτικής βούλησης ή ακόμα χειρότερα με όρους ηθικής ανωτερότητας. Πόσο συχνά όμως συζητάμε για τον βασικό λόγο που η χώρα εξακολουθεί να υστερεί σε εισοδήματα; Την προστιθέμενη αξία όσων παράγουμε.
Σύμφωνα με πρόσφατες αναλύσεις της Eurostat, η προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο στην Ελλάδα το 2024 ήταν περίπου 40.000 ευρώ ετησίως, έναντι 74.000 στην ΕΕ. Ανά ώρα εργασίας, η απόσταση μεγαλώνει ακόμη περισσότερο: 19,7 ευρώ έναντι 45,9. Μάλιστα η υστέρησή μας εμφανίζεται σε 17 από τους 20 κλάδους της οικονομίας. Ενδεικτικό είναι ότι μόλις το 9% των επιχειρήσεων (άνω των 10 ατόμων) στην Ελλάδα χρησιμοποιούν κάποιο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης, με τον μέσο όρο της ΕΕ να είναι στο 20%.
Κι αν η παραγωγικότητα είναι ένα πρόβλημα για το οποίο αποφεύγουμε να συζητήσουμε τις πραγματικές αιτίες, το ασφαλιστικό είναι ένα πρόβλημα για το οποίο αποφεύγουμε να συζητήσουμε ποιος θα επωμιστεί το κόστος των λύσεων.
Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες της Κομισιόν, το γενικό όριο συνταξιοδότησης ενδέχεται να αυξηθεί από τα 67 στα 68 έτη έως το 2030. Κύρια αιτία είναι η επιδείνωση της αναλογίας εργαζομένων προς συνταξιούχους και συνεπώς το δημογραφικό. Ένα περίπλοκο και πολύπλευρο πρόβλημα το οποίο δεν επιδέχεται εύκολων λύσεων. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι μπορούμε να το αποφεύγουμε κιόλας.
Εδώ, το πολιτικό σύστημα οφείλει να ανοίξει έναν ειλικρινή δημόσιο διάλογο και σίγουρα να μην κάνει βήματα προς την αντίθετη κατεύθυνση πιεζόμενο από τον εκλογικό ορίζοντα. Υπό αυτό το πρίσμα, ας αναρωτηθούμε: Τι εξυπηρέτησε η εξαγγελία για γενική αύξηση των συντάξεων από τη νέα χρονιά και το οριζόντιο επίδομα έναντι 13ης σύνταξης; Σίγουρα τον εκλογικό ορίζοντα. Και το δυστύχημα είναι ότι το πολιτικό σύστημα πίεσε και πιέζει για περαιτέρω επέκταση αυτών.
Την ίδια στιγμή, οι προγραμματισμένες αυξήσεις των συντάξεων και η ετήσια ενίσχυση των 400 ευρώ συνεπάγονται δημοσιονομική δαπάνη περίπου 1,7 δισ. ευρώ. Ας υποθέσουμε ότι επιλέγαμε να διατηρήσουμε την προστασία των πιο ευάλωτων συνταξιούχων και να ανακατευθύνουμε ένα σημαντικό μέρος αυτών των πόρων. Με ένα ενδεικτικό σενάριο εξοικονόμησης 1,5 δισ. ευρώ ετησίως, θα μπορούσαμε να διπλασιάσουμε τους προϋπολογισμούς του επιδόματος στέγασης και του φοιτητικού στεγαστικού επιδόματος, διαθέτοντας επιπλέον περίπου 1,1 δισ. για την αύξηση των διαθέσιμων κατοικιών.
Δεν πρόκειται για αντιπαράθεση γενεών. Πρόκειται για πολιτικές προτεραιότητες. Για την αναγνώριση ότι οι πόροι είναι περιορισμένοι και ότι κάθε επιλογή συνεπάγεται και κάτι που αφήνουμε πίσω. Αυτό ακριβώς όμως αποφεύγουμε να συζητήσουμε. Γιατί οι δύσκολες επιλογές έχουν πολιτικό κόστος, ενώ οι εύκολες υποσχέσεις αποφέρουν ψήφους.
Κι εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο διακύβευμα της επόμενης περιόδου. Τα χαρακτηριστικά του προεκλογικού διαλόγου δεν επηρεάζουν μόνο το εκλογικό αποτέλεσμα, αλλά και την επόμενη μέρα. Γιατί όποιος κληθεί να κυβερνήσει χωρίς να έχει μιλήσει για τις αναγκαίες αλλαγές, δύσκολα θα μπορέσει να τις εφαρμόσει.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι απλώς να αλλάξει ο τόνος της προεκλογικής αντιπαράθεσης. Είναι να αλλάξει το περιεχόμενό της. Να μιλήσουμε επιτέλους για τις δύσκολες επιλογές, για το κόστος τους και για το ποιος θα κληθεί να το επωμιστεί. Να φέρουμε τον δημόσιο διάλογο στο πλαίσιο της προγραμματικής αντιπαράθεσης, της μάχης των ιδεών και, εν τέλει, της πραγματικής πολιτικής. Γιατί όσα δεν τολμήσουμε να συζητήσουμε πριν από τις εκλογές, δύσκολα θα μπορέσουμε να τα αλλάξουμε μετά.
Ένα νέο ερευνητικό σεμινάριο στο Λονδίνο και δύο προτάσεις για μια ιστορία της ελληνικής διασποράς μέσα από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων της

Την Τρίτη 27 Οκτωβρίου, στον τέταρτο όροφο του κτηρίου Rhind του City St George’s, University of London, εγκαινιάστηκε ένας νέος κύκλος ερευνητικών σεμιναρίων με τίτλο «Η Ελλάδα και ο σύγχρονος κόσμος» (Greece and the Modern World). Τον κύκλο διοργανώνουν από κοινού το τμήμα Διεθνούς Πολιτικής του Πανεπιστημίου City St George’s και το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του King’s College London. Στόχος του είναι να φέρει τη νεότερη ελληνική ιστορία σε διάλογο με τα ευρύτερα ερωτήματα της ευρωπαϊκής, της μεσογειακής και της παγκόσμιας ιστορίας. Το φθινοπωρινό πρόγραμμα περιλαμβάνει τρεις συναντήσεις, στις οποίες θα συζητηθούν έξι εργασίες που βρίσκονται σε εξέλιξη.[1]
Ο τρόπος διεξαγωγής του σεμιναρίου αξίζει ιδιαίτερη αναφορά. Οι εισηγήσεις δεν διαβάζονται στην αίθουσα. Τα κείμενα αποστέλλονται στους συμμετέχοντες μία εβδομάδα νωρίτερα, ως προσχέδια που δεν προορίζονται για ευρεία κυκλοφορία, με την παράκληση να έχουν διαβαστεί πριν από τη συνάντηση. Έτσι, σχεδόν ολόκληρος ο χρόνος αφιερώνεται στη συζήτηση. Η πρακτική αυτή, διαδεδομένη στα βρετανικά πανεπιστήμια, μετατρέπει τους ακροατές σε συνομιλητές και επιτρέπει την κριτική παρέμβαση όσο το έργο διαμορφώνεται ακόμη, προτού πάρει τον δρόμο της δημοσίευσης.
Η πρώτη συνάντηση ήταν αφιερωμένη στη μετανάστευση και τη διασπορά. Εισηγητές ήταν ο Νίκος Δουμάνης (Nicholas Doumanis), του Πανεπιστημίου του Ιλινόι στο Σικάγο, και η Μαριλένα Αναστασοπούλου, του University College Dublin και του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Οι διοργανωτές έθεσαν ένα διπλό ερώτημα: τι μπορεί να προσφέρει η μελέτη της ελληνικής διασποράς στο ευρύτερο πεδίο της ιστορίας της μετανάστευσης και κατά πόσον η διασπορά αυτή συνιστά πράγματι μια ιδιαίτερη περίπτωση. Τα δύο κείμενα προσεγγίζουν τα ερωτήματα αυτά από διαφορετικές αφετηρίες. Συγκλίνουν, ωστόσο, σε μια κοινή επιλογή: εξετάζουν τη διασπορά «από τα κάτω», μέσα από την καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων της, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από τους θεσμούς, τις εκκλησίες και τις διαμάχες των ηγεσιών.
Οι διοργανωτές και οι συνομιλητές
Ο κύκλος αποτελεί πρωτοβουλία του Γιώργου Γιαννακόπουλου, αναπληρωτή καθηγητή (Associate Professor) Νεότερης Ιστορίας στο City St George’s, όπου κατέχει επίσης τη θέση του αναπληρωτή κοσμήτορα για θέματα απασχολησιμότητας (employability), εξωστρέφειας και επιχειρηματικότητας. Σπούδασε ιστορία και πολιτική επιστήμη στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και αναγορεύθηκε διδάκτωρ Νεότερης Ιστορίας στο Queen Mary του Πανεπιστημίου του Λονδίνου το 2015. Προτού ενταχθεί στο City, δίδαξε και εργάστηκε ερευνητικά σε διάφορα ιδρύματα, μεταξύ των οποίων η Ακαδημία Αθηνών, το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, το New York University, το King’s College και το London School of Economics. Σήμερα είναι επίσης επισκέπτης ερευνητής στο King’s College και στο LSE IDEAS, καθώς και εταίρος της Βασιλικής Ιστορικής Εταιρείας.[2]
Το ερευνητικό του πεδίο είναι η διεθνής ιστορία της Βρετανίας και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης από τα τέλη του 19ου έως τις αρχές του 20ού αιώνα, με ιδιαίτερη έμφαση στις σχέσεις μεταξύ εθνικισμού, αυτοκρατορίας και διεθνισμού. Η πρόσφατη μονογραφία του, The Interpreters (2025), εξετάζει τη δράση Βρετανών λογίων, δημοσιογράφων και μεταρρυθμιστών –ανάμεσά τους ο Άρθουρ Έβανς (Arthur Evans), ο Σίτον-Γουότσον (R. W. Seton-Watson) και ο Άρνολντ Τόινμπι (Arnold Toynbee)– που επεδίωξαν να «εξηγήσουν» τα εθνικά ζητήματα της περιοχής στο βρετανικό και το διεθνές κοινό. Κεντρική θέση του βιβλίου είναι ότι αυτή η ερμηνευτική δραστηριότητα δεν υπήρξε ποτέ ουδέτερη: ο διεθνισμός των «ερμηνευτών» λειτούργησε λιγότερο ως ηθικό αντίβαρο στην αυτοκρατορία και περισσότερο ως ένας από τους τρόπους με τους οποίους η αυτοκρατορία επαναπροσδιόρισε τον εαυτό της.[3] Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε ο συλλογικός τόμος για τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1919-1922 και την ανασυγκρότηση της διεθνούς τάξης, τον οποίο επιμελήθηκε μαζί με τον Τζόζεφ Μαϊόλο (Joseph Maiolo) και την Γκόντα Βαν Στιν.[4] Είναι επίσης επικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος «The World that Consuls Made», το οποίο χρηματοδοτεί η Βρετανική Ακαδημία.[5]
Το ενδιαφέρον του για τους διαμεσολαβητές –τους ανθρώπους που μεταφέρουν γνώση, εικόνες και επιχειρήματα από τον έναν κόσμο στον άλλο– εξηγεί ίσως και τη σύλληψη του σεμιναρίου. Ο κύκλος προσεγγίζει την ελληνική ιστορία ως πεδίο διερεύνησης γενικότερων ιστορικών ερωτημάτων. Η ιστορία της διασποράς, άλλωστε, είναι εξ ορισμού και ιστορία διαμεσολάβησης.
Συνδιοργανώτρια είναι η Γκόντα Βαν Στιν (Gonda Van Steen), κάτοχος της Έδρας Κοραή στο King’s College London και διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου. Η συμμετοχή της προσέδωσε ιδιαίτερο βάρος στο θέμα της πρώτης συνάντησης: το βιβλίο της για τις υιοθεσίες παιδιών από την Ελλάδα στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 φώτισε μία από τις λιγότερο γνωστές και περισσότερο οδυνηρές διαδρομές της μεταπολεμικής ελληνικής μετανάστευσης.[6]
Στη συνάντηση της 27ης Οκτωβρίου παρευρέθηκε ο καθ. Όθωνας Αναστασάκης, πολιτικός επιστήμονας και ανώτερος ερευνητής (Senior Research Fellow) του St Antony’s College της Οξφόρδης, όπου διευθύνει το Πρόγραμμα Σπουδών Νοτιοανατολικής Ευρώπης (SEESOX). Στη συζήτηση που ακολούθησε διατύπωσε ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις για τις δύο εργασίες. Η παρουσία του είχε ξεχωριστή σημασία, καθώς το θέμα του σεμιναρίου αφορούσε άμεσα τον πυρήνα των ερευνητικών του ενδιαφερόντων. Ο καθ. Αθανασάκης είναι επικεφαλής του προγράμματος του SEESOX για την ελληνική διασπορά, συνεπιμελητής τόμου για τη σχέση των Ελλήνων του εξωτερικού με την Ελλάδα στα χρόνια της κρίσης και συνυπογράφει, μαζί με την Αναστασοπούλου, την έρευνα του οργανισμού διαΝΕΟσις, για τους Έλληνες της Γερμανίας, στην οποία θα αναφερθούμε παρακάτω.[7]
Ένα παλιό ερώτημα: τι είναι διασπορά;
Η συζήτηση αυτή έχει μακρά προϊστορία στο Λονδίνο. Ο Ρίτσαρντ Κλογκ (Richard Clogg), που δίδαξε επί δεκαετίες νεότερη βαλκανική ιστορία στο King’s College, δημοσίευσε το 2007 ένα σύντομο αλλά προγραμματικό άρθρο για τον ορισμό της ελληνικής διασποράς.[8] Αξίζει να το θυμηθούμε, καθώς οι δύο εισηγήσεις επανέρχονται, χωρίς να το δηλώνουν ρητά, σε ερωτήματα που είχε θέσει.
Ο Κλογκ αναζητούσε μια ιστορία των Ελλήνων και όχι μόνο μια ιστορία της Ελλάδας. Ως διασπορά όριζε τις κοινότητες που δημιούργησε η μετανάστευση πέρα από τα όρια τόσο του ελληνικού κράτους όσο και της «καθ’ ημάς Ανατολής», όπου ο ελληνισμός είχε γηγενείς ρίζες. Στη συνέχεια ενέτασσε την ελληνική περίπτωση στις τυπολογίες της διεθνούς βιβλιογραφίας. Με αφετηρία την τυπολογία του Τζον Άρμστρονγκ (John Armstrong), έδειχνε ότι η ελληνική διασπορά συνδύαζε στοιχεία τόσο της «κινητοποιημένης» (mobilized) όσο και της «προλεταριακής» διασποράς: από τη μια, τα εμπορικά και ναυτιλιακά δίκτυα· από την άλλη, τους μεταλλωρύχους της Γιούτα και τους Gastarbeiter της Δυτικής Γερμανίας. Σε διάλογο με τον Ρόμπιν Κοέν (Robin Cohen), υποστήριζε ότι, σε αντίθεση με την εβραϊκή ή την αρμενική, η ελληνική διασπορά δεν γεννήθηκε κυρίως από μια συλλογική καταστροφή, αλλά από τη φτώχεια.[9] Ήταν, με άλλα λόγια, πρωτίστως διασπορά της εργασίας και του εμπορίου.
Το άρθρο έκλεινε με δύο ερωτήματα που διατρέχουν και τις εισηγήσεις της 27ης Οκτωβρίου. Το πρώτο αφορούσε τον προσδιορισμό της ελληνικότητας: ποιος είναι Έλληνας όταν έχουν πλέον χαθεί η γλώσσα και η ορθόδοξη πίστη; Ο Κλογκ προέκρινε την απάντηση που αποδίδεται στον Ελευθέριο Βενιζέλο και θεμελιώνει την ελληνικότητα στην προσωπική βούληση: Έλληνας είναι όποιος αισθάνεται και δηλώνει Έλληνας. Το δεύτερο αφορούσε την ίδια την ιστορική γραφή: πώς γράφεται μια ιστορία που δεν περιορίζεται στα σύνορα που χάραξαν οι συνθήκες, αλλά περιλαμβάνει και την ξενιτιά – μια εμπειρία που ο ίδιος, όπως παραδεχόταν, δυσκολευόταν να αποδώσει στα αγγλικά.
«Να μείνουμε Έλληνες»: η μεταπολεμική διασπορά από τα κάτω
Ο Νίκος Δουμάνης γεννήθηκε στην Αυστραλία από Έλληνες γονείς και δίδαξε επί δύο δεκαετίες στο Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας, στο Σίδνεϊ, προτού αναλάβει την Έδρα Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι στο Σικάγο. Μαζί με τον Αντώνη Λιάκο συνέγραψε τον τόμο της σειράς Edinburgh History of the Greeks για τον 20ό αιώνα, αναλαμβάνοντας την ενότητα για τη διασπορά.[10] Η εισήγησή του ξεκινά με μια εικόνα. Το ντοκιμαντέρ The Greeks του διευθυντή φωτογραφίας Βάλτερ Λάσαλι (Walter Lassally), που γυρίστηκε το 1967, ολοκληρώνεται με μια σκηνή στο λιμάνι του Πειραιά: μετανάστες επιβιβάζονται στο πλοίο για την Αυστραλία. Η σκηνή, γράφει, θυμίζει κηδεία: οι γονείς γνώριζαν ότι ίσως δεν θα ξανάβλεπαν τα παιδιά τους.
Πέρα από τον πόνο του αποχωρισμού, ο Δουμάνης διακρίνει δύο ακόμη πηγές αγωνίας: τη ζωή στην ξενιτιά, σε έναν κόσμο με διαφορετική γλώσσα και άλλους κανόνες, και τον φόβο της πολιτισμικής απώλειας, που θα γινόταν εντονότερος όταν οι μετανάστες αποκτούσαν και μεγάλωναν παιδιά. Η σχετική βιβλιογραφία, υποστηρίζει, έχει μελετήσει τις διακρίσεις, τις συνθήκες εργασίας, τις κρατικές πολιτικές και, κυρίως, τις διαμάχες της Εκκλησίας με τις κοινότητες. Συχνά, όμως, αντιμετωπίζει ως αυτονόητο το περιεχόμενο της ελληνικότητας, σαν να επρόκειτο για μια αμετάβλητη ταυτότητα, για έναν «Homo Graecus» που απλώς άλλαξε ήπειρο. Το δικό του ερώτημα είναι τι σήμαινε στην πράξη η επιθυμία «να μείνουμε Έλληνες».
Η απάντηση αφορά τη γενιά που εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και την Αυστραλία από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 έως τη δεκαετία του 1970. Οι τρεις αυτές χώρες, σε αντίθεση με τη Δυτική Γερμανία, επιδίωκαν την προσέλκυση μεταναστών για μόνιμη εγκατάσταση και όχι «φιλοξενούμενων εργατών». Οι νεοφερμένοι ήταν κατά κανόνα νέοι άνθρωποι αγροτικής καταγωγής, που είχαν βιώσει ως παιδιά τον πόλεμο της δεκαετίας του 1940 και είχαν περάσει από τις πόλεις προτού μεταναστεύσουν. Έφερναν μαζί τους όχι μόνο τα βιώματα του χωριού, αλλά και μια σύγχρονη, αστική ελληνική κουλτούρα: μουσική, κινηματογράφο, χτενίσματα, ενδυματολογικές συνήθειες και μια προφορά πιο κοντά στην κοινή νεοελληνική. Γι’ αυτό και συχνά ήρθαν σε σύγκρουση με τους παλαιότερους μετανάστες. Εκείνοι θεωρούσαν τους νεοφερμένους θορυβώδεις και υπερβολικά προσηλωμένους στην εθνική τους ταυτότητα· οι νεότεροι, από την πλευρά τους, έβλεπαν τους παλαιότερους ως συντηρητικούς και αποξενωμένους από τη σύγχρονη Ελλάδα.[11]
Το κεντρικό μέρος της εισήγησης ανασυνθέτει τον κόσμο που δημιούργησαν αυτοί οι μετανάστες. Στους ελληνικούς κινηματογράφους, όπως εκείνους που διηύθυνε στη Νέα Υόρκη η Θεσσαλονικιά, η Εβραία Chelly Wilson, ολόκληρες οικογένειες παρακολουθούσαν τις ταινίες της Αλίκης Βουγιουκλάκη και του Θανάση Βέγγου. Το πικάπ ήταν από τις πρώτες αγορές κάθε νοικοκυριού· στα μέσα της δεκαετίας του 1960 η ζήτηση στην Αυστραλία ήταν τόσο μεγάλη, ώστε οι ελληνικοί δίσκοι άρχισαν να παράγονται επιτόπου. Στην Όγδοη Λεωφόρο του Μανχάταν λειτουργούσαν εννέα κέντρα με μπουζούκια, σε απόσταση λίγων οικοδομικών τετραγώνων μεταξύ τους. Κάθε Σάββατο κάποιος σύλλογος διοργάνωνε χορό σε νοικιασμένη αίθουσα, με μπουζούκι, κλαρίνο και ντραμς. Γύρω από τα καφενεία, τα μπακάλικα, τα ζαχαροπλαστεία και τα καταστήματα δώρων διαμορφώθηκαν οι ελληνικές συνοικίες, τα Greektowns: η οδός Χάλστεντ στο Σικάγο, το Νιούταουν και το Μάρικβιλ στο Σίδνεϊ, το Ρίτσμοντ στη Μελβούρνη, η Ντάνφορθ στο Τορόντο.[12] Επρόκειτο, επιμένει ο Δουμάνης, για έναν κόσμο φτιαγμένο πρωτίστως για τους ίδιους τους Έλληνες, όχι για το αγγλοσαξονικό κοινό ή για τις άλλες ξενόφερτες κοινότητες. Μέσα σε αυτόν μπορούσε κανείς, όπως η γιαγιά του στο Σίδνεϊ, να περάσει ολόκληρη τη ζωή του χωρίς να μάθει αγγλικά.
Ιδιαίτερη θέση στην ανάλυσή του κατέχει η «συλλογομανία». Οι κοινότητες, οι ελληνικές οργανώσεις και, πάνω απ’ όλα, τα σωματεία με βάση τον τόπο καταγωγής προσέφεραν στον μετανάστη αγροτικής προέλευσης κοινωνική αναγνώριση και κύρος· τα «προεδριλίκια» ήταν φαινόμενο οικείο σε κάθε παροικία. Η προσήλωση στον γενέθλιο τόπο, κατά τον Δουμάνη, δεν ανταγωνιζόταν την εθνική ταυτότητα, αλλά την ενίσχυε, καθώς οι συμπατριώτες κάθε περιοχής επιδίωκαν να εμφανιστούν περισσότερο πατριώτες από τους υπόλοιπους. Ο ίδιος ονομάζει το φαινόμενο «ανταγωνιστικό ελληνισμό». Μάρτυρες αυτού του διπλού δεσμού παραμένουν τα κοιμητήρια: στις ταφόπλακες της πρώτης γενιάς αναγράφεται, στα ελληνικά, το χωριό ή το νησί της καταγωγής.
Από τη δεκαετία του 1980, οι οικογένειες άρχισαν να μετακινούνται στα προάστια, οι ελληνικές συνοικίες να ερημώνουν και τα τοπικά σωματεία να φθίνουν. Οι νεότερες γενιές διατηρούν τη μουσική και τους χορούς, η ελληνικότητά τους όμως παραπέμπει όλο και περισσότερο σε ένα «σήμα κατατεθέν» με άρωμα Μυκόνου και Σαντορίνης. Ο Δουμάνης ολοκληρώνει την εισήγησή του με ορισμένες βασικές διαπιστώσεις. Η εθνική ταυτότητα των Ελλήνων μεταναστών ήταν ισχυρά εδραιωμένη —«σκληρή», κατά τη διατύπωσή του—, σε αντίθεση με την «εθνική αδιαφορία» που έχει εντοπίσει η Τάρα Ζάρα (Tara Zahra) σε άλλους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Διαφωνεί επίσης με την έμφαση που δίνει ο Κώστας Κατσάπης στο «πολιτισμικό σοκ» των Ελλήνων της Αυστραλίας: οι γειτονιές που δημιούργησαν οι ίδιοι οι μετανάστες λειτούργησαν, κατά την άποψή του, ως ανάχωμα σε αυτό.[13] Τέλος, οι κοινωνίες υποδοχής μεταμόρφωσαν και τους ίδιους τους μετανάστες. Ο «ελληνικός» γάμος με τους εκατοντάδες καλεσμένους, όπως τον έκανε διάσημο η ταινία My Big Fat Greek Wedding, είναι, κατά τον Δουμάνη, ένας εξελληνισμένος αμερικανικός γάμος. Όταν, το 1990, έδειξε στους συγγενείς του στην Ελλάδα το βίντεο από τον γάμο του αδελφού του, με περίπου τετρακόσιους προσκεκλημένους, εκείνοι το παρακολούθησαν σαν ντοκιμαντέρ για μια εξωτική χώρα.
Η ένταξη «στο πλάι»: η πρόταση της Μαριλένας Αναστασοπούλου
Η Μαριλένα Αναστασοπούλου είναι επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας της Μετανάστευσης στο University College Dublin και συνεργαζόμενο μέλος της Σχολής Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, όπου ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές σπουδές της. Η μονογραφία της για τους Μικρασιάτες πρόσφυγες και τους απογόνους τους, που κυκλοφόρησε φέτος από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, στηρίζεται σε 262 συνεντεύξεις ιστορίας ζωής και σε περίπου 5.000 προφορικές μαρτυρίες.[14] Το κείμενο που παρουσίασε είναι προσχέδιο ερευνητικής πρότασης, γραμμένο αμέσως μετά την πιλοτική έρευνα πεδίου που πραγματοποίησε στις Ηνωμένες Πολιτείες την άνοιξη του 2026. Το πρόγραμμα φέρει τον τίτλο EDGE (Everyday Diasporas and Global Experiences).
Το κείμενο ξεκινά με τη φωνή ενός μετανάστη ταξιτζή στη Νέα Υόρκη. Στο Κουίνς, λέει, κανείς δεν είναι «από εδώ»: στο πλυντήριο της γειτονιάς ακούγονται πέντε γλώσσες, ενώ όποιος φωνάζει σε κάποιον άλλον να γυρίσει στη χώρα του μιλά και ο ίδιος με ξενική προφορά. Περιγράφει τη διαδοχή των μεταναστευτικών ομάδων στο Τζάκσον Χάιτς –πρώτα Ιρλανδοί, ύστερα Ινδοί, σήμερα Μπαγκλαντεσιανοί, Νεπαλέζοι και Θιβετιανοί– και θυμάται ότι ένα τέτοιο «παράλληλο σύμπαν» υπήρξε κάποτε και η ελληνική Αστόρια.
Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει το βασικό επιχείρημα της πρότασης. Κατά την Αναστασοπούλου, η ένταξη μελετάται σχεδόν πάντοτε ως σχέση του μετανάστη με το κράτος ή με τον γηγενή πληθυσμό, σε αυτό που η ίδια ονομάζει «κάθετο άξονα». Στην καθημερινή ζωή, όμως, στη γειτονιά, στην εργασία, στο σχολείο ή στην ενορία, οι μετανάστες συναναστρέφονται συχνά άλλους μετανάστες, διαφορετικής προέλευσης, που έχουν εγκατασταθεί στη χώρα σε διαφορετικές περιόδους. Το EDGE εξετάζει αυτόν τον «οριζόντιο άξονα»: τις μεταξύ τους σχέσεις, από τη φιλία και τον γάμο έως τη συνεργασία και τη σύγκρουση.
Πεδίο της έρευνας είναι η ελληνική διασπορά από τη δεκαετία του 1920 έως σήμερα. Η Αναστασοπούλου υπενθυμίζει ότι η ελληνική περίπτωση είχε, κατά την έκφραση του Ρόμπιν Κοέν, μόνο μια «εμφάνιση εκτός σκηνής» στις σπουδές της μετανάστευσης. Δεν τη θεωρεί εξαίρεση: η πορεία των Ελλήνων, υποστηρίζει, παρουσιάζει πολλά κοινά στοιχεία με εκείνη άλλων μεταναστευτικών ομάδων. Ακριβώς γι’ αυτό, η μελέτη της μπορεί να φωτίσει ευρύτερα φαινόμενα. Η πρόταση συγκρίνει τρία πλαίσια υποδοχής: το αμερικανικό «χωνευτήρι» (Νέα Υόρκη, Σικάγο, Φιλαδέλφεια, Βαλτιμόρη), το σύστημα των «φιλοξενούμενων εργατών» της Δυτικής Γερμανίας (Μόναχο, Κολονία, Φρανκφούρτη) και την αυστραλιανή κοινωνία εποίκων (Μελβούρνη, Σίδνεϊ). Προσβλέπει σε περισσότερες από διακόσιες συνεντεύξεις ιστορίας ζωής, σε συνδυασμό με τη μελέτη αρχειακού υλικού· η πιλοτική έρευνα έχει ήδη αποδώσει περισσότερες από ογδόντα. Αφετηρία αποτελούν δύο ευρήματα προηγούμενων ερευνών της: αφενός, ότι η στάση των απογόνων των Μικρασιατών απέναντι στους σημερινούς μετανάστες εκτείνεται από την ενσυναίσθηση έως την εχθρότητα και τον ανταγωνισμό· αφετέρου, ότι οι Έλληνες της Γερμανίας, σύμφωνα με την έρευνα του οργανισμού διαΝΕΟσις του 2025, αναπτύσσουν δίκτυα φιλίας που περιλαμβάνουν ανθρώπους διαφορετικής εθνοτικής προέλευσης.[15]
Το εγχείρημα αξιοποιεί την ιστορική έρευνα για να φωτίσει ένα βασικό ερώτημα της κοινωνικής ψυχολογίας: μπορεί η γνωριμία με ανθρώπους διαφορετικής καταγωγής να περιορίσει τις προκαταλήψεις; Αυτή είναι η βασική ιδέα της «υπόθεσης της επαφής» του Γκόρντον Όλπορτ (Gordon Allport), ο οποίος υποστήριξε ότι κάτι τέτοιο είναι δυνατό υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Η σχετική έρευνα έχει επικεντρωθεί κυρίως στις σχέσεις ανάμεσα στα μέλη της πλειονότητας του πληθυσμού και σε όσους ανήκουν σε μειονότητες. Η νεότερη έρευνα για τις σχέσεις διαφορετικών μειονοτήτων μεταξύ τους βασίζεται κυρίως σε ερωτηματολόγια και στην παρατήρηση επαφών που οργανώνονται ειδικά για τις ανάγκες της μελέτης. Η ιστορική προσέγγιση, παρακολουθώντας τις εμπειρίες των ανθρώπων σε βάθος δεκαετιών και γενεών, μπορεί να φωτίσει πώς οι σχέσεις αυτές διαμορφώνονται και μεταβάλλονται μέσα στην καθημερινή ζωή. Επιτρέπει έτσι να εξεταστεί αν η γνωριμία με ανθρώπους διαφορετικής καταγωγής αλλάζει τις αντιλήψεις σε βάθος χρόνου, αν η εκτίμηση για έναν άνθρωπο οδηγεί σε θετικότερη στάση απέναντι σε ολόκληρη την κοινότητά του και αν η εξοικείωση με μια κοινότητα επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν και άλλες.
Τα αποσπάσματα συνεντεύξεων που συνοδεύουν την πρόταση, οργανωμένα γύρω από τρεις άξονες —την αλληλεπίδραση, την αίσθηση του ανήκειν και τη γενιά—, αναδεικνύουν τον πλούτο του υλικού.[16] Ένας Έλληνας που εργάστηκε όλη του τη ζωή στο Χάρλεμ, χωρίς να μιλά αγγλικά, γνώρισε πρώτα την αποδοχή από τους μαύρους συναδέλφους του στον στρατό· αργότερα, μαύροι πελάτες του μαγείρευαν για εκείνον τα αγαπημένα του φαγητά. Μια οικογένεια στη Φιλαδέλφεια έμαθε συνταγές και συνήθειες από την εβραϊκή πελατεία του καταστήματός της. Μια γυναίκα από την ίδια πόλη θυμάται, αντίθετα, ότι ο κύκλος των συναναστροφών της περιοριζόταν στους συγγενείς που κατοικούσαν γύρω της· και η απουσία επαφής καταγράφεται εδώ ως ερευνητικό εύρημα. Ένας μεταπολεμικός μετανάστης μιλά με περιφρόνηση για τους Έλληνες που είχαν φτάσει τη δεκαετία του 1920. Μια νεαρή γυναίκα αλβανικής καταγωγής δηλώνει ότι αισθάνεται περισσότερο Ελληνίδα στην Αμερική απ’ ό,τι στην Ελλάδα, όπου τα άλλα παιδιά την έκαναν να νιώθει ξένη. Ένα ζευγάρι από την Αστόρια περιγράφει, τέλος, πώς η καχυποψία απέναντι στους νεοφερμένους μεταδίδεται από τη μια ομάδα στην άλλη: όσοι την αντιμετώπισαν τη δεκαετία του 1960 από τους Ιταλούς γείτονές τους τη στρέφουν σήμερα εναντίον των μουσουλμάνων.
Δύο ματιές, ένα ερώτημα
Τα δύο κείμενα φωτίζονται πληρέστερα όταν διαβαστούν μαζί. Αμφότερα μετατοπίζουν το ενδιαφέρον από τους θεσμούς, την Εκκλησία και τις διαμάχες των ηγεσιών, που κυριάρχησαν επί δεκαετίες στην ιστοριογραφία της διασποράς. Κινούνται στις ίδιες πόλεις της Αμερικής και της Αυστραλίας: η Αναστασοπούλου με βασικό εργαλείο την προφορική ιστορία, ο Δουμάνης αξιοποιώντας τη βιβλιογραφία, τον Τύπο της εποχής και την προσωπική εμπειρία. Το βλέμμα τους, ωστόσο, στρέφεται σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Ο Δουμάνης περιγράφει έναν κόσμο οργανωμένο γύρω από την εσωτερική ζωή της παροικίας: τους κινηματογράφους, τους χορούς, τα σωματεία, τις γειτονιές όπου μπορούσε κανείς να ζήσει χωρίς να μιλά αγγλικά. Η Αναστασοπούλου κοιτάζει «στο πλάι», στα σημεία όπου ο κόσμος αυτός συναντούσε τους κόσμους των άλλων. Το ενδιαφέρον είναι ότι η μία προσέγγιση οδηγεί στην άλλη. Ο ίδιος ο Δουμάνης σημειώνει, σχεδόν παρεμπιπτόντως, ότι οι Έλληνες της Αμερικής, του Καναδά και της Αυστραλίας έπρεπε να συμβιώσουν όχι μόνο με τον γηγενή πληθυσμό, αλλά και με Ιταλούς, Γιουγκοσλάβους και άλλους νεοφερμένους. Η Αναστασοπούλου αναγνωρίζει σε αυτή την παρατήρηση ένα ερευνητικό κενό, το οποίο το EDGE φιλοδοξεί να καλύψει.
Στο βασικό ερώτημα της βραδιάς για την ελληνική «εξαιρετικότητα», οι δύο εισηγητές δίνουν παρόμοιες απαντήσεις. Οι Έλληνες δεν συνιστούσαν εξαίρεση ούτε ως προς το αριθμητικό τους μέγεθος ούτε ως προς την κοινωνική τους πορεία. Η περίπτωσή τους είναι, ωστόσο, ιδιαίτερα διαφωτιστική: για τον Δουμάνη, επειδή αποκαλύπτει πολλά τόσο για την ίδια την Ελλάδα όσο και για τις κοινωνίες υποδοχής· για την Αναστασοπούλου, επειδή επιτρέπει να δοκιμαστούν στο πεδίο της ιστορίας θεωρίες που διατυπώθηκαν σε άλλα επιστημονικά πεδία. Αν κάτι ξεχωρίζει, είναι ίσως ο συνδυασμός που περιγράφει ο Δουμάνης: μια ισχυρά εδραιωμένη εθνική ταυτότητα και μια αξιοσημείωτη ικανότητα αυτοοργάνωσης, χωρίς κρατικό σχεδιασμό.
Παραμένουν, βέβαια, ανοιχτά ερωτήματα. Ο ελληνικός κόσμος με τους πυκνούς εσωτερικούς δεσμούς που περιγράφει ο Δουμάνης μπορεί να ιδωθεί και ως κόσμος περιχαράκωσης· η Αναστασοπούλου θα χρειαστεί να δείξει πότε η απουσία επαφής αποτελούσε επιλογή και πότε ήταν αποτέλεσμα αποκλεισμού. Ο ορισμός της ελληνικότητας με βάση τον αυτοπροσδιορισμό, τον οποίο υιοθετεί το EDGE —περιλαμβάνοντας Ελληνοκυπρίους, ελληνόφωνους Εβραίους και Αλβανούς—, μας επαναφέρει στον Κλογκ και στη βενιζελική διατύπωση. Ο Κλογκ είχε επισημάνει ότι σε ενημερωτικό υλικό για την ελληνική κοινότητα του Λονδίνου οι Ελληνοκύπριοι δεν συνυπολογίζονταν καν· ο Δουμάνης παρατηρεί, αντίθετα, ότι εκτός Βρετανίας οι Κύπριοι θεωρούνταν αυτονόητο τμήμα των ελληνικών κοινοτήτων.[17] Η Βρετανία, που απουσιάζει από τα δύο κείμενα, θα μπορούσε ίσως να αποτελέσει το επόμενο πεδίο διερεύνησης για ένα σεμινάριο που φιλοξενείται στο Λονδίνο.
Αντί επιλόγου
Τα κείμενα που συζητήθηκαν είναι εργασίες σε εξέλιξη και τα συμπεράσματά τους παραμένουν προσωρινά· αυτή, άλλωστε, είναι η ουσία ενός ερευνητικού σεμιναρίου. Ο κύκλος θα συνεχιστεί με δύο ακόμη συναντήσεις μέσα στο φθινόπωρο, έχοντας ήδη θέσει ψηλά τον πήχη. Tο πρόγραμμα του επόμενου εξαμήνου είναι υπό διαμόρφωση αλλά θα περιλαμβάνει συζητήσεις με θέμα τον ψυχρό πόλεμο, τις πολιτικές της ανθρωπιστικής δράσης, το παρελθόν και παρόν της ελληνικής ναυτιλίας. H θεματολογία των επόμενων συναντήσεων θα αφορά ζητήματα σχετικά με την προβληματική των εθνοτικών ταυτίσεων/διαιρέσεων σε περιόδους μετάβασης από αυτοκρατορίες σε έθνη κράτη, καθώς και στην σχέση της Ελλάδας με τον παγκόσμιο καπιταλισμό.
Ο Δουμάνης κλείνει την εισήγησή του με μια σκέψη που αντλεί από τη διδασκαλία του: όπως η ιστορία του φασισμού δεν εξαντλείται στις πολιτικές των φασιστών, αλλά περιλαμβάνει και όσα βίωσαν οι άνθρωποι υπό την εξουσία τους, έτσι και η μετανάστευση είναι, πριν απ’ όλα, ανθρώπινη εμπειρία. Από διαφορετική αφετηρία, ο Κλογκ είχε ζητήσει, σχεδόν είκοσι χρόνια νωρίτερα, να αποκτήσει η ξενιτιά μεγαλύτερη θέση στην ιστοριογραφία της νεότερης Ελλάδας. Οι εισηγήσεις της 27ης Οκτωβρίου δείχνουν ότι η θέση αυτή αρχίζει να κερδίζεται μέσα από μια ιστορία γραμμένη «από τα κάτω»: από τα πλυντήρια του Κουίνς, τα μπουζούκια της Όγδοης Λεωφόρου και τις ταφόπλακες όπου διαβάζει κανείς, στα ελληνικά, το όνομα ενός χωριού.
[1] Βλ. την ανακοίνωση της συνάντησης «Migration and Diasporas» στον κύκλο «Greece and the Modern World: Modern Greek History in European, Mediterranean and global perspectives», κοινό σεμινάριο του City St George ‘s, University of London και του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του King’s College London ( citystgeorges.ac.uk, Οκτώβριος 2026 - https://www.citystgeorges.ac.uk/news-and-events/events?meta_series_sand=greece-and-the-modern-world ). Το ερώτημα της συνάντησης αποδίδεται εδώ ελεύθερα.
[2] Τα βιογραφικά στοιχεία προέρχονται από τις σελίδες του στους ιστότοπους του City St George’s και του King’s College London, καθώς και από τους διοργανωτές του σεμιναρίου.
[3] Georgios Giannakopoulos, The Interpreters: British Internationalism and Empire in Southeastern Europe, 1870–1930 (Manchester: Manchester University Press, 2025, σειρά Studies in Imperialism).
[4] Georgios Giannakopoulos, Joseph A. Maiolo και Gonda Van Steen (επιμ.), The War for Anatolia and the Remaking of International Order: Greece, Turkey and the End of the First World War (London: Bloomsbury Academic, 2025).
[5] www.consularworlds.com ή https://researchcentres.citystgeorges.ac.uk/modern-history/the-world-consuls-made
[6] Gonda Van Steen, Adoption, Memory, and Cold War Greece: Kid pro quo? (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2019).
[7] Βλ. τη σελίδα του στον ιστότοπο του St Antony’s College (sant.ox.ac.uk)· Othon Anastasakis, Manolis Pratsinakis, Foteini Kalantzi και Antonis Kamaras (επιμ.), Diaspora Engagement in Times of Severe Economic Crisis: Greece and Beyond (Cham: Palgrave Macmillan, 2022).
[8] Richard Clogg, «Defining the Diaspora: the case of the Greeks», Κάμπος: Cambridge Papers in Modern Greek 15 (2007), σ. 1–22. Πρόκειται για αναθεωρημένη μορφή της εισαγωγής στο Richard Clogg (επιμ.), The Greek Diaspora in the Twentieth Century (Basingstoke: Macmillan, 1999).
[9] John A. Armstrong, «Mobilized and proletarian diasporas», American Political Science Review 70 (1976), σσ. 393–408· Robin Cohen, Global Diasporas: An Introduction (London: UCL Press, 1997). Βλ. Clogg, «Defining the Diaspora», σσ. 6–7.
[10] Nicholas Doumanis, «The postwar Greek diaspora “from below” », αδημοσίευτο κείμενο εργασίας, σεμινάριο «Greece and the Modern World», City St George’s, 27 Οκτωβρίου 2026· σε αυτό παραπέμπουν όλες οι αναφορές στην εισήγησή του. Antonis Liakos και Nicholas Doumanis, The Edinburgh History of the Greeks, 20th and Early 21st Centuries: Global Perspectives (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023). Από τα βιβλία του Δουμάνη ξεχωρίζουν το Myth and Memory in the Mediterranean (1997), που τιμήθηκε με το βραβείο Fraenkel, και το Before the Nation (Oxford University Press, 2013).
[11] Ο Δουμάνης στηρίζεται εδώ στον Charles C. Moskos, Greek Americans: Struggle and Success (Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1980).
[12] Για τα καταστήματα του ελληνικού Σικάγου ο Δουμάνης αντλεί, μεταξύ άλλων, από δημοσίευμα της Chicago Tribune του 1974 με τίτλο «Chicago’s Land of Lamb and Honey». Η τοπική εκτύπωση ελληνικών δίσκων στην Αυστραλία αφορά το 1965.
[13] Tara Zahra, «Imagined Noncommunities: National Indifference as a Category of Analysis», Slavic Review 69 (2010), σ. 93–119· Κώστας Κατσάπης, Αυστραλία. Δέκα ιστορίες (Αθήνα: Ο Μωβ Σκίουρος, 2022).
[14] Marilena Anastasopoulou, «Everyday Diasporas and Global Experiences (EDGE)», προσχέδιο ερευνητικής πρότασης, σεμινάριο «Greece and the Modern World», City St George’s, 27 Οκτωβρίου 2026· της ίδιας, A Century of Asia Minor Refugees in Greece: Flight, Fight, and Fraternity (Oxford: Oxford University Press, 2026), διαθέσιμο σε ανοιχτή πρόσβαση.
[15] Manolis Pratsinakis, Giouli A. Panagiotopoulou, Marilena Anastasopoulou και Othon Anastasakis, Η ελληνική Διασπορά στη Γερμανία: Μετανάστευση, ενσωμάτωση, ταυτότητα, σχέσεις με την Ελλάδα και προοπτική επιστροφής, Έκθεση 110 (Αθήνα: διαΝΕΟσις, 2025). Για την «εμφάνιση εκτός σκηνής» βλ. Robin Cohen, Global Diasporas: An Introduction, 2η έκδ. (London: Routledge, 2008).
[16] Οι συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν από τη συγγραφέα στη Νέα Υόρκη και στη Φιλαδέλφεια τον Απρίλιο και τον Μάιο του 2026. Επειδή η πρόταση είναι αδημοσίευτη και το υλικό δεν έχει ακόμη αναλυθεί συστηματικά, οι συνεντευξιαζόμενοι δεν κατονομάζονται εδώ και τα λεγόμενά τους αποδίδονται περιληπτικά.
[17] Clogg, «Defining the Diaspora», σ. 16–17· Doumanis, «The postwar Greek diaspora», ό.π.
Το «χριστιανικό φρούριο» ως ψηφοθηρικό τέχνασμα και η άδικη και σκόπιμη στοχοποίηση του Πάπα, του Βατικανού και των Πατριαρχείων
Ι. Από την πρόβλεψη στο σύνθημα
Η θέση του Σάμιουελ Χάντινγκτον ότι η πολιτική της μεταψυχροπολεμικής εποχής θα διαρθρωθεί γύρω από τις μεγάλες πολιτισμικές ενότητες διατυπώθηκε ως αναλυτική υπόθεση, με τις επιφυλάξεις που αρμόζουν σε κάθε πρόγνωση. Στην πολιτική πρακτική της σύγχρονης Δύσης μετατράπηκε σε λεξιλόγιο. Η «Δύση» ορίζεται πλέον με όρους πίστης, το «φρούριο» προβάλλεται ως υπόσχεση, η «σταυροφορία» ως τόνος, και όλα αυτά απευθύνονται πρωτίστως σε ένα εσωτερικό ακροατήριο, με στόχο το εκλογικό κέρδος.
Το παρόν σημείωμα υποστηρίζει δύο συνδεόμενες θέσεις. Η πρώτη είναι ότι το πολυδιαφημισμένο, από στελέχη όπως ο Βανς και ο Χέγκσεθ, «χριστιανικό φρούριο» δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα υπέρμετρα δαπανηρό επικοινωνιακό τέχνασμα, κατασκευασμένο για να υπηρετήσει τα εκλογικά σχέδια του Ντόναλντ Τραμπ και του πολιτικού του χώρου και να καλύψει τη συναλλακτική εξωτερική του πολιτική.
Η δεύτερη είναι ότι οι πραγματικοί θεσμικοί φορείς του χριστιανικού κόσμου, δηλαδή ο Αγιώτατος Πάπας και το Βατικανό, ο Παναγιώτατος Οικουμενικός Πατριάρχης και οι Μακαριώτατοι Πατριάρχες Ιεροσολύμων, Αντιοχείας και Αλεξανδρείας, δεν σιωπούν ούτε αδρανούν. Αντίθετα, διαμαρτύρονται, παρεμβαίνουν και πράττουν ό,τι είναι πρακτικά εφικτό ενάντια στις σφαγές και την καταπίεση του χριστιανικού ποιμνίου· κατά συνέπεια, οι κατηγορίες που τους καταλογίζονται περί αδράνειας είναι άδικες και σκόπιμες.
II. Η ρητορική
Η ακρίβεια εδώ δεν είναι διακοσμητική αρετή. Στο Μόναχο, τον Φεβρουάριο του 2025, ο Αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς υποστήριξε ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την Ευρώπη προέρχεται από την εσωτερική της διάβρωση και όχι από τη Μόσχα ή το Πεκίνο. Έναν χρόνο μετά, κατά τη δημοσιογραφική αποτύπωση της ομιλίας του, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο παρουσίασε την ατλαντική σχέση ως δεσμό κοινής πολιτισμικής κληρονομιάς, στην οποία συγκαταλέγεται ρητά η χριστιανική πίστη (βλ. κάλυψη του NPR για τη Διάσκεψη του 2026). Τον Ιούνιο του 2026, ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ επέκρινε τους ευρωπαίους συμμάχους για την ανεπαρκή ευθύνη τους απέναντι στη δική τους ασφάλεια και μίλησε και για την πίστη της Ευρώπης στον εαυτό της και στον πολιτισμό της.
Δεν πρόκειται, επομένως, για μια απλή διακήρυξη πολέμου κατά του Ισλάμ, όπως συχνά απλουστεύεται, αλλά για κάτι λεπτότερο και ενδεχομένως αποτελεσματικότερο: για τη μετατροπή μιας σχέσης στρατιωτικής εξάρτησης σε διαπραγμάτευση ταυτότητας. Σε αυτήν, η ασφάλεια προσφέρεται με αντάλλαγμα την πολιτισμική ευθυγράμμιση, ενώ το χριστιανικό στοιχείο επιστρατεύεται ως ιδεολογικός σηματωρός για την πολιτική συσπείρωση του εσωτερικού ακροατηρίου. Ο ρόλος του προστάτη του χριστιανισμού απευθύνεται κατεξοχήν στους συντηρητικούς πιστούς, για τους οποίους το σχήμα αυτό αποτελεί υπόσχεση προστασίας, της οποίας το αντίκρισμα οφείλει να εξεταστεί. Ένα φρούριο, ωστόσο, κρίνεται από τους φρουρούς του, δηλαδή από το πού κατευθύνεται πράγματι η προστατευτική προσπάθεια. Όταν, μάλιστα, έρχεται η ώρα να δοκιμαστεί στην πράξη αυτός ο οικειοποιημένος ρόλος του προστάτη των απανταχού χριστιανών, η πολιτική που επιλέγεται αποδεικνύεται άνευρη και στερούμενη πραγματικής ισχύος· η Ουάσιγκτον, βάσει ψυχρού υπολογισμού, επιλέγει να θυσιάσει την προστασία των πιστών στον βωμό των οικονομικών και γεωπολιτικών της συμφερόντων.
III. Η δοκιμασία της πράξης
Στο πεδίο αυτής ακριβώς της γεωπολιτικής ιεράρχησης, η περίπτωση της Νιγηρίας αναδεικνύεται ως η πλέον απτή δοκιμασία. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Λίστα Επιτήρησης 2026 της Open Doors, διεθνούς χριστιανικής οργάνωσης με έδρα την Ολλανδία που καταγράφει τις διώξεις χριστιανών, 3.490 από τους 4.849 χριστιανούς που σκοτώθηκαν παγκοσμίως για την πίστη τους κατά την περίοδο αναφοράς, δηλαδή περίπου το 72%, σκοτώθηκαν στη Νιγηρία. Το στοιχείο προέρχεται από οργάνωση χριστιανικής υποστήριξης και η μεθοδολογία της αποτελεί αντικείμενο συζήτησης· γι' αυτό επιβάλλεται η συνεξέταση των δεδομένων αυτών με μια ανεξάρτητη πηγή.
Ως τέτοια χρησιμεύει η αναλυτική δεξαμενή International Crisis Group, η οποία στην ανάλυσή της Why violence persists in Nigeria και στο σημείωμα ερωτήσεων και απαντήσεων Why is President Trump threatening humanitarian intervention in Nigeria? προσεγγίζει τη βία ως προϊόν πολλαπλών παραγόντων. Σε αυτούς περιλαμβάνονται ο ανταγωνισμός για τη γη και τους πόρους, η αδυναμία του κράτους να αστυνομεύσει την ύπαιθρο και η δράση τζιχαντιστικών ομάδων· σε προγενέστερη έκθεσή της, μάλιστα, εκτιμούσε ότι η σύγκρουση κτηνοτρόφων και γεωργών ήταν πολλαπλάσια θανατηφόρα από την εξέγερση της Μπόκο Χαράμ.
Οι δύο πηγές, συνδυαζόμενες, δεν αναιρούν η μία την άλλη: η αιματοχυσία είναι υπαρκτή και πλήττει δυσανάλογα τους χριστιανούς, ενώ τα αίτιά της είναι σύνθετα. Ο Αγιώτατος Πάπας Λέοντας ΙΔ΄ αποτύπωσε τον Νοέμβριο του 2025 ακριβώς αυτή τη διάκριση, επισημαίνοντας ότι στη Νιγηρία έχουν σφαγιαστεί χριστιανοί.
Την ίδια περίοδο, ο Τραμπ, απευθυνόμενος από το βήμα προεκλογικής συγκέντρωσης στην Αϊόβα στοχευμένα στη βάση των υπερσυντηρητικών ευαγγελικών ψηφοφόρων προς άγραν πολιτικών εντυπώσεων, μίλησε για «υπαρξιακή απειλή» κατά των χριστιανών της χώρας και προειδοποίησε ότι οι ΗΠΑ θα επέμβουν με στρατιωτική ισχύ. Προς αποφυγήν παρερμηνείας, οφείλει να σημειωθεί ότι η απειλή δεν έμεινε εντελώς κενή: την ημέρα των Χριστουγέννων του 2025 αμερικανικά πλήγματα έπληξαν στρατόπεδα του ISIS στην πολιτεία Σοκότο, κατόπιν αιτήματος και σε συντονισμό με τις νιγηριανές αρχές. Πρέπει, ωστόσο, να τονιστεί ότι, παρόλο που ο Τραμπ την παρουσίασε ως απάντηση στη σφαγή χριστιανών, η επιχείρηση της Σοκότο, όπως δήλωσαν ρητά ο διοικητής της Στρατιωτικής Διοίκησης των ΗΠΑ για την Αφρική (AFRICOM), Στρατηγός Μάικλ Λάνγκλεϊ, και οι εκπρόσωποι του Πενταγώνου, διενεργήθηκε αποκλειστικά κατά του ISIS, στο πλαίσιο των ευρύτερων επιχειρήσεων κατά του Ισλαμικού Κράτους, και όχι ως αποστολή με κύριο γνώμονα την προστασία συγκεκριμένης θρησκευτικής κοινότητας.
Μια εφάπαξ επιχείρηση κατά τζιχαντιστικών στόχων, με την άδεια της Αμπούτζα, σε χώρα που εξαρτάται από την αμερικανική βοήθεια, δεν αγγίζει το δομικό πρόβλημα της Μεσαίας Ζώνης, και η επιλογή της ημερομηνίας αποκαλύπτει ότι το γεγονός συνιστούσε και σκηνογραφία του πολιτικού μηνύματος, προορισμένη για το εσωτερικό ακροατήριο. Η υπόθεση της Νιγηρίας υπήρξε άλλωστε επί μακρόν προνομιακό αντικείμενο ενδιαφέροντος του αμερικανικού συντηρητισμού, με πρωτεργάτες συγκεκριμένα μέλη της Γερουσίας, όπως ο Τεντ Κρουζ· ως εκ τούτου, μπορεί κανείς να ισχυριστεί με ασφάλεια ότι η εξωτερική πολιτική, εν προκειμένῳ, ακολούθησε πιστά τις επιταγές της εσωτερικής πίεσης.
Η Ζώνη του Σαχέλ προσφέρει την πιο διδακτική αντίθεση. Η αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από τον Νίγηρα το 2024 δεν υπήρξε επιλογή της κυβέρνησης Τραμπ, και το κενό καλύφθηκε από τη Wagner, η οποία μετονομάστηκε σε Africa Corps υπό την εποπτεία του ρωσικού υπουργείου Άμυνας. Η Μόσχα αυτοπροβάλλεται ως προστάτιδα της ορθόδοξης πίστης, ωστόσο το Africa Corps εμφανίζεται σε εκθέσεις για παραβιάσεις σε βάρος αμάχων, ενώ, σύμφωνα με πληροφορίες του Africa Intelligence, οι Ρώσοι μισθοφόροι εμπλέκονται στα δίκτυα διακίνησης μεταναστών και στην προστασία δικτύων λαθρεμπορίου, με κέρδη που συντηρούν τη δική τους παρουσία. Τίθεται, εύλογα, το ερώτημα ποια υπήρξε στο μεταξύ η στάση της Ουάσιγκτον, η οποία αυτοπροβάλλεται ως φρούριο του χριστιανισμού, και ποια η ανοχή της έναντι των κερδών αυτών: σύμφωνα με δημοσίευμα του Σεπτεμβρίου 2026, η χαλάρωση κυρώσεων έναντι στελεχών της χούντας του Μάλι δεν συνοδεύτηκε από όρο αποχώρησης των Ρώσων. Η στροφή της αμερικανικής πολιτικής στην Αφρική από τον ανθρωπισμό στην εμπορική διπλωματία δεν αφήνει περιθώρια για χριστιανική στρατηγική.
Αν όμως η Αφρική αποκαλύπτει τα όρια της εμπορικής διπλωματίας, η Μέση Ανατολή και η Ασία καταδεικνύουν την πλήρη υποταγή του θρησκευτικού κριτηρίου στις στρατηγικές αναγκαιότητες, με τη Συρία να αποτελεί ίσως το πιο εύγλωττο παράδειγμα. Τον Ιούνιο του 2025 η επίθεση σε εκκλησία της Δαμασκού στοίχισε τη ζωή σε 22 χριστιανούς, και η Open Doors ανέβασε τη Συρία κατά δώδεκα θέσεις στη λίστα της, στην έκτη. Ουσιώδες είναι ότι η βία κατά των χριστιανών και των άλλων μειονοτήτων δεν σταμάτησε ούτε μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ ούτε μετά την αμερικανική στροφή προς τη νέα εξουσία. Στο μεταξύ, η κυβέρνηση Τραμπ αποδέχθηκε τον Αχμάντ αλ Σαράα ως εταίρο, τον υποδέχθηκε στον Λευκό Οίκο τον Νοέμβριο του 2025 και, τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, το Κογκρέσο κατήργησε τον νόμο Caesar, δηλαδή τον ισχυρότερο μοχλό πίεσης που διέθετε η Ουάσιγκτον έναντι της Δαμασκού, κατά δημοσιεύματα χωρίς ρήτρα επαναφοράς των κυρώσεων. Η επιλογή μπορεί να υποστηριχθεί ως ρεαλιστική· δεν μπορεί, όμως, να παρουσιαστεί ως επιλογή υπέρ των χριστιανών, αφού η προστασία των μειονοτήτων δεν αποτέλεσε όρο, και τα θύματα συνέχισαν να θρηνούνται.
Στην Κίνα, η προσπάθεια «σινικοποίησης» της θρησκείας που καταγράφει η USCIRF δεν επιδέχεται στρατιωτική απάντηση, και κανείς δεν αξιώνει από τις ΗΠΑ πόλεμο με πυρηνική υπερδύναμη· εντούτοις, βάσει των διαθέσιμων ενδείξεων, το ζήτημα δεν συνδέθηκε ούτε καν με τον εμπορικό διάλογο. Στην Ινδία, όπου η Open Doors καταγράφει σημαντικό αριθμό περιστατικών κράτησης χριστιανών, η ρητορική της προστασίας δεν μετουσιώθηκε σε άσκηση πίεσης έναντι ενός εταίρου με στρατηγική βαρύτητα στον ανταγωνισμό με το Πεκίνο.
Το μοτίβο είναι συνεπές: η προστασία των ομοθρήσκων επιλέγεται εκεί όπου το κόστος είναι χαμηλό και ο αποδέκτης αδύναμος, και παραλείπεται εκεί όπου θα ήταν δαπανηρή ή θα διατάρασσε ένα συμφέρον. Οι πράξεις της κυβέρνησης Τραμπ, τόσο στο πεδίο όσο και έναντι των συμμάχων της, και η γενικότερη στάση της δείχνουν ότι η αναξιοπιστία της ρητορικής αυτής δεν είναι τυχαία: η Ουάσιγκτον έχει αποδείξει ότι είναι διατεθειμένη να θυσιάσει αξίες για στενά οικονομικά και στενά γεωπολιτικά συμφέροντα και, κατά τους επικριτές της, ενίοτε και για προσωπικά. Τα δεδομένα συνηγορούν, ως εκ τούτου, στην άποψη ότι η πολυδιαφημισμένη πολιτική του χριστιανικού φρουρίου δεν αποτελεί τίποτε περισσότερο από ένα επικοινωνιακό τέχνασμα προς εσωτερική κατανάλωση, σχεδιασμένο να υπηρετήσει ψηφοθηρικούς λόγους και να συγκαλύψει τη συναλλακτική εξωτερική της πολιτική. Οι πρωτεργάτες του τεχνάσματος προβάλλονται υποκριτικά ως νέοι Ηρακλείς και ιππότες του χριστιανισμού, προκειμένου να υφαρπάξουν την ψήφο των ευκολόπιστων και ακραιφνών συντηρητικών πιστών, υποσχόμενοι τους πολιτικές και επεμβατικές προστασίες τις οποίες ουδέποτε τίμησαν ή θα τιμήσουν· αντιθέτως, αθέτησαν και θα αθετήσουν με την πρώτη ευκαιρία, θυσιάζοντάς τες στον βωμό των στενών οικονομικών και γεωπολιτικών συμφερόντων που εξυπηρετεί η συναλλακτική τους πολιτική.
IV. Οι εκκλησιαστικές ηγεσίες: διαμαρτυρία, διαβήματα, δράση
Απέναντι σε αυτή τη συναλλακτική διαχείριση, αναδεικνύεται μια παράδοξη όσο και υποκριτική στάση από την πλευρά συγκεκριμένων εγχώριων και διεθνών δημοσιολογούντων. Οι ίδιοι κύκλοι που στηρίζουν με θέρμη την επικοινωνιακή ρητορική της Ουάσιγκτον περί προστασίας των πιστών, σπεύδουν συχνά να κατηγορήσουν τις παραδοσιακές θρησκευτικές ηγεσίες για υποτιθέμενη αδράνεια ή σιωπή απέναντι στους σύγχρονους διωγμούς. Ωστόσο, η κατηγορία ότι ο Πάπας και τα Πατριαρχεία σιωπούν διαψεύδεται κατηγορηματικά από τα ίδια τα αρχεία της σύγχρονης ιστορίας.
Ο αείμνηστος Πάπας Φραγκίσκος είχε καταγγείλει, σε λειτουργία της Μεγάλης Παρασκευής, τη «συνένοχη σιωπή» της διεθνούς κοινότητας απέναντι στους χριστιανούς που θανατώνονται για την πίστη τους· είχε καταδικάσει τη δολοφονία του πατέρα Ζακ Αμέλ το 2016 και τις επιθέσεις στο Παρίσι, στη Νίκαια και στη Βιέννη, χαρακτηρίζοντας βλασφημία την επίκληση του ονόματος του Θεού για τη δικαιολόγηση της βίας. Ο Αγιώτατος Πάπας Λέοντας ΙΔ΄ έπραξε το ίδιο στις 25 Οκτωβρίου 2026, όταν, μετά την κυριακάτικη προσευχή του Angelus, προσευχήθηκε για τα θύματα της τρομοκρατικής επίθεσης κατά πιστών στον ορθόδοξο ναό του Αγίου Γεωργίου στο Χαμούντ της Ιορδανίας, δύο ημέρες μετά τη σφαγή που στοίχισε τη ζωή σε εννέα ανθρώπους.
Η δράση της Αγιότητάς του δεν εξαντλείται στις δηλώσεις· το Βατικανό διαθέτει δίκτυο αποστολικών νουντσιατούρων, μέσω των οποίων υποβάλλονται διαβήματα και εκφράζεται θεσμική αλληλεγγύη προς τις τοπικές Εκκλησίες. Αντίστοιχα, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, στη δικαιοδοσία του οποίου ανήκει ο ναός του Χαμούντ, δήλωσε ότι η επίθεση δεν θα κλονίσει τη χριστιανική παρουσία ούτε τον δεσμό των χριστιανών με την πατρίδα τους, και ο Μακαριώτατος Πατριάρχης Ιεροσολύμων είναι ο πλησιέστερος στο πλήγμα ποιμένας. Ο Παναγιώτατος Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει επανειλημμένα καταδικάσει την τρομοκρατία, και οι Μακαριώτατοι Πατριάρχες Αντιοχείας και Αλεξανδρείας ζουν και μαρτυρούν στο έδαφος που πλήττεται.
Το κεντρικό ερώτημα που απομένει, αλλά και η βασικότερη κατηγορία που προσάπτεται από τους αναλυτές και τους πολιτικούς αυτούς προς τις θρησκευτικές ηγεσίες –και κατεξοχήν προς τον Πάπα–, είναι η άρνησή τους να στραφούν γενικευμένα εναντίον του Ισλάμ. Σύμφωνα με το σκεπτικό των επικριτών, οι ηγέτες του χριστιανικού κόσμου επιδεικνύουν αδικαιολόγητη ανοχή απέναντι σε μια θρησκεία η οποία, όπως διατείνονται, επιτάσσει δομικά τον πόλεμο και τη βία. Η υπεύθυνη απάντηση των θεσμικών εκπροσώπων της Εκκλησίας απέναντι σε αυτή την ισοπεδωτική προσέγγιση εκδιπλώνεται σε τέσσερις σαφείς πτυχές.
Εν πρώτοις, η θεσμική παράδοση: ο διαθρησκειακός διάλογος είναι δέσμευση της Καθολικής Εκκλησίας από τη δήλωση Nostra Aetate της Β΄ Βατικανής Συνόδου, και ο αείμνηστος Πάπας Φραγκίσκος την επιβεβαίωσε με το Έγγραφο για την Ανθρώπινη Αδελφοσύνη που υπέγραψε το 2019 με τον Μεγάλο Ιμάμη του Αλ Αζχάρ. Έπειτα, η Αυτού Παναγιότης ο Οικουμενικός Πατριάρχης ασκεί εδώ και δεκαετίες διαθρησκειακή διπλωματία και έχει δηλώσει, στο πλαίσιο διαθρησκειακών συναντήσεων, ότι η τρομοκρατία είναι ξένη προς κάθε θρησκεία.
Κυριότερο, ωστόσο, είναι ότι πολλοί χριστιανοί ζουν ως θύλακες μέσα σε μουσουλμανικούς πληθυσμούς: στην Κωνσταντινούπολη, όπου εδρεύει το Οικουμενικό Πατριαρχείο, στη Δαμασκό, έδρα του Πατριαρχείου Αντιοχείας, στην Αλεξάνδρεια, στα Ιεροσόλυμα και στην Ιορδανία. Κάθε επιθετική δήλωση ενός δυτικού ηγέτη κατά του Ισλάμ εκθέτει αυτούς τους θύλακες στην οργή των τοπικών πληθυσμών, και ο ποιμένας δεν δύναται να διακινδυνεύσει τους δεσμούς που τον συνδέουν με το ποίμνιό του, διότι επί των δεσμών αυτών στηρίζεται η ίδια η ασφάλεια εκείνων που προστατεύει. Η ιστορία το έχει δείξει: η ομιλία του Βενεδίκτου ΙΣΤ΄ στη Ρατισβόνα το 2006 προκάλεσε βίαιες αντιδράσεις, με επιθέσεις κατά εκκλησιών στη Μέση Ανατολή.
Τέλος, η ίδια η σφαγή του Χαμούντ διαψεύδει εν πολλοίς το πλαίσιο της «σύγκρουσης των πολιτισμών» από τη στιγμή που την επίθεση καταδίκασαν ο βασιλιάς Αμπντάλα Β΄, το Κατάρ και η Αλγερία, καθώς και πλήθος άλλων μουσουλμανικών κυβερνήσεων και οργανισμών (Ομάν, Μπαχρέιν, Σομαλία, Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου, Παλαιστινιακή Προεδρία), παράλληλα με την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ οι ιορδανικές αρχές συνέλαβαν τρεις υπόπτους. Μια ρητορική της σύγκρουσης εκ μέρους των εκκλησιαστικών ηγεσιών θα αποξένωνε πλήρως αυτούς τους αναγκαίους συμμάχους, ακυρώνοντας τα μόνα υπαρκτά αναχώματα προστασίας για τους χριστιανούς πληθυσμούς που ζουν στην επικράτεια μουσουλμανικών κρατών.
V. Το Βατικανό χωρίς λεγεώνες
Πέραν των ανωτέρω στρατηγικών αναγκαιοτήτων, οι επικριτές των θρησκευτικών ηγεσιών παραβλέπουν ένα ακόμη στοιχειώδες στοιχείο: τη ρεαλιστική φύση της σύγχρονης παπικής ισχύος. Το σύγχρονο Βατικανό στερείται των λεγεώνων του παρελθόντος. Διαθέτει, βεβαίως, σημαντική διπλωματική επιρροή, αλλά ουδόλως κατέχει τη γεωπολιτική και γεωστρατηγική ισχύ ή την ικανότητα προβολής ισχύος που διέθετε κατά τον Μεσαίωνα, εποχή κατά την οποία η παπική αυθεντία υπερείχε της βασιλικής ή της κρατικής εξουσίας.
Το 1095, στο Κλερμόν, ο Ουρβανός Β΄ μπόρεσε με έναν λόγο να κινητοποιήσει τη Δυτική Χριστιανοσύνη στην Α΄ Σταυροφορία. Το 1493, με παπική βούλλα, ο Αλέξανδρος ΣΤ΄ διαίρεσε τον Νέο Κόσμο ανάμεσα σε Ισπανία και Πορτογαλία, και οι δύο μεγάλες δυνάμεις της εποχής υπάκουσαν. Μετά την Ειρήνη της Βεστφαλίας το 1648, ο Ιννοκέντιος Ι΄ κήρυξε με βούλλα άκυρη τη συνθήκη, χωρίς ωστόσο η παρέμβασή του να βρει την παραμικρή ανταπόκριση, γεγονός που επισφράγισε ιστορικά ότι η παπική εξουσία έπαψε πλέον να ίσταται υπεράνω των κρατικών αρχών.
Η φωνή που κινητοποιούσε στρατούς στο Κλερμόν δεν κινητοποιεί σήμερα, στην καλύτερη περίπτωση, παρά διπλωμάτες. Από τότε, η παπική εξουσία περιορίστηκε σταδιακά, ώσπου το σύγχρονο Βατικανό, με έκταση μικρότερη του μισού τετραγωνικού χιλιομέτρου και μόνη ένοπλη δύναμη την Ελβετική Φρουρά, περιορίστηκε σε φορέα αποκλειστικά διπλωματικής και ηθικής επιρροής. Κατά συνέπεια, ακόμη και αν ο Ποντίφικας καλούσε τον χριστιανικό κόσμο σε «σταυροφορία» κατά του Ισλάμ, είναι πλέον βέβαιο ότι κανείς ηγέτης της Δύσης –και εδώ η αναφορά δεν αφορά μόνον τις ΗΠΑ, αλλά εκτείνεται τόσο στα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και στη Λατινική Αμερική– δεν θα τον ακολουθούσε ούτε θα διέθετε στρατό. Είναι σαφές και λογικό αυτό, διότι τα εθνικά, γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα των επιμέρους κρατών ή συνασπισμών υπερτερούν στις περισσότερες των περιπτώσεων.
Λαμβανομένου υπόψη ότι στη σύγχρονη εποχή το Βατικανό δεν διαθέτει στρατιωτική ισχύ παρά μόνον διπλωματική, οφείλει να μετέρχεται την τελευταία με σύνεση, προκειμένου όχι μόνο να προστατεύει το ποίμνιό του αλλά και να διατηρεί τη δυνατότητα να την αξιοποιεί για την αποστολή ανθρωπιστικής βοήθειας. Μια διπλωματία που θα κατέληγε σε ρήξη με κάθε μουσουλμανική κυβέρνηση θα έκλεινε νομοτελειακά τις πόρτες των τοπικών Εκκλησιών, των νοσοκομείων και των αποστολών αρωγής.
Κανένα σύγχρονο κράτος και ουδείς ηγέτης δεν είναι πραγματικά διατεθειμένος να θυσιάσει τα οικονομικά ή γεωπολιτικά του συμφέροντα για να προστατεύσει τους διωκόμενους πιστούς, ακόμη και αν το ζητήσει ο ίδιος ο Ποντίφικας. Υπό αυτό το πρίσμα, η συστηματική στοχοποίηση του Πάπα και η αξίωση να πράξει όσα αντικειμενικά αδυνατεί λόγω έλλειψης ισχύος –σε συνδυασμό με τη στείρα άρνηση αναγνώρισης του πραγματικού του έργου– συγκροτούν μια κατηγορία που στηρίζεται ξεκάθαρα σε έναν βαθύ αναχρονισμό.
Οι εν λόγω κατηγορίες στρέφονται, εξάλλου, πρωτίστως κατά του Πάπα και όχι προς τα παραδοσιακά Πατριαρχεία, παρά το γεγονός ότι η επιχειρηματολογία των επικριτών παραμένει ενιαία. Η εξήγηση του φαινομένου εντοπίζεται στην ασυμμετρία της επικοινωνιακής προβολής: ο Πάπας λογίζεται ως ο μοναδικός παγκόσμιος εκπρόσωπος του χριστιανισμού στα όμματα της δυτικής δημόσιας σφαίρας, με ένα ποίμνιο που υπερβαίνει το 1,3 δισεκατομμύριο πιστούς, με αποτέλεσμα κάθε του δημόσια αναφορά να τίθεται υπό σχολαστική εξέταση.
Αντίθετα, τα ανατολικά Πατριαρχεία, όντας αποκεντρωμένα και λιγότερο ορατά στα δυτικά μέσα ενημέρωσης, δεν υφίστανται την ίδια πίεση. Όταν δε επικρίνονται, αυτό συμβαίνει συνήθως από την αντίθετη πλευρά, δηλαδή από εγχώριους ορθόδοξους κύκλους που τα κατηγορούν για συγκρητισμό. Ο βαθύτερος μηχανισμός, ωστόσο, παραμένει ο ίδιος: ένας έλεγχος ιδεολογικής καθαρότητας που επιστρατεύεται προς πάσα κατεύθυνση. Το πλέον αποκαλυπτικό στοιχείο αυτής της δυναμικής είναι ότι η κριτική στρέφεται τελικά κατά της ορατότητας και της δημόσιας εμβέλειας των ηγετών, και όχι κατά του πραγματικού περιεχομένου των θέσεων τους.
VI. Αντιρρήσεις
Η ακριβοδίκαιη εξέταση του ζητήματος επιβάλλει, εντούτοις, να ακουστούν και οι αντίθετες θέσεις. Οι επικριτές του Πάπα διατείνονται πως η άρνηση να κατονομαστεί ο ισλαμισμός ως η ιδεολογική ρίζα συγκεκριμένων ομάδων υποτιμά την αμιγώς θρησκευτική κινητοποίηση οργανώσεων όπως το ISWAP. Ισχυρίζονται, επίσης, ότι η εμμονή στον διαθρησκειακό διάλογο ενδέχεται να διολισθήσει σε μια προβληματική διπλωματική ανοχή, με αποτέλεσμα ορισμένες χριστιανικές κοινότητες, στη Νιγηρία και στο Πακιστάν, να αισθάνονται σήμερα εγκαταλελειμμένες. Από την πλευρά τους, οι υποστηρικτές της κυβέρνησης Τραμπ αντιτείνουν ότι η Ουάσιγκτον έδρασε αποφασιστικά στη Νιγηρία, υποστηρίζοντας πως ο ρεαλισμός δεν συνιστά υποκρισία και ότι η αμερικανική δημόσια πίεση προς την Αμπούτζα υπήρξε πρωτοφανής.
Η προσφορότερη απάντηση σε αυτές τις ενστάσεις ανευρίσκεται σε μια θεμελιώδη διάκριση, την οποία η ίδια η Ρώμη δεν παύει να υπογραμμίζει: άλλο η ρητή καταδίκη μιας τζιχαντιστικής ιδεολογίας –την οποία τόσο ο αείμνηστος Πάπας Φραγκίσκος όσο και ο Αγιώτατος Πάπας Λέοντας ΙΔ΄ στηλιτεύουν χωρίς περιστροφές– και άλλο η καθολική ενοχοποίηση μιας ολόκληρης θρησκείας, την οποία ορθώς αρνούνται να διατυπώσουν.
Η διαφωνία, συνεπώς, αφορά την πραγματολογική ταξινόμηση και όχι την ηθική στάση των ηγετών. Το ερώτημα, εξάλλου, αν η εκάστοτε αμερικανική κυβέρνηση αποτελεί τον καταλληλότερο και πλέον αξιόπιστο προστάτη και θεματοφύλακα των χριστιανών της υφηλίου είναι ριζικά διαφορετικό από το ζήτημα της ειλικρίνειας των προθέσεών της· άπτεται άμεσα του ιστορικού της πραγματικής της δράσης στο πεδίο. Το δε ιστορικό αυτό, όπως αναλύθηκε, αδυνατεί να στηρίξει με συνέπεια τη μεγαλόστομη αυτή ρητορική των ΗΠΑ και των δημοσιολογούντων υποστηρικτών της πολιτικής Τραμπ.
Δεν προκύπτουν, εξάλλου, ενδείξεις ότι άλλοι ηγέτες της Δύσης ή χριστιανικών κρατών είναι διατεθειμένοι να προστατεύσουν τους χριστιανούς στο όνομα του χριστιανισμού· το πολύ να το πράξουν στο όνομα των οικουμενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ωστόσο, παρόλο που κανείς δυτικός ηγέτης δεν φαίνεται διατεθειμένος να αναλάβει ενεργό ρόλο ως προστάτης των χριστιανών της υφηλίου, ουδείς συνάμα επιδεικνύει την έπαρση, για λόγους καθαρά ψηφοθηρικούς, να διατείνεται ότι θα επωμιστεί έναν τέτοιο παγκόσμιο ρόλο, πέραν του Ντόναλντ Τραμπ. Ο τελευταίος, διά των στενών του συνεργατών, απευθύνεται στο διεθνές κοινό μιλώντας για ένα «φρούριο» που θα προστατεύσει τον πολιτισμό και τους χριστιανούς από το Ισλάμ.
Ένα φρούριο χρειάζεται τείχη, φρουρούς και προϋπολογισμό. Αυτό ωστόσο το φρούριο που περιγράψαμε διαθέτει λόγιους και εύγλωττους ρήτορες, καθώς και μεγαλόστομες ανακοινώσεις στον κατάλληλο χρόνο, οι οποίες όμως στερούνται αντικρίσματος μόλις γίνει αντιληπτό ότι η προστασία κοστίζει οικονομικά και γεωπολιτικά, επιβάλλοντας τη θυσία συμφερόντων. Θέτοντας το ζήτημα επί τον τύπον των ήλων, όταν η άψογα οικοδομημένη επικοινωνιακή εικόνα του προστάτη των χριστιανών και τα τεχνάσματα χάριν της ψηφοθηρίας συναντούν τη σκληρή διπλωματική και γεωπολιτική πραγματικότητα στο πεδίο, η πράξη αναδεικνύεται κυρίαρχη· και εκεί ακριβώς, το αφηγηματικό ένδυμα του "Αυτοκράτορα" Τραμπ καταρρέει, αφήνοντάς τον πλήρως απογυμνωμένο.
Γι’ αυτό, καλό θα ήταν οι διάφοροι δημοσιολογούντες να σιωπήσουν και να αφήσουν εκείνους που πραγματικά ενδιαφέρονται, δηλαδή τους παραδοσιακούς θρησκευτικούς ηγέτες, να φροντίσουν το ποίμνιό τους: τον Αγιώτατο Πάπα της Ρώμης, τον Παναγιώτατος Οικουμενικός Πατριάρχη και τους Μακαριώτατους Πατριάρχες Ιεροσολύμων, Αντιοχείας και Αλεξανδρείας, οι οποίοι θα βρίσκονται πάντοτε στο πλευρό του ποιμνίου τους και θα το υπηρετούν χωρίς να έχουν ως αλλότριο στόχο να τους υφαρπάξουν με τεχνάσματα τη ψήφο.
Η οικογενειακή επιχείρηση στα δημόσια στοιχεία: ένα σταθερό νόμισμα με τους τόκους στην WLF, μια κρυφή πώληση του 49% και μια χάρη στον ιδρυτή της Binance.
Για τον μέσο αναγνώστη, η Binance είναι όνομα που δεν λέει τίποτε. Οι μεγαλύτεροι, αν πιεστούν, ίσως να πουν ότι τους θυμίζει μάρκα οδοντόκρεμας. Για όσους, ωστόσο, είναι στην αγορά κρυπτονομισμάτων, είναι το μεγαλύτερο ανταλλακτήριο του κόσμου – σαν να λέμε ο κεντρικός σταθμός διοδίων της κρυπτοαγοράς. Την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου δέχτηκε κυβερνοεπίθεση, πιθανότατα από τη Βόρεια Κορέα. Η λεία; 6,3 δισ. δολάρια, η μεγαλύτερη στην ιστορία του κλάδου.[1] Η Binance κατάφερε να παγώσει περίπου 3 δισ. δολάρια και υποσχέθηκε να καλύψει κάθε απώλεια των πελατών της. Αυτό που είχε ενδιαφέρον στην υπόθεση δεν είναι μόνο το αστρονομικό ποσόν, αλλά και η ταχύτητα με την οποία ξεπλύθηκαν τα κλοπιμαία.
Η είδηση έχει μια υποσημείωση γενικού ενδιαφέροντος. Ανάμεσα σε όσους πάγωσαν κεφάλαια ήταν η World Liberty Financial (WLF), η εταιρεία κρυπτονομισμάτων της οικογένειας Τραμπ: 27 εκατ. δολάρια σε USD1, το δικό της σταθερό κρυπτονόμισμα (stablecoin). Το επεισόδιο συνέβη λίγες ημέρες πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου για το Κογκρέσο και τη Γερουσία των ΗΠΑ.
Εν κρυπτώ και παραβύστω
Το Regime Change: Inside the Imperial Presidency of Donald Trump (Μέσα στην αυτοκρατορική προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ) των Μάγκι Χάμπερμαν και Τζόναθαν Σουάν, ρεπόρτερ των New York Times, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Simon & Schuster τον Ιούνιο του 2026. Αντλεί τα στοιχεία του από περίπου χίλιες συνεντεύξεις και καταγράφει τον πρώτο ενάμιση χρόνο της δεύτερης θητείας του Τραμπ. Τον τίτλο, είπε ο Σουάν σε συνέντευξή του, τον είχαν διαλέξει πριν ο Τραμπ ξεκινήσει την επιχείρηση στη Βενεζουέλα και τον πόλεμο με το Ιράν· είχαν συνειδητοποιήσει ότι κάλυπταν «μια μορφή αλλαγής καθεστώτος στις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες». Το βιβλίο καταγράφει όσους ανέλαβαν την εξουσία· πριν εξετάσουμε το ήθος των νεοαφιχθέντων, ας ανοίξουμε το βιβλίο εσόδων τους.
Προειδοποιώ: όσα ακολουθούν είναι μπερδεμένα. Εταιρείες μέσα σε εταιρείες, ταμεία πίσω από ταμεία, ένα νόμισμα δεμένο πάνω σε άλλο. Αν κάποιος ήθελε να σχεδιάσει ένα πλέγμα όπου το «follow the money» χάνει το δρόμο στην τρίτη στροφή, δύσκολα θα το πετύχαινε καλύτερα. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο οι περισσότεροι αναγνώστες τα παρατάνε, κι αυτό είναι το μόνο κομμάτι της ιστορίας που δεν χρειάζεται εξήγηση. Μη τα παρατήσετε. Κρατήστε τον μίτο ώς το τέλος: αξίζει να δείτε πώς στήνεται ένας σταθμός διοδίων με πελατεία ολόκληρο τον πλανήτη.
Η WLF ιδρύθηκε το 2024 από τους γιους του Τραμπ, Ντόναλντ Τραμπ Τζούνιορ και Έρικ Τραμπ, με τον Μπάρον Τραμπ και τον Ζακ Γουίτκοφ, γιο του ειδικού (αλλά απελπιστικά αφελή ερασιτέχνη) απεσταλμένου του προέδρου στη Μέση Ανατολή. Η οικογένεια κατέχει περίπου το 40%. Ο ιστότοπος της WLF διευκρινίζει ότι οι Τραμπ δεν είναι στελέχη ούτε διαχειριστές· εισπράττουν μόνο μεγάλο μέρος των εσόδων. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, ωστόσο, αυτό μικρή σημασία έχει. Κατά τη Wall Street Journal, τέσσερις ημέρες πριν από την ορκωμοσία Τραμπ, η Aryam Investment 1 του Άμπου Ντάμπι, επενδυτικό όχημα του σεΐχη Ταχνούν μπιν Ζάγεντ Αλ Ναχιάν (συμβούλου εθνικής ασφάλειας των Εμιράτων και αδελφού του προέδρου τους), συμφώνησε να αγοράσει το 49% της WLF έναντι 500 εκατ. δολαρίων. Από τα 500 εκατ. του τιμήματος, τα μισά –250 εκατ.– δόθηκαν προκαταβολικά· από αυτά, 187 εκατ. κατέληξαν σε εταιρείες των Τραμπ και τουλάχιστον 31 εκατ. σε εταιρείες της οικογένειας Γουίτκοφ.[2] Ο πρόεδρος Τραμπ είπε ότι δεν γνώριζε τη συμφωνία. Η Χάμπερμαν, η άλλη συγγραφέας του Regime Change, επιμένει ότι η συμφωνία έγινε κρυφά.[3] Τον Μάρτιο του 2025, η WLF κυκλοφόρησε το USD1, νόμισμα καλυμμένο από αποθέματα που αποδίδουν τόκους στην εταιρεία που το εκδίδει: κάθε δολάριο που σταθμεύει εκεί τοκίζεται, και ο τόκος πηγαίνει στη WLF, όχι στον κάτοχο του κρυπτο-δολαρίου – ο σταθμός διοδίων εισπράττει, ο οδηγός απλώς διέρχεται.[4]
Εδώ μπαίνει η Binance, και μάλιστα από την κύρια είσοδο: κατά το Bloomberg, την τεχνολογία του USD1 αυτή την κατασκεύασε.[5] Και παρακολουθήστε τη συνέχεια: τον Μάρτιο του 2025 το κρατικό ταμείο MGX του Άμπου Ντάμπι ανακοίνωσε επένδυση 2 δισ. δολαρίων στη Binance· τον Μάιο αποκαλύφθηκε ότι πλήρωσε σε USD1, δηλαδή με δύο δισεκατομμύρια του νομίσματος που αποδίδει τόκους στη WLF, την εταιρεία των Τραμπ.[6] Πρόεδρος της MGX είναι ο ίδιος Ταχνούν, ο αγοραστής που στέκεται και πίσω από την αγορά του 49% της WLF, κατά τη Wall Street Journal. Η εφημερίδα προσθέτει ότι λίγες εβδομάδες μετά την πληρωμή ανακοινώθηκε η συμφωνία-πλαίσιο ΗΠΑ-Εμιράτων για προμήθεια προηγμένων τσιπ τεχνητής νοημοσύνης (Μάιος 2025). Η σύνδεση δεν έχει αποδειχθεί, αλλά μας θυμίζει τη γάτα και τα κεραμίδια.[7] Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι πού βρίσκεται το νόμισμα: το μεγαλύτερο μέρος του –87% υπολόγισε το Forbes–[8] είναι κατατεθειμένο σε λογαριασμούς της Binance, κυρίως πελατών εκτός ΗΠΑ· στα διόδια της WLF, η λωρίδα της Binance έχει σχεδόν όλη την κίνηση.
Η Binance, πάντως, δεν περιορίστηκε στο ρόλο του προμηθευτή της τεχνολογικής λύσης. Η Wall Street Journal έγραψε ότι συγκρότησε ομάδα υψηλού επιπέδου για να κλείσει συμφωνία με τη WLF και ότι παράλληλα, επί μήνες, επιδίωκε χάρη για τον Τσανγκπένγκ Ζάο, τον ιδρυτή της Binance, που το 2023 είχε ομολογήσει παραβίαση της νομοθεσίας για το ξέπλυμα χρήματος, πλήρωσε 4 δισ. δολάρια πρόστιμο και έκανε φυλακή για τέσσερις μήνες.
Στις 23 Οκτωβρίου 2025 ο Τραμπ απένειμε χάρη στον Ζάο: το πολύμηνο αίτημα της Binance είχε βρει τη θυρίδα του.[9] Δεκατρείς ημέρες νωρίτερα η επενδυτική τράπεζα Dominari –η μητρική της έχει συμβούλους τους Ντόναλντ Τραμπ Τζούνιορ και Έρικ Τραμπ– είχε ανακοινώσει συνεργασία με το Hemi, ένα έργο blockchain που στηρίζεται από το family office του Ζάο –το ιδιωτικό ταμείο που διαχειρίζεται την προσωπική και οικογενειακή του περιουσία– (Bloomberg).[10] Πέντε ημέρες μετά τη χάρη η Binance ανακοίνωσε διευρυμένη συνεργασία με τη WLF.[11]
Και το Κογκρέσο; Μάλλον σφύριζε αδιάφορα με λίγες εξαιρέσεις στην αντιπολίτευση. Οι Δημοκρατικοί γερουσιαστές Ελίζαμπεθ Γουόρεν και Άνταμ Σιφ κατηγόρησαν τον πρόεδρο για εμπορία επιρροής. Φυσικά, η Binance αρνείται προνομιακή μεταχείριση του USD1, του κρυπτονομίσματος του προέδρου· ο Λευκός Οίκος αρνείται κάθε σύγκρουση συμφερόντων (αλλά όσες περισσότερες φορές το αρνείται τόσο λιγότερο πιστευτός γίνεται).[12] Τον Νοέμβριο ο Τραμπ δήλωσε στο τηλεοπτικό δίκτυο CBS ότι δεν ξέρει καν ποιος είναι ο Ζάο[13]. Η απονομή χάριτος φέρει την υπογραφή του, φαρδιά πλατιά με μαύρο μαρκαδόρο.
Οι εγγραφές των εσόδων
Στο βιβλίο εσόδων της οικογενειακής επιχείρησης πλουτισμού τις εγγραφές τις κάνουν, ώς τώρα, κυρίως ξένα χέρια – επενδυτές και αγοραστές των νομισμάτων της. Κατά το Bloomberg, η οικογένεια είχε εισπράξει έως τον Μάιο περίπου 1,55 δισ. δολάρια από πωλήσεις κρυπτονομισμάτων της WLF[14]. Κατά το Forbes, η περιουσία του προέδρου αυξήθηκε από 2,3 σε 6,5 δισ. δολάρια μεταξύ 2024 και 2026, κυρίως χάρη στα κρυπτονομίσματα.[15] Οι Χάμπερμαν και Σουάν υποστηρίζουν ότι ξένοι επενδυτές έβλεπαν τις κρυπτοεπιχειρήσεις της οικογένειας ως τη βασιλική οδό προς την επιρροή – με τα ανάλογα διόδια. Ο Τραμπ κατηγόρησε δημόσια –ξανά, οι διαψεύσεις και οι κατηγορίες– το βιβλίο ως ψευδόμενο. Ένα τεκμήριο πάντως δεν φέρει υπογραφή δημοσιογράφου: η δική του δήλωση περιουσιακής κατάστασης για το 2024 ανέγραφε 57,36 εκατ. δολάρια εισόδημα από τη συμμετοχή του στη WLF[16].

Δείτε τα δυο διαγράμματα. Δεν απαιτούν μελέτη· μια ματιά αρκεί. Δείτε τα μόνον σαν εικόνα, σαν χάρτη, σαν έναν τεράστιο ιστό διαφθοράς. Δείχνουν το πλέγμα των σχέσεων ανάμεσα στην εταιρεία της οικογένειας, τη Binance, τους επενδυτές του Άμπου Ντάμπι και τους αξιωματούχους —έναν ιστό αράχνης στον οποίο κάθε κλωστή είναι δημοσιευμένο γεγονός.

Απόδειξη ότι η χάρη δόθηκε ως αντάλλαγμα δεν υπάρχει, και δεν θα το ισχυριστώ. Για να τεθεί το ερώτημα, ωστόσο, αρκεί η αλληλουχία των γεγονότων, και το χρονολόγιο τη δίνει με ακρίβεια ημέρας. Επί προεδρίας Τραμπ η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς εγκατέλειψε την αγωγή της κατά της Binance (Μάιος 2025)[17] και ο ίδιος ο πρόεδρος απένειμε χάρη στον ιδρυτή της (Οκτώβριος). Και τα δύο γεγονότα ωφέλησαν μια εταιρεία που είναι σημαντικός εμπορικός εταίρος της οικογενειακής μπίζνας και η οποία κρατά το μεγαλύτερο μέρος του νομίσματος από το οποίο αυτή εισπράττει τόκους: δύο μπάρες που την εμπόδιζαν σηκώθηκαν και της άφησαν το πεδίο ελεύθερο. Η διαβεβαίωση ότι δεν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων προέρχεται από τον Λευκό Οίκο, δηλαδή από την πλευρά που αποφάσισε, η οποία έλεγξε τον εαυτό της και τον βρήκε άψογο.
Οι Χάμπερμαν και Σουάν περιγράφουν ένα καθεστώς σε τρομακτική μεταμόρφωση. Τα δημόσια στοιχεία δείχνουν κάτι πιο συγκεκριμένο: μια οικογενειακή επιχείρηση που εισπράττει διόδια από ένα νόμισμα και ο τζίρος από τα διόδια εξαρτάται από αποφάσεις του αρχηγού του κράτους. Στη λωρίδα με την περισσότερη κίνηση, η Binance· γύρω από το σταθμό των διοδίων, ένας κύκλος που μπήκε με κεφάλαιο και γνωριμίες, από σεΐχηδες της Μέσης Ανατολής ώς τον ιδρυτή που πήρε χάρη. Ποιος εισπράττει τα διόδια και ποιος σηκώνει τις μπάρες, το είδαμε στο χρονολόγιο: η οικογένεια τα πρώτα, η πλευρά που αποφάσισε τις δεύτερες. Το συμπέρασμα είναι δικό μου· δεν το υπογράφουν οι Χάμπερμαν και Σουάν, αλλά σαφώς το τεκμηριώνουν.
Οι εγγραφές στο βιβλίο, ώς σήμερα, όσες βγήκαν από το σκοτάδι: το 49% που πουλήθηκε κρυφά, τα 2 δισ. σε USD1, η χάρη, τα 1,55 δισ. έσοδα από κρυπτονομίσματα. Οι ωφελημένοι είναι λίγοι και επώνυμοι. Όσο για το φρένο που θα περίμενε κανείς από τους θεσμούς: η αγωγή της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς κατά της Binance αποσύρθηκε, και οι αντιδράσεις που καταγράφουν τα ρεπορτάζ που ανέφερα είναι κυρίως επιστολές γερουσιαστών της αντιπολίτευσης —της πλευράς, δηλαδή, που δεν παρακολουθεί, ενίσταται, αλλά δεν αποφασίζει.
Το επεισόδιο είναι ένα από τα πολλά της διακυβέρνησης Τραμπ, ίσως απλώς το καλύτερα χρονολογημένο. Ούτε έμεινε η οικογένεια μόνη στο ταμείο. Ο Στιβ Γουίτκοφ, ειδικός απεσταλμένος του προέδρου, εισέπραξε το 2025 περίπου 107 εκατ. δολάρια από εταιρεία συνδεδεμένη με τη WLF, όπου διευθύνων σύμβουλος είναι ο γιος του, σύμφωνα με οικονομικές καταστάσεις που εξασφάλισε ανεξάρτητος φορέας ελέγχου.[18] Η Binance είδε την αγωγή εναντίον της να αποσύρεται· ο Ζάο πήρε τη χάρη του, υπογεγραμμένη με τον μαύρο μαρκαδόρο του προέδρου Τραμπ.
Επίμεμπτη συναλλαγή, το ξαναλέω, δεν αποδείχθηκε. Σύγκρουση συμφερόντων; Μάλλον. Τα ποσά και οι ημερομηνίες δείχνουν ποιος εισπράττει στο ταμείο και ποιος σηκώνει τη μπάρα —και ότι οι δυο τους κάθονται στο ίδιο τραπέζι της άγιας οικογένειας. Πρόκειται για ένα μόνον colpo grosso -ανάμεσα στα πολλά- σε έναν κόσμο στον οποίο οι κανόνες έχουν πάψει να ισχύουν;
Σημ. Το άρθρο το έγραψα εγώ. Η συνδρομή της τεχνητής νοημοσύνης, ωστόσο, ήταν πολύτιμη. Πρώτον, με βοήθησε στην τεκμηρίωση, ψάχνοντας (βάσει κατευθύνσεων κι οδηγιών) καλύτερα από ό,τι θα μπορούσα μόνος μου. Και δεύτερον, έφτιαξε αυτά τα υπέροχα διαγράμματα, (πάλι, όχι μόνη της). Η δυνατότητα οπτικοποίησης διάσπαρτων στοιχείων, και η συγκρότησή τους σε ένα συνεκτικό σύνολο είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Τα στοιχεία μετατρέπονται σε πληροφορία, και από την πληροφορία μπορείς να κατανοήσεις πράγματα που θα σου διέφευγαν και έτσι να βγάλεις συμπεράσματα.
[1] CNBC, «Biggest-ever crypto hack impacts $6.3 billion as Binance works to contain fallout», 29 Οκτωβρίου 2026. https://www.cnbc.com/2026/10/29/circle-tether-freeze-funds-impacted-by-potential-binance-security-issue.html
[2] The Block (με βάση ρεπορτάζ της Wall Street Journal), «UAE Sheikh secretly acquired 49% of Trump's World Liberty Financial days before inauguration», 1–2 Φεβρουαρίου 2026, https://www.theblock.co/post/387931/uae-sheikh-secretly-acquired-49-of-trumps-world-liberty-financial-days-before-inauguration-wsj · Enterprise AM, «Tahnoon-linked entity quietly buys into Trump-linked US crypto venture», 2 Φεβρουαρίου 2026 (επιβεβαίωση από εκπρόσωπο της WLF), https://enterpriseam.com/uae/2026/02/02/tahnoon-linked-entity-quietly-buys-into-trump-linked-us-crypto-venture/ · «Trump denies knowledge of UAE sheikh’s $500M stake in World Liberty», 3 Φεβρουαρίου 2026, https://www.mexc.com/news/622147
[3] «Morning Joe», συνέντευξη των Μάγκι Χάμπερμαν και Τζόναθαν Σουάν, 26 Ιουνίου 2026 (απομαγνητοφώνηση). https://podcastrex.com/shows/morning-joe/new-trump-administration-revelations-from-maggie-haberman-and-johnathan-swan-from-their-bombshell-new-book-regime-change/transcript
[4] The Christian Science Monitor, «As Trump's power has risen, so has his wealth – all in plain sight», 25 Νοεμβρίου 2025 (η WLF εισπράττει τόκους από τα αποθέματα του USD1). https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2025/1125/trump-ethics-cryptocurrency-binance
[5] AOL News, ρεπορτάζ με βάση δημοσιεύματα της Wall Street Journal και του Bloomberg για τη συμβολή της Binance στο USD1 και στην εταιρεία της οικογένειας Τραμπ, Οκτώβριος 2025. https://www.aol.com/news/binance-helped-trump-crypto-company-144350024.html
[6] Ledger Insights, «Trump linked crypto venture World Liberty sold 49% stake to UAE state affiliated firm», Φεβρουάριος 2026 (η ανακοίνωση της επένδυσης του MGX και η πληρωμή σε USD1), https://www.ledgerinsights.com/trump-linked-crypto-venture-world-liberty-sold-49-stake-to-uae-state-affiliated-firm/ · Benzinga, «Eric Trump Says World Liberty's Stablecoin Will Be Used To Close A $2 Billion Deal», Μάιος 2025, https://benzinga.com/z/45160707
[7] Cointelegraph, «UAE-backed firm buys 49% of Trump-linked World Liberty: WSJ», 1 Φεβρουαρίου 2026 (η χρονική σχέση της πληρωμής του MGX με τη συμφωνία-πλαίσιο για τα τσιπ). https://cointelegraph.com/news/uae-backed-firm-buys-49-percent-trump-linked-world-liberty-wsj?rand=6792
[8] Benzinga/Yahoo Finance, «Trump Family-Linked Stablecoin Has 87% Of Its Supply Held By Binance, The Exchange Whose Founder CZ Was Pardoned By The President» (με βάση το Forbes). https://finance.yahoo.com/news/trump-family-linked-stablecoin-87-003106539.html
[9] Blockworks, «Trump pardons Changpeng Zhao: WSJ», 23 Οκτωβρίου 2025. https://blockworks.co/news/trump-pardons-changpeng-zhao
[10] Bloomberg Law, «Trump-Linked Dominari Partners With Firm Backed by Binance Mogul», 10 Οκτωβρίου 2025, https://news.bloomberglaw.com/daily-labor-report/trump-linked-dominari-partners-with-firm-backed-by-binance-mogul · Wall Street Journal (μέσω Dow Jones), «Dominari Holdings Is Skyrocketing After Eric and Donald Trump Jr. Become Advisers», 14 Φεβρουαρίου 2025, https://www.itiger.com/news/2511571895
[11] The Christian Science Monitor, όπως στη σημ. 10 (η Binance ανακοίνωσε διευρυμένη συνεργασία με τη WLF πέντε ημέρες μετά τη χάρη). https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2025/1125/trump-ethics-cryptocurrency-binance
[12] CNBC, 4 Νοεμβρίου 2025 (όπως στη σημ. 7· άρνηση της Binance) · FactCheck.org, «Addressing Trump's Claims About the Pardon of Binance Founder» (δήλωση του Λευκού Οίκου ότι ο πρόεδρος και η οικογένειά του δεν είχαν ποτέ σύγκρουση συμφερόντων). https://www.factcheck.org/?p=277520
[13] Cryptonews (μέσω Yahoo), «Trump Says He ‘Doesn't Know’ CZ Despite Pardoning Him, Brushes Off Questions on Binance Ties», Νοέμβριος 2025. https://www.yahoo.com/news/articles/trump-says-doesn-t-know-075645309.html
[14] Bloomberg Government, «Quiet Token Sales Boosted Trump Crypto Wealth by $660 Million», 12 Μαΐου 2026. https://news.bgov.com/bloomberg-government-news/quiet-token-sales-boosted-trump-crypto-wealth-by-660-million
[15] Khaleej Times (με βάση το Forbes), «Trump earned over $1 billion from crypto ventures in 2025», 2026. https://www.khaleejtimes.com/business/cryptocurrency/trump-earned-over-1-billion-from-crypto-ventures-in-2025?amp=1
[16] NBC News, «Trump's financial disclosures reveal millions in income from guitars, bibles and watches with his name on them» (δήλωση περιουσιακής κατάστασης για το 2024: 57.355.532 δολάρια από τη WLF). https://www.nbcwashington.com/news/national-international/trump-financial-disclosures-reveal-millions-income-guitars-bibles-watches
[17] SEC, Litigation Release No. 26316, 29 Μαΐου 2025, https://www.sec.gov/enforcement-litigation/litigation-releases/lr-26316 · Cointelegraph, «SEC dismisses lawsuit against Binance, filings show», 29 Μαΐου 2025, https://regional-front.cointelegraph.com/news/sec-dismisses-lawsuit-against-binance-filings-show
[18] ABC Audio/ABC News (μέσω thepulseofnh.com), «Steve Witkoff earned nearly $107M from Trump-affiliated crypto venture, disclosures show», 2026 (με βάση οικονομικές καταστάσεις που απέκτησε ανεξάρτητος φορέας ελέγχου). https://thepulseofnh.com/?p=221266.