Γνώμες

Οι πρώτες κοινοβουλευτικές εκλογές της Ρωσίας σε περίοδο πολέμου αποσκοπούν στην επίτευξη τριών στόχων ταυτόχρονα: να ενσωματώσουν τους βετεράνους στο καθεστώς του Πούτιν χωρίς να τους επιτρέψουν να αναδιαμορφώσουν τον «Πουτινισμό»· να παρουσιάσουν την προσάρτηση εδαφών στην Ουκρανία ως μια συνηθισμένη διοικητική διαδικασία· και, τέλος, να δώσουν σε ένα κοινό κουρασμένο από τον πόλεμο την ψευδαίσθηση της κανονικότητας – μιας κανονικότητας που το κράτος δεν μπορεί πλέον να αντέξει οικονομικά.

Οι εκλογές για τη Κρατική Δούμα διεξήχθησαν στη Ρωσία από τις 18 έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026. Πρόκειται για τις πρώτες κοινοβουλευτικές εκλογές που διεξάγονται σε καιρό πολέμου: οι στρατιώτες ψήφισαν από τις μονάδες τους· ίσχυσαν ειδικοί κανόνες για την ψηφοφορία στο μέτωπο και στα κατεχόμενα εδάφη· και δημιουργήθηκαν έντεκα μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες στα κατεχόμενα εδάφη της Ουκρανίας, μερικές από τις οποίες, παραδόξως, εκτείνονται σε πόλεις που στην πραγματικότητα δεν βρίσκονται υπό ρωσικό έλεγχο. Η Μόσχα χρησιμοποιεί τις εκλογές για να μετατρέψει τη ρωσική προσάρτηση κρατικού εδάφους της Ουκρανίας σε διοικητική κανονικότητα.

Οι εκλογές ως σημείο ευπάθειας

Αυτή η προσπάθεια εξομάλυνσης του πολέμου υπογραμμίζει το κεντρικό παράδοξο που αντιμετωπίζει η Μόσχα. Ο πόλεμος κατά της Ουκρανίας διαρκεί πλέον πάνω από 12 χρόνια. Ωστόσο, το Κρεμλίνο έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό πιστό στη στρατηγική του να «προστατεύει» την πλειοψηφία των Ρώσων από την εισβολή, αποκλείοντάς τον από το οπτικό πεδίο των Ρώσων.

Οποιαδήποτε σημαντική αντιπολίτευση κατεστάλη πριν από χρόνια, ενώ το Γιαμπλόκο, το μοναδικό εγγεγραμμένο κόμμα που αντιτίθεται ανοιχτά στον πόλεμο, διαγράφηκε από τον εκλογικό κατάλογο τον Αύγουστο. Τα ποσοστά του Γιαμπλόκο στις δημοσκοπήσεις είχαν ήδη αρχίσει να αυξάνονται προτού καν το κόμμα ξεκινήσει την προεκλογική του εκστρατεία. Αυτό που απέμεινε δεν ήταν μια αναμέτρηση μεταξύ του καθεστώτος και των επικριτών του, αλλά μια αναμέτρηση μεταξύ υποψηφίων που το καθεστώς είχε ήδη εγκρίνει.

Ωστόσο, ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα δεν καθιστά τις εκλογές άνευ νοήματος. Το Κρεμλίνο χρειάζεται τις εκλογές για δύο αντιφατικούς σκοπούς: τόσο για να μεταδώσει και να διατηρήσει μια αίσθηση ελεγχόμενης κανονικότητας, όσο και για να επιδείξει τη δημόσια υποστήριξη για τους πολεμικούς στόχους του. Ο πόλεμος πρέπει να είναι αρκετά ορατός ώστε να νομιμοποιεί τον ρόλο των βετεράνων, τις εδαφικές προσαρτήσεις και τις συνεχιζόμενες θυσίες, αλλά και αρκετά απομακρυσμένος ώστε οι εκλογές να δίνουν την αίσθηση ότι διεξάγονται σε καιρό ειρήνης. Μια εκλογική αναμέτρηση με προκαθορισμένο αποτέλεσμα μπορεί να ρίξει φως στο πώς το Κρεμλίνο σκοπεύει να ενσωματώσει τον πόλεμο στο πολιτικό σύστημα της Ρωσίας και πού αυτές οι προσπάθειες ενδέχεται να αντιμετωπίσουν δυσκολίες.

Βετεράνοι: η νέα νομενκλατούρα της Ρωσίας;

Ο Πούτιν έχει χρησιμοποιήσει τις εκλογές στο παρελθόν για να προβάλλει νομιμότητα και έλεγχο και να κατευθύνει τις ανταγωνιστικές ελίτ. Αυτή τη φορά, ωστόσο, πρέπει επίσης να αντιμετωπίσει το αυξανόμενο πρόβλημα της τάξης των βετεράνων που επιστρέφουν.

Η «Novaya Gazeta Europe» εκτιμά ότι συνολικά 2,5 εκατομμύρια άτομα επιστρατεύτηκαν, εκ των οποίων τουλάχιστον 400.000 έχουν ήδη επιστρέψει στα σπίτια τους από το μέτωπο, ενώ άλλα 700.000 αναμένεται να ακολουθήσουν σε περίπτωση που ο πόλεμος τελειώσει. Το σύνολο του σοβιετικού στρατιωτικού σώματος στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του 1980 ανερχόταν σε 620.000 άτομα σε διάστημα εννέα ετών.

Οι βετεράνοι επιστρέφουν με την προσδοκία να απολαύσουν προνομιακή μεταχείριση, αλλά και με δίκτυα που δημιούργησαν κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο μέτωπο και με παράπονα που έχουν συσσωρευτεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Το πολιτικό ερώτημα για τη Μόσχα είναι επομένως: πώς μπορεί να αποτραπεί το ενδεχόμενο αυτό το μεγάλο νέο εκλογικό σώμα να αναπτύξει τα δικά του συμφέροντα και τις δικές του οργανώσεις;

Το Κρεμλίνο έχει ήδη δει την εναλλακτική λύση δύο φορές: τους «Αφγκάντσι» (βετεράνους του πολέμου στο Αφγανιστάν), των οποίων οι ενώσεις στράφηκαν προς την οικονομία και το οργανωμένο έγκλημα μετά την κατάρρευση του σοβιετικού κράτους, και τον Πριγκόζιν, του οποίου η οργάνωση βετεράνων πραγματοποίησε πορεία στη Μόσχα τον Ιούνιο του 2023. Η απάντησή του είναι να ανταμείβει την ατομική πίστη αντί να επιτρέπει τη συλλογική οργάνωση — μέσω προγραμμάτων απασχόλησης, ειδικά προορισμένων θέσεων στη δημόσια διοίκηση, επανεκπαίδευσης και κινήτρων για τους εργοδότες, με μεγάλο μέρος του κόστους να μετακυλίεται στους περιφερειακούς προϋπολογισμούς που βρίσκονται ήδη στο κόκκινο. Το κράτος, που πλήρωσε τους άνδρες για να πάνε στον πόλεμο, πρέπει τώρα να τους πληρώσει ξανά, ώστε να επιστρέψουν στην πατρίδα τους ήσυχα και χωρίς φασαρία.

Ο Πούτιν προχώρησε ακόμη περισσότερο, προτείνοντας οι βετεράνοι να αποτελέσουν μια νέα πολιτική τάξη — ουσιαστικά μια «νέα ελίτ» που θα μπορούσε να διαμορφώσει τη μελλοντική ηγεσία της χώρας. Το 2024, εγκαινίασε το πρόγραμμα «Η Εποχή των Ηρώων», το οποίο στοχεύει στην ταχεία προώθηση βετεράνων (καθώς και άλλων που εμπλέκονται στον πόλεμο, όπως οι εργαζόμενοι του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος) σε κυβερνητικές θέσεις. Η σοβιετική νομενκλατούρα ήταν ένας κατάλογος θέσεων που ελέγχονταν από το Κόμμα. Η «Εποχή των Ηρώων» είναι ένας κατάλογος που ελέγχεται από την Προεδρική Διοίκηση. Τώρα που το καθεστώς έχει εξαλείψει το κομμουνιστικό σύστημα προαγωγών μέσω της νομενκλατούρας, δεν διαθέτει πλέον κανένα θεσμό ικανό να καλλιεργήσει μια νέα ελίτ. Μπορεί μόνο να διορίσει μία.

Το «Ενωμένη Ρωσία», όπως ήταν αναμενόμενο, αποτέλεσε το σημαντικότερο μέσο για τη δημιουργία της νέας κάστας των πολεμιστών. Από τους 4.374 υποψηφίους στις φετινές προκριματικές εκλογές, οι 535 —ή το 12%— ήταν εγγεγραμμένοι ως βετεράνοι πολέμου, μια κατηγορία για την οποία τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της ψηφοφορίας διογκώθηκαν αυτόματα κατά 25%. Και άλλα κόμματα έχουν επίσης ορίσει βετεράνους πολέμου ως υποψηφίους: η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή ενέκρινε 1.586 βετεράνους να υποβάλουν υποψηφιότητα σε ομοσπονδιακό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον 200 για τις 450 έδρες στη Δούμα. Το 2024, 308 βετεράνοι από το «Ενωμένη Ρωσία» κέρδισαν τις τοπικές και περιφερειακές εκλογές. Σήμερα είναι η πρώτη φορά που καταφέρνουν να έχουν την ευκαιρία να κερδίσουν έδρες στο ομοσπονδιακό κοινοβούλιο.

Το Κρεμλίνο έχει θεσπίσει μια ποσόστωση για τους βετεράνους, όχι ένα λόμπι βετεράνων. Ο ιδανικός υποψήφιος είναι ένας βετεράνος που είναι πιστός στην κυβέρνηση και πολιτικά άπειρος — να διαθέτει ένα ιστορικό, ένα βιογραφικό σημείωμα, όχι μια εκλογική βάση. Κανένα ιστορικό δεν αποκλείεται. Ο Βλαντισλάβ Γκολόβιν, 29 ετών, διοικούσε μια διμοιρία πεζοναυτών στη Μαριούπολη, τραυματίστηκε εκεί, ολοκλήρωσε το πρόγραμμα «Η Ώρα των Ηρώων» και τώρα ηγείται της εθνικής λίστας της «Ενωμένης Ρωσίας» μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ και τον δήμαρχο της Μόσχας Σεργκέι Σομπιανίν· το Κίεβο τον καταζητεί για εγκλήματα πολέμου. Ο Εδουάρντ Σόνοφ, ο οποίος περιλαμβάνεται στον κατάλογο του κόμματος για τη Μόσχα, είναι πρώην μαχητής των ειδικών δυνάμεων που συμμετείχε στην κατάληψη της περιοχής του Κιέβου και ενδέχεται να έχει εμπλακεί σε εγκλήματα πολέμου στη Μπούχα. Αυτά τα ιστορικά είναι τα διαπιστευτήριά τους. Η συνενοχή δεσμεύει πιο δυνατά από την ιδεολογία και δεν απαιτεί ποτέ αύξηση μισθού.

Άλλοι «βετεράνοι» είναι ήδη καθιερωμένα πολιτικά στελέχη, των οποίων τα βιογραφικά έχουν εμπλουτιστεί με στρατιωτικό υπόβαθρο. Σε κάθε περίπτωση, το Κρεμλίνο θέλει βετεράνους που μπορεί να ελέγχει, όχι στρατιωτικό προσωπικό που ενδέχεται να ενεργεί με δική του πρωτοβουλία. Εντάσσονται στο καθεστώς του Πούτιν χωρίς να αλλάζει ο ίδιος ο «Πουτινισμός». Με αυτόν τον τρόπο, ο πόλεμος προορίζεται να συνεχιστεί πολιτικά αμέσως μόλις σταματήσουν οι μάχες.

Ο κρυφός πόλεμος

Η «Ενωμένη Ρωσία» παρουσιάζεται τόσο ως το πολεμικό κόμμα του Πούτιν όσο και ως το κόμμα που προστατεύει τους Ρώσους από τον πόλεμο, απομονώνοντάς τους από αυτόν. Οι δύο κορυφαίοι υποψήφιοί του διεξάγουν δύο διαφορετικές εκστρατείες: ο δήμαρχος της Μόσχας Σεργκέι Σομπιανίν απορρίπτει τις εκκλήσεις για να τεθεί η οικονομία σε πολεμική βάση ως άνευ αξίας και υπόσχεται σε ένα εξαντλημένο κοινό ότι τίποτα δεν θα αλλάξει, ενώ ο Πούτιν λέει στο ίδιο κοινό ότι οι «ήρωες της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» έχουν κάνει τον ρωσικό λαό να νιώσει τι σημαίνει η Ρωσία.

Η παλιά συνταγή ήταν η σταθερότητα, συσκευασμένη ως προεκλογικές υποσχέσεις — δρόμοι, σχολεία, υποδομές, χρονομετρημένες ώστε να συμπίπτουν με τις εκλογές. Όμως αυτή η συνταγή έχει εξαντληθεί: οι προϋπολογισμοί είναι στο κόκκινο, και ακόμη και στη Μόσχα γίνονται συγχωνεύσεις σχολείων και κλινικών.

Αυτή είναι η «αρνητική σταθερότητα». Το Κρεμλίνο δεν μπορεί πλέον να αγοράσει την κανονικότητα που πρέπει να επιδεικνύει· μπορεί, ωστόσο, να τη σκηνοθετήσει και να την ελέγχει — εξ ου και οι περιορισμοί σε εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων όπως το Telegram και το WhatsApp, καθώς και η καταστολή των VPN. Ο πόλεμος επηρεάζει ήδη τις εκλογές: οι κομμουνιστές βουλευτές δηλώνουν πλέον ανοιχτά ότι η οικονομία δεν μπορεί να αντέξει έναν μακροχρόνιο πόλεμο.

Οι επιθέσεις του Κιέβου σε ρωσικό έδαφος αναδιαμορφώνουν τη γεωγραφία της αβεβαιότητας, ενώ στα κατεχόμενα εδάφη εμποδίζουν τη Μόσχα να ομαλοποιήσει την προσάρτηση — μια διαδικασία που οι νέες εκλογικές περιφέρειες προορίζονται να νομιμοποιήσουν. Κατά τη διάρκεια της κρίσης της βενζίνης αυτό το καλοκαίρι, ο Πούτιν απέρριψε ανοιχτά την πρόταση του Ζελένσκι για αμοιβαία αναστολή των επιθέσεων στο εσωτερικό της χώρας: Η απόφαση να παραμείνει ο πόλεμος στο προσκήνιο εναπόκειται σε αυτόν — σε αντίθεση με τις τάσεις της ίδιας της κομματικής του λίστας.

Το Κρεμλίνο χρησιμοποιεί τις εκλογές για να «εξωραΐσει» τον πόλεμο και την προσάρτηση, εντάσσοντάς τα σε συνηθισμένες πολιτικές βιογραφίες. Η Δύση πρέπει να απορρίψει αυτή τον εξωραϊσμό: κάθε βουλευτής που εκλέγεται από τα κατεχόμενα εδάφη ή μέσω της ποσόστωσης των βετεράνων θα πρέπει να προστεθεί στη μαύρη λίστα αμέσως και να παραμείνει εκεί για όσο διάστημα διαρκεί η θητεία του.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

Οι εκλογές στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία και στο Βερολίνο. Μια πρώτη εκτίμηση

Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία

Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις, το AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) έρχεται πρώτο με 38,3,% και 32 βουλευτές· οι Σοσιαλδημοκράτες δεύτεροι με 35,4% και 29 βουλευτές· η Αριστερά τρίτη με 6,5% και 5 βουλευτές· και οι Πράσινοι με 5,6% και επίσης 5 βουλευτές. Οι Χριστιανοδημοκράτες μένουν εκτός Βουλής, καθώς δεν κατάφεραν να ξεπεράσουν το πλαφόν του 5%. Το ίδιο ισχύει και για τον «Συνασπισμό» της Σάρας Βάγκενκνεχτ –το πρώτο προσωποπαγές κόμμα της μεταπολεμικής Γερμανίας που κατάφερε να αποκτήσει μια πολιτική φήμη και εκπροσώπηση σε τοπικό Κοινοβούλιο– που με 4,8% μένει εκτός νυμφώνος.

Η πανωλεθρία των Χριστιανοδημοκρατών μπορεί να αποτελεί κάτι πρωτόγνωρο γι’ αυτό το παραδοσιακό κόμμα της μεταπολεμικής Δυτικής Γερμανίας. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, όμως, πρέπει να θεωρηθεί ευλογία, γιατί επιτρέπει την παραμονή της τωρινής πρωθυπουργού Μανουέλα Σβέζικ στο αξίωμά της με μια κυβέρνηση συνασπισμού υπό την ηγεσία των Σοσιαλδημοκρατών. Απ’ αυτή τη σκοπιά, το «τείχος πυροπροστασίας» άντεξε.

Ο λόγοι της πανωλεθρίας των Χριστιανοδημοκρατών δεν είναι τόσο ξεκάθαροι και έχουν κατά τη γνώμη μου να κάνουν κυρίως με το γεγονός ότι στα ανατολικά ομόσπονδα κράτη η διαφορά ανάμεσα σε «απλούς» συντηρητικούς με χριστιανικό πρόσημο και τον πολιτικό χώρο που στην Ελλάδα αποκαλείται «λαϊκή δεξιά», χωρίς όμως θρησκευτικό προσανατολισμό, είναι δυσδιάκριτη για τους «δεξιούς» ψηφοφόρους. Σε αυτό προστίθενται και διάφοροι άλλοι παράγοντες που έχουν να κάνουν με την «πολιτική διαθήκη» της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, παράγοντες που όπως φαίνεται παρέμειναν σε λανθάνουσα κατάσταση σχεδόν τρεις δεκαετίες και αναζωπυρώθηκαν με τις τρέχουσες γεωπολιτικές και κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες. Επιπλέον, και σε αυτές τις εκλογές το AfD κατάφερε να κινητοποιήσει μέχρι τώρα αδρανείς ψηφοφόρους.

Όπως και να έχουν τα πράγματα, όμως, το αποτέλεσμα των εκλογών στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία είναι για το AfD μια πύρρειος νίκη – εκτός και αν το κόμμα της Αριστεράς αλλάξει στάση, κάτι που θεωρώ απίθανο και αυτοκτονικό για το κόμμα αυτό. Το AfD δεν θα μπορέσει να σχηματίσει κυβέρνηση και δεν θα μπορέσει να επηρεάσει την πολιτική σε ομοσπονδιακό επίπεδο μέσω του Ομοσπονδιακού Συμβουλίου.

Βερολίνο

Στο Βερολίνο η κατάσταση είναι από τη μια μεριά πιο «κανονική», αλλά από την άλλη πιο περίπλοκη. H κανονικότητα έγκειται στο γεγονός ότι η volonté générale εκφράστηκε κατανεμημένη πιο ομοιόμορφα ανάμεσα στα κόμματα, οδηγώντας σε μια πεντακομματική Βουλή με έναν πιο εξισορροπημένο καταμερισμό της πολιτικής ισχύος (Χριστιανοδημοκράτες 18,9% και 35 εκπρόσωποι, Σοσιαλδημοκράτες 12,1% και 22 εκπρόσωποι, Πράσινοι 14,3% και 26 εκπρόσωποι, Αριστερά 25,6% και 47 εκπρόσωποι και AfD 16,1% και 29 εκπρόσωποι – Κόμμα Βάγκενκνεχτ και κλασικοί Φιλελεύθεροι εκτός νυμφώνος).

Τα κλασικά «δυτικά» κόμματα υπέστησαν και στο Βερολίνο σημαντικές απώλειες, ενώ τα «ανατολικογερμανικά» κόμματα (Αριστερά και AfD) κατάφεραν να αυξήσουν τη δύναμή τους. Το εκλογικό αποτέλεσμα αντικατοπτρίζει παράλληλα και τις διαφορές ανάμεσα στις δυτικές και τις ανατολικές εκλογικές περιφέρειες του Βερολίνου, δείχνοντας ταυτόχρονα ότι το κόμμα της Αριστεράς κατάφερε να προσελκύσει ένα μέρος των ψηφοφόρων των Σοσιαλδημοκρατών και των Πράσινων και το AfD ένα μέρος των Χριστιανοδημοκρατών. Και τα δυο κόμματα κατάφεραν και στο Βερολίνο να κινητοποιήσουν μεγάλο μέρος ψηφοφόρων που απείχαν μέχρι τώρα από εκλογές.

Η κατανομή της εκλογικής ισχύος κάνει πιθανή μια τρικομματική κυβέρνηση συνασπισμού (Αριστερά, Πράσινοι, Σοσιαλδημοκράτες με 95 έδρες από τις 159) υπό την ηγεσία του κόμματος της Αριστεράς και της υποψηφίου της για το αξίωμα της κυβερνώσης δημάρχου Έλιφ Έραλπ. Εάν καταφέρει να εκλεγεί δήμαρχος του Βερολίνου, η Έραλπ θα είναι η δεύτερη αρχηγός κυβέρνησης ομόσπονδου κράτους της Γερμανίας με τουρκικές ρίζες μετά τον πρωθυπουργό της Βάδης-Βυρττεμβέργης Τσεμ Οζντεμίρ – που ανήκει στο κόμμα των Πρασίνων.

Είναι όμως δυνατός και ένας τρικομματικός συνασπισμός μεταξύ Χριστιανοδημοκρατών, Σοσιαλδημοκρατών και Πρασίνων (83/159). Οι άλλοι αριθμητικά δυνατοί συνδυασμοί είναι πολιτικά ανέφικτοι.

Εάν το κόμμα της Αριστεράς σχηματίσει κυβέρνηση θα βρεθεί σε δύσκολη θέση καθώς θα πρέπει να εξισορροπήσει αντικρουόμενες πολιτικές τάσεις όπως η υποστήριξη στους Παλαιστίνιους και η προστασία της εβραϊκής κοινότητας από πράξεις αντισημιτισμού. Επίσης, έχει να αντιμετωπίσει οξύ στεγαστικό πρόβλημα με μεγάλη αύξηση των ενοικίων σε ένα οικιστικό περιβάλλον που δεν έχει πολλές εφεδρείες οικοδομικής ανάπτυξης και χαρακτηρίζεται από ολιγοπωλιακές μορφές ιδιοκτησίας – περίπου 52% των κατοικιών ανήκουν σε μεγάλες εταιρείες διαχείρισης ακινήτων, οικοδομικούς συνεταιρισμούς και στο κράτος, ενώ το ποσοστό ιδιοκατοίκησης είναι μόνο 15%. Το Βερολίνο είναι παραδοσιακά η «πόλη των ενοικιαστών».

Το κόμμα της Αριστεράς καταδικάζει ξεκάθαρα την επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία. Από την άλλη μεριά όμως, όπως σχεδόν κάθε αριστερό κόμμα στην Ευρώπη, τάσσεται κατά εξοπλισμών και κατά της στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία. Σε ό,τι αφορά το Ισραήλ και το Παλαιστινιακό, το κόμμα υποστηρίζει τη λεγόμενη «λύση των δυο κρατών», καταδικάζει τη Χαμάς ως τρομοκρατική οργάνωση, τάσσεται κατά του αντισημιτισμού – όμως θεωρεί την επέμβαση του Ισραήλ στη Γάζα μετά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου 2023 γενοκτονική. Το αν και το πώς μια κυβέρνηση υπό την ηγεσία της κ. Έραλπ θα υποστηρίξει αυτή τη γραμμή στο Ομοσπονδιακό Συμβούλιο, το συνταγματικό όργανο εκπροσώπησης των ομόσπονδων κρατών στην κεντρική διοίκηση, μένει να φανεί.

... και η κυβέρνηση Μερτς;

Η άνοδος του AfD και των αριστερών κομμάτων οφείλεται κατά ένα μέρος στην πολιτική και το κυβερνητικό στυλ του ομοσπονδιακού καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς. Ακούγονται ήδη φωνές που ζητούν την παραίτηση του. Όμως αυτό δεν είναι τόσο απλό – όπως π.χ. στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου η αντικατάσταση του πρωθυπουργού είναι θέμα της κυβερνώσης κοινοβουλευτικής ομάδας. Στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας η αντικατάσταση του καγκελαρίου απαιτεί μια διαδικασία ψήφου δυσπιστίας με την παράλληλη ανακήρυξη του προσώπου που θα τον αντικαταστήσει. Στην τρέχουσα πολιτική συγκυρία κάτι τέτοιο θα δημιουργούσε ισχυρές αναταράξεις στον κυβερνητικό μηχανισμό και ίσως οδηγούσε σε νέες εκλογές με αβέβαιο αποτέλεσμα. Ο ίδιος ο Μερτς φαίνεται αποφασισμένος να συνεχίσει τη μεταρρυθμιστική πολιτική του και σε αυτό φαίνεται να έχει την υποστήριξη τόσο του κόμματός του όσο και των άλλων δυο κομμάτων του κυβερνητικού συνασπισμού (CSU και Σοσιαλδημοκρατών). Η στήριξή τους είναι επίσης δεδομένη σε ό,τι αφορά τη στήριξη της Ομσσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στην Ουκρανία, την ενίσχυση της αμυντικής ισχύος της Γερμανίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη σύσφιγξη των σχέσεων με τον Καναδά και άλλα θέματα εξωτερικής και εσωτερικής πολιτικής.

Η κρίσιμη πολιτική συγκυρία δεν αποκλείεται να δώσει στον κ. Μερτς τη δυνατότητα να αναδείξει ένα πιο έντονο ηγετικό προφίλ. Το εκλογικό αποτέλεσμα της 20ής Σεπτεμβρίου 2026 δεν φαίνεται να είναι σε θέση να φέρει μεγάλα εμπόδια στην υλοποίηση του κυβερνητικού του προγράμματος. Παράλληλα, η υλοποίηση των προγραμμάτων των τοπικών κυβερνήσεων εξαρτάται σε ένα βαθμό από την στήριξη της ομοσπονδιακής κυβέρνησης.

Έτσι μέχρι τις επόμενής εκλογές τον Απρίλιο του 2027 στo Σάαρλαντ, το Σλέσβικ-Χόλσταϊν και τη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, η κυβέρνηση Μερτς δεν θα πορεύεται μεν σε ήρεμα νερά, θα αποφύγει όμως και έναν πολιτικό τυφώνα.

Ενώ η Ουκρανία εξετάζει το ενδεχόμενο επαναφοράς των εκλογών εν μέσω πολεμικών συνθηκών, η Ρωσία διεξάγει ψηφοφορία χωρίς πολιτικό ανταγωνισμό στο εσωτερικό της και την επεκτείνει παράνομα σε περιοχές της Ουκρανίας που βρίσκονται υπό κατοχή.

ΚΙΕΒΟ. Αυτό το Σαββατοκύριακο, η Ρωσία διεξάγει εκλογές για τη Δούμα, μεταξύ άλλων και σε τμήματα της Ουκρανίας που καταλαμβάνει και ισχυρίζεται ότι έχει προσαρτήσει. Το Κρεμλίνο θα παρουσιάσει το θέαμα της ψηφοφορίας ως απόδειξη συνταγματικής ομαλότητας. Ωστόσο, η αντίθεση με τη συζήτηση που εξελίσσεται στην Ουκρανία αποκαλύπτει τη διαφορά μεταξύ της διεξαγωγής ψηφοφορίας και της διαφύλαξης της δημοκρατίας.

Στη Ρωσία, ο ουσιαστικός πολιτικός ανταγωνισμός έχει εξαλειφθεί. Το Ανώτατο Δικαστήριο απέσυρε το ομοσπονδιακό ψηφοδέλτιο του Γιαμπλόκο από τον εκλογικό κατάλογο των υποψήφιων κομμάτων, αποκλείοντας το μοναδικό εγγεγραμμένο κόμμα που αντιτάχθηκε στον πόλεμο. Τα υπόλοιπα κοινοβουλευτικά κόμματα λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό εντός των ορίων που θέτει το Κρεμλίνο. Η Ρωσία δεν έχει προσκαλέσει παρατηρητές από τον ΟΑΣΕ, την ανεξάρτητη εποπτεία του οποίου επέλεξε και πάλι να αποφύγει.

Η ψηφοφορία θα οργανωθεί επίσης σε κυρίαρχο ουκρανικό έδαφος που βρίσκεται υπό στρατιωτική κατοχή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη δηλώσει ότι δεν θα αναγνωρίσει τέτοιες «εκλογές» ούτε τα αποτελέσματά τους. Μια ψηφοφορία δεν αποκτά νομιμότητα απλώς και μόνο επειδή ανοίγονται οι κάλπες και καταμετρώνται οι ψήφοι – ειδικά όταν επιβάλλεται από μια κατοχική δύναμη.

Η Ουκρανία παρουσιάζει μια πολύ διαφορετική εικόνα. Οι εκλογές παραμένουν ανεσταλμένες λόγω του στρατιωτικού νόμου, καθώς η χώρα αγωνίζεται για την επιβίωσή της. Μετά την απομάκρυνσή του από το αξίωμα του υπουργού Άμυνας, ο Μιχαήλ Φεντόροφ ζήτησε τη διεξαγωγή εκλογών εν μέσω πολέμου. Η πρότασή του συζητήθηκε δημόσια και απορρίφθηκε ακόμη και από τους διοργανωτές των διαδηλώσεων που τον είχαν υποστηρίξει.

Αυτή η διαφωνία δεν αποτελεί απόδειξη δημοκρατικής αποτυχίας. Αποτελεί απόδειξη ότι η δημοκρατική πολιτική επιβιώνει υπό εξαιρετική πίεση. Ένας εξέχων πρώην υπουργός μπορεί να αμφισβητήσει τον πρόεδρο. Η κοινωνία των πολιτών μπορεί να τον υποστηρίξει σε ένα ζήτημα και να του αντιταχθεί σε ένα άλλο. Οι εκλογικές αρχές, οι βουλευτές και οι εμπειρογνώμονες μπορούν να εξετάσουν ανοιχτά πώς θα πρέπει τελικά να ξαναρχίσει η ψηφοφορία.

Θα ήταν δελεαστικό να συμπεράνουμε ότι, επειδή η Ρωσία διοργανώνει εκλογές, πρέπει και η Ουκρανία να διεξαγάγει γρήγορα εκλογές – έστω και μόνο για να στερήσει από τη Μόσχα ένα προπαγανδιστικό επιχείρημα. Αυτό θα ήταν το λάθος συμπέρασμα. Η δημοκρατία δεν είναι διαγωνισμός για το ποιος μπορεί να ανακοινώσει πρώτος την ημερομηνία των εκλογών. Για να είναι αξιόπιστες οι εκλογές απαιτούνται ασφάλεια, πολιτικός πλουραλισμός, ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, ουσιαστικός ανταγωνισμός, αμερόληπτη διοίκηση, δημόσιος έλεγχος και κυρίαρχη συμμετοχή των πολιτών. Η Ρωσία παραβιάζει αυτές τις αρχές, ενώ χρησιμοποιεί το τελετουργικό των εκλογών για να νομιμοποιήσει τον πόλεμό της.

Η Ουκρανία θα διακινδύνευε να υπονομεύσει αυτές τις ίδιες αρχές αν βιαζόταν να διεξαγάγει εκλογές. Εκατομμύρια πολίτες έχουν εκτοπιστεί εντός της χώρας ή στο εξωτερικό. Πολλοί υπηρετούν στις ένοπλες δυνάμεις. Άλλοι ζουν υπό κατοχή. Οι επιθέσεις με πυραύλους και drones θα απειλούσαν τους ψηφοφόρους και το εκλογικό προσωπικό, ενώ η προεκλογική εκστρατεία και η πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης θα ήταν εξαιρετικά άνισες.

Ωστόσο, η αναβολή των εκλογών δεν μπορεί να σημαίνει αναβολή της δημοκρατικής προετοιμασίας. Οι έκτακτες εξουσίες αντλούν τη νομιμότητά τους από το ότι είναι εξαιρετικές και προσωρινές. Όσοι τις ασκούν πρέπει να διατηρήσουν τις προϋποθέσεις για την επάνοδο του πλήρους πολιτικού ανταγωνισμού, μόλις οι συνθήκες το επιτρέψουν πραγματικά.

Η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή της Ουκρανίας και μια κοινοβουλευτική ομάδα εργασίας έχουν ήδη καταρτίσει προτάσεις για τις πρώτες μεταπολεμικές εκλογές. Το τεχνικό τους έργο πρέπει πλέον να ενταχθεί σε μια ευρύτερη εθνική συζήτηση στην οποία θα συμμετάσχουν η κυβέρνηση και η αντιπολίτευση, η κοινωνία των πολιτών, οι ένοπλες δυνάμεις, οι τοπικές αρχές και τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης.

Η συζήτηση αυτή χρειάζεται να εξετάσει τις συνθήκες ασφάλειας για την ψηφοφορία, τη συμμετοχή στρατιωτών και πολιτών στο εξωτερικό, το εκλογικό μητρώο, τη χρηματοδότηση της προεκλογικής εκστρατείας, τον πλουραλισμό των μέσων ενημέρωσης, την ψηφοφορία σε περιοχές που απελευθερώνονται από την κατοχή και τις διασφαλίσεις κατά της ρωσικής παρέμβασης. Πρέπει να επιδιωχθεί συμφωνία προτού καθοριστεί η ημερομηνία των εκλογών – και πριν οι πολιτικοί παράγοντες γνωρίσουν ποιες ρυθμίσεις ενδέχεται να τους ευνοήσουν.

Ο στόχος της Ρωσίας σε μελλοντικές εκλογές στην Ουκρανία ενδέχεται να μην είναι η εξασφάλιση της νίκης ενός προτιμώμενου υποψηφίου. Έπειτα από χρόνια επιθετικότητα, αυτό μπορεί να είναι αδύνατο. Αντίθετα, ενδέχεται να επιδιώξει να πείσει διάφορα τμήματα της ουκρανικής κοινωνίας ότι η διαδικασία παραποιήθηκε ή υπονομεύθηκε. Η επίτευξη ευρείας συμφωνίας εκ των προτέρων δεν αποτελεί, επομένως, απλώς θέμα εκλογικής οργάνωσης· είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας.

Η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει αυτή τη διάκριση. Πρέπει να απορρίψει την παράνομη ψηφοφορία της Ρωσίας στην κατεχόμενη Ουκρανία και να υποστηρίξει την Ουκρανία στη δημιουργία των συνθηκών για μια αξιόπιστη δημοκρατική επιστροφή. Η ένταξη στην ΕΕ δεν είναι μόνο μια νομοθετική ή οικονομική διαδικασία. Είναι επίσης ένα σχέδιο ασφάλειας που επικεντρώνεται στον πολιτικό πλουραλισμό, στους θεσμούς που λογοδοτούν και στο δικαίωμα των πολιτών να επιλέγουν ελεύθερα τους ηγέτες τους.

Η Ρωσία προσπαθεί να δείξει ότι μια εκλογή μπορεί να νομιμοποιήσει την κατάκτηση. Η Ουκρανία πρέπει να δείξει ότι μια νόμιμη και προσωρινή αναβολή, σε συνδυασμό με ανοιχτή προετοιμασία, μπορεί να προστατεύσει τη δημοκρατική κυριαρχία. Η δημοκρατική πρώτη γραμμή δεν ξεκινά όταν ανακοινώνεται η ημερομηνία των εκλογών. Είναι ήδη ορατή σήμερα: στην Ουκρανία, μέσω του διαλόγου, του ελέγχου και της προετοιμασίας· στη Ρωσία, μέσω των εκλογικών τμημάτων που ανοίγουν ενώ η πολιτική επιλογή είναι κλειστή.

Ο Macklemore είναι ο ράπερ από το Σιάτλ που πήρε δύο Grammy το 2014 με το «Thrift Shop» και το «Same Love» και τα τελευταία δύο χρόνια χτίζει δεύτερη καριέρα πάνω στο «Hind’s Hall», το τραγούδι για την Παλαιστίνη τα έσοδα του οποίου πηγαίνουν στην UNRWA. Φέτος το καλοκαίρι ήταν το support act στο αμερικανικό σκέλος του Loop Tour του Ed Sheeran. Στις 4 Σεπτεμβρίου, στο MetLife Stadium του Νιου Τζέρσεϊ, σταμάτησε ανάμεσα σε δύο τραγούδια, είπε «Free Palestine», έβαλε τη Γάζα στις οθόνες και έπαιξε το κομμάτι. Το ξανάκανε την επόμενη νύχτα. Το Israeli-American Council άνοιξε petition. Ο Robert Kraft, ιδιοκτήτης του Gillette Stadium και των New England Patriots, στο γάμο του οποίου είχε τραγουδήσει ο Sheeran το 2022, πήρε τηλέφωνο τον Sheeran. Ο Macklemore λέει ότι ο Kraft κινητοποίησε στη συνέχεια και άλλους ιδιοκτήτες σταδίων πίσω από ένα τελεσίγραφο. Τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου, ο Macklemore βγήκε από τις οκτώ συναυλίες που απέμεναν. Ο Sheeran ανακοίνωσε ότι την απόφαση την πήραν οι διοργανωτές και ότι ο ίδιος δεν είναι συνένοχος. Δύο μέρες αργότερα βρέθηκαν δύο εκατομμύρια δολάρια για ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα. Ο Sheeran έχασε διακόσιες χιλιάδες followers. Ο Macklemore κέρδισε ένα εκατομμύριο.

Αν κοινοποιήσατε κάποιο από εκείνα τα βίντεο αυτή την εβδομάδα, τα παρακάτω απευθύνονται σε εσάς.

Τα ελληνικά ΜΜΕ κάλυψαν τον Macklemore ως μάρτυρα. Το Ποντίκι δημοσίευσε πέντε κείμενα μόνο στις 16 Σεπτεμβρίου, ένα με τον υπότιτλο «Οι δισεκατομμυριούχοι παίρνουν το μικρόφωνο», συναρμολογημένα σχεδόν εξ ολοκλήρου από ενσωματωμένες αναρτήσεις Instagram και μεταφρασμένες δηλώσεις, χωρίς ίχνος ρεπορτάζ. Τα Νέα, ΣΚΑΪ, το in.gr, η Parallaxi ακολούθησαν μέσα σε εβδομήντα δύο ώρες: θάρρος, μακαρθισμός, φίμωση καλλιτέχνη. Η εικόνα των παντοδύναμων Εβραίων που φιμώνουν καλλιτέχνες έχει για μια εφημερίδα την ίδια ακριβώς λογιστική θέση με ένα συμβόλαιο διαφήμισης της Jumbo, με τη διαφορά ότι η Jumbo διαπραγματεύεται ανανέωση κάθε χρόνο και μπορεί κάποια στιγμή να πάει αλλού.

Κανείς από το Ποντίκι δεν ενδιαφέρθηκε να δει ποιος είναι ο Macklemore και από πού ακούστηκε η φωνή αυτή. Τον Μάιο του 2014, σε αιφνιδιαστική εμφάνιση στο EMP Museum του Σιάτλ, ο Macklemore ανέβηκε στη σκηνή με προσθετική γαμψή μύτη, μαύρη περούκα και μακριά γενειάδα και τραγούδησε το «Thrift Shop». Το Forward ρώτησε αν η επιλογή της μεγάλης μύτης ήταν εσκεμμένη. Ο Macklemore εξήγησε ότι η μεταμφίεση ήταν τυχαία, ότι οι ψεύτικες μύτες στο μαγαζί απλώς βγαίνουν μεγάλες, ότι το εβραϊκό στερεότυπο δεν του πέρασε ποτέ από το μυαλό και ότι όσοι τον ξέρουν, ξέρουν καλύτερα. Η φωτογραφία απέχει κάποια κλικ αναζήτησης και απείχε ολόκληρη την εβδομάδα. Κανείς σε κανένα ελληνικό γραφείο σύνταξης δεν έκανε αυτή την αναζήτηση.

Πριν αντιτείνουν ότι μιλούν για το Ισραήλ και όχι για τους Εβραίους, διαβάστε τι τύπωσαν. «Ισχυροί φιλοϊσραηλινοί κύκλοι». «Οργανώσεις και δισεκατομμυριούχοι». «Οι τύποι με τα δισεκατομμύρια». Συνδεδεμένος τίτλος για «τα ισραηλινά λόμπι». Ιρλανδικό συγκρότημα που παρατίθεται επιδοκιμαστικά για «σιωνιστικά λόμπι». Στο κείμενο του Ποντικιού κατονομάζεται ένας άνθρωπος, ο Kraft, και ύστερα γίνεται πληθυντικός και μένει πληθυντικός για δύο χιλιάδες λέξεις. Η λέξη «Εβραίος» δεν εμφανίζεται πουθενά. Υπάρχει ένα ολόκληρο λεξιλόγιο στο οποίο η λέξη δεν χρειάζεται πια, και η απουσία της προσκομίζεται ως απόδειξη καλής πίστης.

Και γι’ αυτό η γαμψή μύτη τούς προσπέρασε με ταχύτητα. Ξανακούστε τη δικαιολογία του Macklemore από το 2014: ήταν τυχαία μεταμφίεση, δεν αφορούσε κανέναν, όσοι με ξέρουν ξέρουν καλύτερα. Τα ελληνικά ΜΜΕ δεν αναγνώρισαν τίποτα, επειδή το άλλοθι είναι το ίδιο, και το επαναλαμβάνουν εδώ και έναν αιώνα.

Τα Νέα κατέταξαν την υπόθεση στη «διαχείριση κρίσης» και τύπωσαν την αριθμητική των followers, που είναι η πιο ειλικρινής πρόταση την οποία παρήγαγαν τα ελληνικά ΜΜΕ αυτή την εβδομάδα. Αυτό είναι το φθηνότερο περιεχόμενο της αγοράς. Μετάφραση αντί για ρεπορτάζ. Κανείς δεν κάνει μήνυση. Κανένας διαφημιζόμενος δεν αποσύρεται. Το αναγνωστικό κοινό που προσβάλλει είναι πολύ μικρό για να λογαριάζεται ως δημογραφικό. Μετατρέπεται σε traffic και κανείς σε κανένα από αυτά τα γραφεία δεν χρειάζεται να έχει άποψη για τους Εβραίους για να δουλέψει η μηχανή, γι’ αυτό και δουλεύει, και γι’ αυτό το κείμενο του Ποντικιού κάθεται στη σελίδα ακριβώς πάνω από πληρωμένο advertorial για εφηβικό θεατρικό εργαστήρι.

Μήπως περιμένουμε πολλά από τα ελληνικά ΜΜΕ; Ζούμε στην χώρα που ακόμα και το blackface, αντίστοιχη προσβολή με την αντισημιτική μεταμφίεση του Macklemore, δεν επιφέρει καμία καταδίκη. Το ίδιο το ΕΣΡ το έχει πει γραπτώς με την απόφαση ΕΣΡ 191/2023: το blackface ως ρατσιστική πρακτική ανήκει στη Βόρεια Αμερική του 19ου και του 20ού αιώνα (το μάθαμε μέσω της υποτιτλισμένης αμερικανικής τηλεόρασης, με την ιστορία του συνημμένη), ενώ το «προσωπομαύρισμα στην Ελλάδα συνδέεται με καρναβαλικές μεταμφιέσεις». Με άλλα λόγια, ο ρατσισμός ή ο αντισημιτισμός είναι εισαγόμενοι. Ό,τι παράγεται εδώ είναι λαογραφία, και η λαογραφία είναι το συρτάρι για όσα έχουν συμφωνήσει εκ των προτέρων να μην κοιτάξουμε όπως το Κάψιμο του Ιούδα, την πιο διαδεδομένη εκδήλωση λαϊκού αντισημιτισμού στη χώρα, με τη συνενοχή Εκκλησίας, κράτους και προοδευτικής κοινής γνώμης.

Το Ποντίκι έγραψε ότι όταν ένας δισεκατομμυριούχος αποφασίζει ποιος ανεβαίνει στη σκηνή, η σκηνή γίνεται χώρος εξουσίας. Σωστό. Και όποιος έχει τη σελίδα αποφασίζει τι είναι γεγονός. Αυτή την εβδομάδα, τα ελληνικά ΜΜΕ αποφάσισαν ότι μια γαμψή μύτη, μια μαύρη περούκα και μια γενειάδα σε σκηνή του Σιάτλ δεν είναι γεγονός, και ότι «κύκλοι» και «λόμπι» είναι ρεπορτάζ. Δεν χρειάστηκε τηλεφώνημα. Δεν χρειάστηκε τελεσίγραφο. Όταν ο Sheeran είπε «δεν είμαι συνένοχος», τα ελληνικά ΜΜΕ το τύπωσαν ως την πιο βολική δήλωση της εβδομάδας. Είχαν δίκιο. Η συνενοχή είναι η δική τους.

Μερικά λεπτά κοινοβουλευτικής έντασης αρκούν καμιά φορά για να διαλύσουν μια δημόσια εικόνα που χτίστηκε επί χρόνια με τίτλους, βιογραφικά και προσεκτικά επιλεγμένα διαπιστευτήρια. Μια τέτοια στιγμή πρόσφερε, εκ νέου, ο Παναγιώτης Δουδωνής.

Ο βουλευτής Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ, συνταγματολόγος και διδάκτωρ της Οξφόρδης, απαίτησε από τον υπουργό Δικαιοσύνης Γιώργο Φλωρίδη να εγκαταλείψει την Ολομέλεια κατά τη συζήτηση για τη Συνταγματική Αναθεώρηση. «Σηκωθείτε και φύγετε», του είπε, χαρακτηρίζοντας την παρουσία του αντισυνταγματική και αντίθετη προς το πολίτευμα, επειδή, μεταξύ άλλων, ο Φλωρίδης δεν είναι βουλευτής. Αργότερα πρόσθεσε ότι είχε έρθει για να πει «αρλούμπες», ενώ η Ζωή Κωνσταντοπούλου δεν αντιστάθηκε στον πειρασμό να προσθέσει το δικό της “Φύγετε! Φύγετε!”, συμμετέχοντας έτσι σε ένα γκροτέσκο κοινοβουλευτικό θέαμα απολύτως συνεπές με το δημόσιο ύφος που υπηρετεί ευδοκίμως εδώ και χρόνια.

Και εδώ το Σύνταγμα, με κάποια κακεντρέχεια της συγκυρίας, υπενθυμίζει ότι ο εξωκοινοβουλευτικός υπουργός δεν παύει γι’ αυτό να είναι υπουργός. Το άρθρο 66 §2 ορίζει ότι οι υπουργοί και οι υφυπουργοί έχουν ελεύθερη είσοδο στις συνεδριάσεις της Βουλής και ακούονται όποτε ζητήσουν τον λόγο. Δεν διακρίνει ανάμεσα σε εκλεγμένους και μη εκλεγμένους υπουργούς.

Το ακόμη πιο άβολο είναι ότι το ίδιο ζήτημα είχε τεθεί το 2019, πάλι κατά τη διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης. Ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Μιχάλης Καλογήρου είχε υποστηρίξει στην Ολομέλεια ότι ούτε το Σύνταγμα ούτε ο Κανονισμός της Βουλής προβλέπουν εξαίρεση για την αναθεωρητική διαδικασία ή διάκριση ανάμεσα σε κοινοβουλευτικούς και εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς. Δεν πρόκειται για δεσμευτική ερμηνεία· πρόκειται όμως για κοινοβουλευτικό προηγούμενο που ο συνταγματολόγος Δουδωνής ασφαλώς γνώριζε.

Δεν θα παραστήσουμε τους συνταγματολόγους — υπάρχουν ήδη αρκετοί και, όπως φαίνεται, μπορούν να διαφωνούν ακόμη και για διατάξεις που ο μέσος πολίτης θεωρεί αρκετά σαφείς. Ασφαλώς το Σύνταγμα δεν διαβάζεται αποσπασματικά και η ιδιαίτερη φύση της αναθεωρητικής διαδικασίας επιτρέπει ερμηνευτική συζήτηση. Άλλο όμως η τεκμηριωμένη διαφωνία και άλλο η μετατροπή της σε διαταγή αποχώρησης: «Σηκωθείτε και φύγετε».

Κάπου εδώ η υπόθεση παύει να αφορά αποκλειστικά το Σύνταγμα και αρχίζει να αφορά τον άνθρωπο που το διδάσκει.

Ο Δουδωνής μπήκε στην πολιτική περιβεβλημένος με ένα αξιοζήλευτο ακαδημαϊκό βιογραφικό: Οξφόρδη, Συνταγματικό Δίκαιο, πανεπιστημιακή διδασκαλία, η εικόνα του νέου μορφωμένου ανθρώπου που έρχεται να εισαγάγει στον δημόσιο λόγο κάτι περισσότερο από την παλιά κομματική βαβούρα. Και το 2023 τοποθετήθηκε πρώτος στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ – σε μια θέση που, εξ ορισμού, παραχωρείται από την ηγεσία και δεν κατακτάται με προσωπικό σταυρό.

Η εξουσία όμως έχει μια δυσάρεστη ιδιότητα: πολύ συχνά δεν αλλάζει τον άνθρωπο· τον αποκαλύπτει. Δεν δημιουργεί την έπαρση, της δίνει μικρόφωνο. Δεν γεννά την αμετροέπεια, της προσφέρει έδρανο και την ευχάριστη ψευδαίσθηση ότι κάθε βεβαιότητα αποκτά κύρος επειδή εκφέρεται από θέση ισχύος.

Στην περίπτωση Δουδωνή χρειάστηκε εντυπωσιακά μικρή ποσότητα εξουσίας για να αρχίσει η απογύμνωση. Πριν ακόμη δοκιμαστεί στις μεγάλες ευθύνες της, η πρώτη γεύση κοινοβουλευτικής ισχύος έφερε στην επιφάνεια κάτι πολύ λιγότερο ενδιαφέρον από το λαμπρό βιογραφικό: την πεποίθηση ότι δεν αρκεί να αντικρούεις τον αντίπαλο· μπορείς και να τον διατάζεις να φύγει.

Και υπάρχει ίσως κάτι ακόμη πιο απογοητευτικό. Ο ίδιος εμφανίστηκε ως επικριτής της κουλτούρας της κραυγής, της πολιτικής χυδαιότητας και της αμετροέπειας που χαρακτήρισαν μεγάλο μέρος της προηγούμενης δεκαπενταετίας. Η απόσταση όμως από την καταγγελία ενός ύφους έως τη μίμησή του αποδείχθηκε μικρή.

Η αγοραία πολιτική γλώσσα παραμένει αγοραία ακόμη κι όταν προφέρεται από έναν οξφορδιανό. Το διδακτορικό δεν προσδίδει στις φωνές την ισχύ επιχειρήματος ούτε η έπαρση αποκτά θεσμικό κύρος επειδή επικυρώνεται από την ειδίκευση στο Συνταγματικό Δίκαιο.

Η πρώτη θέση σ’ ένα ψηφοδέλτιο απονέμεται. Το διδακτορικό κατακτάται. Το πολιτικό ανάστημα όμως ούτε απονέμεται ούτε πιστοποιείται.

Και, όπως φαίνεται, ούτε διδάσκεται στην Οξφόρδη.

Τα ομόσπονδα κράτη της μεταπολεμικής Γερμανίας και η σχέση τους με ομώνυμες περιοχές και κρατικά μορφώματα της προπολεμικής Γερμανίας.

Εισαγωγή

Με την ευκαιρία των πρόσφατων εκλογών στο ομόσπονδο κράτος της Σαξονίας-Άνχαλτ και τις επικείμενες εκλογές στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία και στο Βερολίνο. θα βοηθούσε προς αποφυγή συγχύσεων και δημιουργία εσφαλμένων εντυπώσεων να ασχοληθούμε με την ιστορία των μεταπολεμικών ομόσπονδων κρατών που συγκροτούν τη σημερινή Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΟΔΓ) και τη σχέση τους με ομώνυμα κράτη ή περιοχές του προπολεμικού Γερμανικού Κράτους, του γνωστού ως Γερμανικό Ράιχ, που και αυτό είχε μια ομοσπονδιακή δομή.

Η μεταπολεμική συγκρότηση των ομοσπονδιακών κρατών έγινε με γνώμονα τη διάλυση του κράτους της Πρωσίας που αποτελούσε την κυρίαρχη δύναμη στο Γερμανικό Ράιχ, από την ίδρυσή του μετά τον γαλλογερμανικό πόλεμο του 1870. Μετά την κατάρρευση του Ναζισμού, οι σύμμαχοι θεώρησαν την Πρωσία κινητήρια δύναμη πίσω από τους δυο καταστροφικούς παγκόσμιους πολέμους του 20ού αιώνα. Η Πρωσία διαλύθηκε ως κρατική οντότητα με τον υπ’ αριθμόν 46 νόμο του Συμμαχικού Συμβουλίου Ελέγχου της 25ης Φεβρουαρίου 1947. Ένα μέρος της επικράτειάς της, η ανατολική Πρωσία, η Πομερανία και η Σιλεσία, πέρασε στην κατοχή της ΕΣΣΔ και της Πολωνίας, ενώ τα εδάφη της δυτικά της γραμμής Όντερ-Νάισσε κατανεμήθηκαν στα περισσότερα σημερινά ομοσπονδιακά κράτη, τα οποία ιδρύθηκαν μετά το τέλος του Β΄Παγκόσμιου Πολέμου. Από τα ομοσπονδιακά κράτη του προπολεμικού Ράιχ, μόνο οι δύο πόλεις-κράτη, το Αμβούργο και η Βρέμη, επέζησαν από τη μετάβαση με λίγο-πολύ άθικτα σύνορα. Ακόμα και η Βαυαρία έχασε εδάφη.

Σε αυτό και στα επόμενα σημειώματα θα ασχοληθούμε με την ιστορία της ίδρυσης των μεταπολεμικών γερμανικών ομόσπονδων κρατών και με τις συνέπειες που είχαν αυτές οι ιδρύσεις στην οικονομική, την πολιτισμική και την πολιτική δομή των κατοίκων τους.

Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι η νέα χάραξη συνόρων και η δημιουργία αυτών των νέων ημικυρίαρχων κρατικών δομών διευκολύνθηκε κατά κάποιον τρόπο από την κατάλυση της κυριαρχίας των ομόσπονδων κρατών του προπολεμικού Ράιχ με τον Νόμο για την Αναδόμηση του Ράιχ της 30ής Ιανουαρίου 1934. Με αυτόν τον νόμο καταργήθηκε η κρατική υπόσταση όλων των ομόσπονδων κρατών που συνιστούσαν το Ράιχ, συμπεριλαμβανομένης και της Πρωσίας, τα τοπικά Κοινοβούλια διαλύθηκαν, οι κυβερνήσεις τους αντικαταστάθηκαν από επιτρόπους της κεντρικής κυβέρνησης και οι υπηκοότητές τους ακυρώθηκαν και αντικαταστάθηκαν από μια ενιαία υπηκοότητα του Ράιχ. Μέχρι τότε, η υπηκοότητα του Ράιχ ήταν επικουρική και συνόδευε τις επιμέρους υπηκοότητες των ομόσπονδων κρατών.

Στην περιοχή κυριαρχίας του Συμμαχικού Συμβουλίου Ελέγχου ιδρύθηκαν ή επανιδρύθηκαν δεκαέξι κράτη από τα οποία ένδεκα δημιούργησαν τη (δυτική) Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΟΔΓ/BRD) και πέντε την (ανατολική) Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΛΔΓ/DDR). Η πόλη του Βερολίνου παρέμεινε υπό την άμεση διοίκηση των συμμάχων και, αργότερα, στο ανατολικό μέρος της πόλης εγκαταστάθηκε η κυβέρνηση της ΛΔΓ κατά παράβαση των συμφωνιών, με την ανοχή της σοβιετικής κατοχικής δύναμης. Μέχρι τη διάλυση της ΛΔΓ το 1989, οι μόνιμοι κάτοικοι του Δυτικού Βερολίνου ταξίδευαν με διαβατήρια που εξέδιδε η Δημαρχία του Δυτικού Βερολίνου και δεν εθεωρούντο πολίτες της ΟΔΓ. Ένα παρόμοιο καθεστώς ίσχυε και για τους κατοίκους το Ανατολικού Βερολίνου. Από τα ένδεκα ομόσπονδα κράτη της ΟΔΓ, τρία συνενώθηκαν το 1952 και σχημάτισαν τη σημερινή Βάδη-Βυρτεμβέργη, ενώ το Σάαρλαντ (Χώρα του ποταμού Σάαρ) προσχώρησε ως ομόσπονδο κράτος στην ΟΔΓ το 1957.

Τα πέντε ομόσπονδα κράτη της ΛΔΓ καταλύθηκαν το 1952 με μια συνταγματική μεταρρύθμιση και αντικαταστάθηκαν από δεκατέσσερεις νομούς (Bezirke). Η ανασύσταση των κρατών έγινε το 1990, λίγο πριν τη διάλυση της ΛΔΓ και την προσχώρησή τους στην ΟΔΓ – νομικά δηλαδή δεν ενώθηκε η ΛΔΓ με την ΟΔΓ. Παράλληλα, η πόλη του Βερολίνου μετατράπηκε σε πόλη-κράτος, οπότε η σημερινή Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας  αποτελείται από δεκατρία ομόσπονδα κράτη και τρεις πόλεις-κράτη:

Αμβούργο (πόλη-κράτος)

Βάδη-Βυρτεμβεργη

Βαυαρία

Βερολίνο (πόλη-κράτος)

Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία

Βρανδεμβούργο

Βρέμη (πόλη-κράτος)

Έσση

Θουριγγία

Κάτω Σαξονία

Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία

Ρηνανία-Παλατινάτο

Σάαρλαντ

Σαξονία

Σαξονία-Άνχαλτ

Σλέσβικ-Χόλσταϊν

Η Σαξονία-Άνχαλτ

Λόγω της εκλογικής συγκυρίας που έφερε το ομόσπονδο κράτος της Σαξονίας-Άνχαλτ στο προσκήνιο της επικαιρότητας, θα ξεκινήσουμε τη σειρά μας με αυτό.

Η μεταπολεμική Σαξονία-Άνχαλτ ιδρύθηκε το 1947 από τη Σοβιετική Κατοχική Αρχή με τη συνένωση της λεγόμενης Επαρχίας της Σαξονίας με το Ελεύθερο Κράτος του Άνχαλτ, που αποτελούσε ένα από τα ομόσπονδα κράτη του Ράιχ πριν από την κατάλυσή τους από τους Ναζί. Η νέα περιοχή που αρχικά έφερε το όνομα Επαρχία της Σαξονίας-Άνχαλτ συμπεριέλαβε και μερικούς δήμους και περιφέρειες από γειτονικές περιοχές. Το 1947 απέκτησε σύνταγμα και μετετράπηκε έτσι σε κρατική οντότητα υπό την εποπτεία της Σοβιετικής Κατοχικής Αρχής. Η πρώτη πρωτεύουσά της ήταν η πόλη Χάλλε.

Η Επαρχία της Σαξονίας ανήκε στην Πρωσία και δεν πρέπει να συγχέεται με το Βασίλειο και τη μετέπειτα Δημοκρατία της Σαξονίας που είναι ξεχωριστή κρατική οντότητα. Η επαρχία δημιουργήθηκε το 1815 ως συνέπεια των Ναπολεόντειων πολέμων, από εδάφη που η Πρωσία είχε αποσπάσει από το Βασίλειο της Σαξονίας και από άλλα γερμανικά βασίλεια ή πριγκιπάτα. Πρωτεύουσά της ήταν το Μαγδεβούργο, το οποίο είναι και η πρωτεύουσα της σημερινής Σαξονίας-Άνχαλτ. Μετά την κατάλυση των ομόσπονδων κρατών της ΛΔΓ, η Σαξονία-Άνχαλτ χωρίστηκε σε δυο νομούς, Μαγδεβούργου και Χάλλε.

Τα κύρια αστικά κέντρα είναι το Μαγδεβούργο, η Χάλλε και το Ντέσαου-Ρόσλαου. Το Ντέσαου είναι η πόλη που μεταξύ του 1926 και του 1932 φιλοξένησε τη φημισμένη σχολή αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών Μπάουχαους.

Η σημερινή έκταση της Σαξονίας-Άνχαλτ είναι 20.451 τ. χλμ. και ο πληθυσμός της ανέρχεται σε 2,1 εκατομμύρια κατοίκους (απογραφή του 2025). Στην επικράτειά της συμπεριλαμβάνονται πολλές πόλεις με μεγάλη ιστορική παράδοση, όπως το Μερσεβούργο, το Κουέντλινγκμπουργ και το Νάουμπουργκ –πόλεις που ήταν πρωτεύουσες μεσαιωνικών πριγκιπάτων και έδρες καθολικών επισκοπών –, η γενέτειρα του Λούθηρου Άισλεμπεν, και το Βίττεμπεργκ όπου θυροκόλλησε τις ενενήντα εννέα θέσεις του κατά των πρακτικών της Καθολικής Εκκλησίας.

Γύρω από το Χάλλε, το Μερσεβούργο, και το Μπίτερφελντ εγκαταστάθηκαν από τις αρχές του 20ού αιώνα μεγάλα πετροχημικά και χημικά εργοστάσια που αποτέλεσαν αργότερα τη ραχοκοκαλιά της χημικής βιομηχανίας της ΛΔΓ. Παρ’ όλη τη συρρίκνωση που υπέστη η χημική βιομηχανία της περιοχής κατά τη μεταβατική περίοδο μετά την κατάλυση της ΛΔΓ και την προσχώρηση των ανατολικών κρατών στην ΟΔΓ το 1990, οι πετροχημικές εγκαταστάσεις κατάφεραν να επιβιώσουν, ενώ στο χώρο των χημικών εγκαταστάσεων έχει δημιουργηθεί ένα αξιόλογο χημικό βιομηχανικό πάρκο.

Η σημερινή οικονομική δραστηριότητα επικεντρώνεται στην παραγωγή χημικών και πετροχημικών, φαρμάκων και εμβολίων, στη συμμετοχή στην παραγωγική αλυσίδα της αυτοκινητοβιομηχανίας και στον πρωτογενή τομέα με κέντρο βάρους την οινοπαραγωγή, την παραγωγή και επεξεργασία τροφίμων και την παραγωγή σοκολάτας.

To ονομαστικό ΑΕΠ κυμαινόταν το 2025 στα 81,8 δισ. ευρώ και η ανεργία τον Αύγουστο του 2026 ήταν στο 8,2%. Στην κατάταξη των ομόσπονδων κρατών, η Σαξονία-Άνχαλτ βρίσκεται σε σχέση με το ΑΕΠ στη 12η θέση και σε σχέση με την ανεργία στη 13η.

Όμως, η οικονομική ανάπτυξη χωρίς την επιρροή του πληθωρισμού ήταν το 2025 αρνητική (– 0,2%) ενώ η ανεργία των νέων αυξήθηκε σημαντικά.

Σε ότι αφορά τη βασική και την εφαρμοσμένη έρευνα, στη Σαξονία-Άνχαλτ βρίσκονται τα Πανεπιστήμια του Μαγδεβούργου (έτος ιδρύσεως 1993) και του Χάλλε-Βίτεμπεργκ (έτη ιδρύσεως: Βίτεμπεργκ 1502, Χάλλε: 1694, έτος συνένωσης: 1817) καθώς και τέσσερα Πανεπιστήμια Εφαρμοσμένων Επιστημών (πρώην ΤΕΙ).

Η πολιτική ζωή μετά την ενσωμάτωση στην ΟΔΓ το 1990 ακολούθησε αρχικά τη γενική εξέλιξη στη Γερμανία, με τους Χριστιανοδημοκράτες να είναι πρώτο κόμμα μέχρι το 2021, με μια εξαίρεση το 1998, όταν σχηματίστηκε κυβέρνηση υπό την ηγεσία των Σοσιαλδημοκρατών. Στις πρόσφατες εκλογές, όμως, η εκλογική του δύναμη μειώθηκε στο 17,2%, χάνοντας περίπου 80.000 ψηφοφόρους στο ακραίο εθνικιστικό κόμμα AfD που βγήκε πρώτο με 43,8%.

Το Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα (SPD) αρχικά είχε ικανοποιητικά ποσοστά, αλλά από το 2016 η δύναμή του άρχισε να φθίνει φτάνοντας στο μονοψήφιο 9,3% των πρόσφατων εκλογών. Παρόμοια εξέλιξη της εκλογικής τους δύναμης είχαν και τα υπόλοιπα κόμματα (Αριστερά, Πράσινοι, Φιλελεύθεροι – αυτοί δεν κατάφεραν να υπερβούν το πλαφόν του 5% και θα μείνουν εκτός Κοινοβουλίου).

Το ακραίο εθνικιστικό, αντιευρωπαϊκό, φιλορωσικό, ξενοφοβικό και εν μέρει αναθεωρητικό κόμμα AfD κατάφερε μέσα σε τρεις κοινοβουλευτικές περιόδους από το 2016 κι ύστερα να διπλασιάσει σχεδόν το ποσοστό του στο 43,8%, αφού κινητοποίησε 170.000 ψηφοφόρους που στις προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις δεν συμμετείχαν. Eνα άλλο κόμμα που κατάφερε να εκπροσωπηθεί με την πρώτη στο Κοινοβούλιο, συγκεντρώνοντας 5,3% των ψήφων, είναι το BSW (Συνασπισμός Σάρα Βάγκενκνεχτ), το οποίο είναι λίγο-πολύ μια αριστερή εθνικιστική, αντιευρωπαϊκή, ξενοφοβική και φιλορωσική εκδοχή του AfD και μάλλον θα συνασπιστεί μαζί του ή θα το στηρίξει.

Το πολιτικό πρόγραμμα του AfD περιλαμβάνει, εκτός από γενικόλογες υποσχέσεις για εξορθολογισμό των οικονομικών και ενίσχυση της οικονομικής δραστηριότητας, την αποχώρηση της Σαξονίας-Άνχαλτ από τον κοινό ραδιοτηλεοπτικό σταθμό MDR (Mitteldeutscher Rundfunk, Ραδιοφωνία της Μέσης Γερμανίας) στον οποίο συνεργάζονται η Σαξονία, η Σαξονία-Άνχαλτ και η Θουριγγία, την κατάργηση της υποχρεωτικής φοίτησης σε δημόσια ή ιδιωτικά σχολεία και την αντικατάστασή της από μια «υποχρέωση για μόρφωση» που θα επιτρέπει την κατ’ οίκον και κατά μόνας διδασκαλία των παιδιών (Homeschooling), την άμεση παύση της χορήγησης ασύλου σε πρόσφυγες, την αναίρεση των ήδη αναγνωρισμένων αιτήσεων ασύλου και την άμεση επαναπροώθηση των αιτούντων άσυλο και των παράτυπων μεταναστών σε τρίτες «ασφαλείς» χώρες ή στις χώρες καταγωγής τους συνάπτοντας αν χρειαστεί και ανάλογες συμβάσεις με τρίτες χώρες (κάτι για το οποίο ένα ομόσπονδο κράτος δεν έχει καμία αρμοδιότητα), και γενικά τη μείωση των εργαζομένων από χώρες εκτός της ΕΕ και την αντικατάστασή τους από Γερμανούς πολίτες που ζουν στο εξωτερικό και στους οποίους θα δοθούν κίνητρα για να εγκατασταθούν στην περιοχή. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης την παύση της αναγνώρισης των Ουκρανών που κατοικούν στην περιοχή ως προσφύγων πολέμου, την επανασύσφιγξη των πολιτιστικών σχέσεων με τη Ρωσία, την επαναφορά της διδασκαλίας της ρωσικής γλώσσας στα σχολεία, την κατάργηση της συμμετοχής παιδιών με ειδικές ανάγκες στο κανονικό σχολικό μάθημα και τη δημιουργία ειδικών σχολικών τάξεων, την αναθεώρηση του μαθήματος της ιστορίας και γενικά των σχολικών βιβλίων, την κατάργηση της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης στις τελευταίες τάξεις του δημοτικού και άλλα.

Επίσης το AfD θέλει να περιορίσει την επιρροή των δυο μεγάλων εκκλησιών και να ενισχύσει μικρά ευαγγελικά εκκλησιαστικά σχήματα. Θέλει επίσης να απαγορεύσει το μάθημα ισλαμικών θρησκευτικών στα σχολεία.

Γιατί νίκησε το AfD

Κατά τη γνώμη μου, οι λόγοι που οδήγησαν σε αυτή τη σαρωτική του AfD δεν μπορούν να αναχθούν σε κλασικές κοινωνικο-οικονομικές αναλύσεις. Στη Σαξονία-Άνχαλτ ζουν πολύ λίγοι άνθρωποι με καταγωγή από ισλαμικές χώρες, για να δικαιολογήσουν μια καθημερινή τριβή με τους κατοίκους. Επίσης, η οικονομική κατάσταση δεν είναι πολύ διαφορετική από υπόλοιπες περιοχές της ΟΔΓ, ενώ η ανεργία των νέων είναι μεν πιο υψηλή από τον μέσο όρο, αλλά και αυτό δεν αρκεί για να εξηγήσει την απήχηση που έχει το κόμμα στους νέους ψηφοφόρους. Επίσης το γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών με χαμηλό επίπεδο μόρφωσης και εισόδημα στήριξε το AfD δεν σημαίνει ότι έχει ιδιαίτερα ερείσματα στην εργατική τάξη ή στο οικονομικο-κοινωνικό στρώμα των τεχνιτών και εξειδικευμένων εργατών.

Οι πραγματικοί λόγοι που οδηγούν στην ενίσχυση αυτού του, ακόμα και για ένα ευρωπαϊκό εθνικιστικό και ευρωσκεπτικιστικό κόμμα, ιδιόμορφου κόμματος θα φανούν καλύτερα μετά την παρουσίαση των υπόλοιπων ανατολικογερμανικών ομόσπονδων κρατών στα επόμενα σημειώματα και τη σύγκρισή τους με τα δυτικά ομόσπονδα κράτη.

Λόγω των επικείμενων εκλογών, θα συνεχίσουμε με την παρουσίαση στο επόμενο σημείωμα του κράτους του Μεκλεμβούργου-Δυτικής Πομερανίας και της πόλης-κράτους του Βερολίνου.

Είναι διαχρονική η πεποίθηση πως για τη χαμηλή ποιότητα της εκπαίδευσής μας φταίνε βιβλία, αναλυτικά προγράμματα, η παιδαγωγική και επιστημονική κατάρτιση των καθηγητών και ό,τι άλλο συνιστά το περιεχόμενό της. Κι έτσι το συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα: αν αλλάξουν, τότε ακαριαίως η εκπαίδευσή μας θα βελτιωθεί. Σας λέω όμως –ως εμπειροτέχνης, και όχι ως ειδικός της εκπαίδευσης– ότι αν αύριο ένα μαγικό χεράκι κλωνοποιούσε όλους τους φυσικούς, όλους τους μαθηματικούς, όλους τους βιολόγους με ακριβή αντίγραφα του Αϊνστάιν, του Νας και του Γουότσον, και έφερνε τα καλύτερα προγράμματα σπουδών και βιβλία, πάλι η συνολική εικόνα θα παρέμενε ζοφερή.

Το λάθος είναι ότι πιστεύουμε πως το καλό περιεχόμενο μπορεί να αναδειχτεί σε οποιοδήποτε δοχείο το βάλεις. Δεν είναι όμως έτσι, για τον απλό λόγο ότι το περιεχόμενο είναι ρευστό και παίρνει το σχήμα του δοχείου εντός του οποίου το βάζεις.

Αν λοιπόν το «δοχείο» και –παύοντας να μιλώ μεταφορικά– αν η κατακόρυφη οργάνωση της εκπαίδευσης, η διοίκηση, ο τρόπος λήψης αποφάσεων δεν οδηγήσει σε σχολικές μονάδες με αυτόνομη λειτουργία, δυνατότητα διαχείρισης των πόρων τους, των δράσεών τους, της επιλογής του προσωπικού τους από έναν θεσμικά ισχυρό διευθυντή και σύλλογο, που θα είναι υπόλογοι και θα αξιολογούνται για τις επιδόσεις του σχολείου τους, για τις πρωτοβουλίες που παίρνουν ή αμελούν να πάρουν, τότε ακόμη και το καλύτερο περιεχόμενο θα υπονομευθεί. Στην εξίσωση πρέπει να συμπεριλάβετε και τα σχολικά κτίρια. Από τη δεκαετία του 1970 ώς και σήμερα είναι τόσο ακαλαίσθητα, τόσο ευτελή, τόσο δυσλειτουργικά, ώστε να βεβαιώνεσαι πως η εντός αυτών παρεχόμενη εκπαίδευση δεν μπορεί παρά να είναι τόσο γκρίζα, βαρετή και αδιάφορη όσο αυτά.

Και γιατί όλα αυτά τα τόσο –κατά τη γνώμη μου– προφανή, έχουν διαφύγει της προσοχής των αρμοδίων, συμπεριλαμβανομένων και των πολυποίκιλων σωματείων γονέων και εκπαιδευτικών; Συγγνώμη, αλλά το ερώτημα είναι αφελές. Ένα νέο βιβλίο, ένα νέο πρόγραμμα σπουδών, ακόμη και μια αλλαγή στον τρόπο εισαγωγής στα ΑΕΙ μετατρέπει τα ράθυμα νερά της ελληνικής εκπαίδευσης σε κυματώδη. Μια όμως αλλαγή που πλήττει τον βαθύ πυρήνα των ιστορικών έξεων της ελληνικής εκπαίδευσης θα ήταν τρικυμιώδης.

Το πιο παράξενο στην υπόθεση του Γιώργου Μαζωνάκη δεν είναι ότι ένας εξαιρετικά δημοφιλής καλλιτέχνης βρέθηκε σε ιδιωτικό ιατρείο του Κολωνακίου για πλασμαφαίρεση. Το πραγματικά παράξενο είναι ότι εξακολουθούμε να εκπλησσόμαστε.

Οι ακριβείς συνθήκες του θανάτου του διερευνώνται και κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν δικαιούται να προκαταλάβει ούτε την ιατροδικαστική κρίση ούτε τη Δικαιοσύνη. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι ο χώρος διαφήμιζε θεραπείες αναγεννητικής ιατρικής, βλαστοκυττάρων και «ολιστικές» προσεγγίσεις, ενώ κατά την αυτοψία, εκτός από πλήθος εικόνων λατρείας, βρέθηκαν δύο μηχανήματα πλασμαφαίρεσης, τα οποία, σύμφωνα με τον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών, δεν επιτρεπόταν να είναι εγκατεστημένα σε απλό ιατρείο. Αυτά είναι όσα μπορούμε σήμερα να πούμε ως γεγονότα. Τα υπόλοιπα θα τα κρίνουν οι αρμόδιοι.

Αλλά εμένα εδώ με ενδιαφέρει η εντυπωσιακή ευκολία με την οποία μια κοινωνία που επί μισό αιώνα εκπαιδεύεται συστηματικά να πιστεύει το απίθανο εξακολουθεί –ή παριστάνει πως εξακολουθεί– να εκπλήσσεται όταν ένας από τους ανθρώπους της εμπιστεύεται την υγεία του σε μια υπόσχεση περιβεβλημένη με επιστημονικοφανές λεξιλόγιο, ακριβή διεύθυνση και την αλαζονική βεβαιότητα εκείνων που γνωρίζουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αγοράζουν μόνο θεραπεία αλλά και την ελπίδα πως υπάρχει ένας σύντομος δρόμος έξω από την πραγματικότητα.

Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με μια ιδιωτική παραδοξότητα ούτε με μια μεμονωμένη πλάνη. Έχουμε να κάνουμε με μια εδραιωμένη νοοτροπία, βαθιά ριζωμένη στον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να κρίνουμε, να εμπιστευόμαστε και τελικά να αποφασίζουμε. Μια κοινωνία που επί δεκαετίες έμαθε να εμπιστεύεται τον κομματάρχη ή το κόμμα περισσότερο από τον θεσμό, τον τηλεοπτικό αστέρα περισσότερο από τον ειδικό, τον αυτόκλητο προφήτη περισσότερο από τη γνώση, την καταγγελία περισσότερο από την απόδειξη και κάθε εύκολη υπόσχεση περισσότερο από τη δύσκολη πραγματικότητα.

Γιατί, λοιπόν, μας φαίνεται τόσο απίστευτο όταν αυτή η νοοτροπία επιστρέφει κάποτε ως προσωπική τραγωδία;

Επί δεκαετίες έχουμε καταργήσει σχεδόν κάθε διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη γνώση και στη γνώμη, στην αυθεντία και στην αυθαιρεσία, στην πληροφορία και στην επιθυμία. Έχουμε μετατρέψει την καχυποψία απέναντι στους ειδικούς σε απόδειξη ανεξαρτησίας, τη θρασύτητα σε αυθεντικότητα και την άγνοια σε κάτι σαν λαϊκό παράσημο. Η βλακεία απέκτησε δημοκρατική νομιμοποίηση και, λίγο αργότερα, άρχισε να παρουσιάζεται περίπου ως αξιοκρατία: αφού μπορώ να μιλήσω, άρα γνωρίζω· αφού έχω άποψη, άρα η άποψή μου αξίζει όσο και η γνώση εκείνου που αφιέρωσε τριάντα χρόνια για να μάθει το αντικείμενό του.

Αυτό είναι ένα από τα πιο σκοτεινά παράγωγα της Μεταπολίτευσης.

Όχι της δημοκρατίας. Η διάκριση είναι κρίσιμη. Η Μεταπολίτευση έδωσε στην Ελλάδα όσα της είχαν στερηθεί επί δεκαετίες: πολιτική ελευθερία, κοινωνική κινητικότητα, δικαιώματα, ισονομία, φωνή σε ανθρώπους που προηγουμένως ζούσαν στο περιθώριο. Αυτή είναι η μεγάλη και αδιαμφισβήτητη κατάκτησή της. Κάπου όμως στην πορεία ταυτίσαμε την κατάργηση της αυταρχικής ιεραρχίας με την κατάργηση κάθε ιεράρχησης. Η ισότητα των πολιτών μεταφράστηκε σιγά σιγά σε ισοτιμία όλων των απόψεων. Η αμφισβήτηση της αυθεντίας έγινε περιφρόνηση της γνώσης. Το δικαίωμα απέκτησε αυτονομία από την υποχρέωση. Και η δημοκρατία, από πολίτευμα ευθύνης, άρχισε να βιώνεται ως γενική άδεια.

Η πελατειακή λογική ως κοινωνικό σύστημα δεν γεννήθηκε το 1974. Υπήρχε πολύ πριν. Η μεταπολιτευτική Ελλάδα όμως την εκδημοκράτισε σε πρωτοφανή κλίμακα. Ο διορισμός έπαψε να θεωρείται εύνοια και μετατράπηκε σε κοινωνική προσδοκία. Η επιδότηση από βοήθημα έγινε αναπτυξιακή στρατηγική. Το κράτος όφειλε να σε διορίσει, να σε αποζημιώσει, να σε επιδοτήσει, να σε προστατεύσει από τον ανταγωνισμό, να κλείσει τα μάτια στην αυθαιρεσία σου και, όταν ερχόταν ο λογαριασμός, να τον στείλει σε κάποιον άλλο. Πολιτικές δυνάμεις από ολόκληρο το φάσμα συμμετείχαν σε αυτή τη μεγάλη συναλλαγή. Ο πολίτης πρόσφερε ψήφο και το κράτος ανταπέδιδε με εξαίρεση.

Έτσι κατασκευάστηκε, σχεδόν μεθοδικά, η αυθάδης καρικατούρα του μεταπολιτευτικού ανθρώπου. Ένας διαταξικός ανθρωπότυπος που κατέληξε να γίνει το πιο αναγνωρίσιμο προϊόν μιας ολόκληρης εποχής. Μπορούσε να είναι δημόσιος υπάλληλος, επιχειρηματίας, πανεπιστημιακός, δημοσιογράφος, συνδικαλιστής, καλλιτέχνης, γιατρός. Κοινό του γνώρισμα ήταν η βεβαιότητα ότι δικαιούται περισσότερα από όσα ο ίδιος οφείλει να παράγει και ότι, όταν η πραγματικότητα διαφωνεί μαζί του, φταίει η πραγματικότητα.

Στη δεκαετία του 1990 προστέθηκε η μεγάλη σχολή του lifestyle. Δεν ευθύνεται ασφαλώς ο Πέτρος Κωστόπουλος ή η Ελένη Μενεγάκη για την οικονομική και αξιακή χρεοκοπία της χώρας· αυτό θα ήταν ανόητο. Συμβόλισαν όμως, μαζί με δεκάδες περιοδικά, τηλεοπτικές εκπομπές και νεόκοπους αστέρες, μια βαθύτερη αλλοίωση των κοινωνικών κριτηρίων. Και γύρω τους το σοβαρό αντίβαρο έλειπε: μια υπνώττουσα διανόηση, η πανεπιστημιακή κοινότητα που επί δεκαετίες καλλιέργησε την αυτάρεσκη εικόνα μιας αντικομφορμιστικής, εναλλακτικής προοδευτικότητας ενώ είχε από καιρό μετατραπεί σε κλειστό σύστημα ισχύος, προνομίων και αλληλοαναγνώρισης, και ένα καλλιτεχνικό κατεστημένο βαθιά εγκλωβισμένο σε κομματικές ταυτίσεις, ιδεολογικές ορθοδοξίες και δίκτυα αμοιβαίας προβολής. Η αντίσταση στο «σύστημα» γινόταν όλο και συχνότερα ο ασφαλέστερος τρόπος να εδραιωθείς μέσα του και η ιδεολογία, για πολλούς, έπαψε να είναι πεποίθηση και έγινε επάγγελμα. Αυτοκίνητο, μάρκα, νυχτερινό κέντρο, πισίνα, διακοπές, γνωριμίες, προβολή. Ήταν η εποχή που η επίδειξη αναβαπτίστηκε σε επιτυχία, η κατανάλωση σε κοινωνική άνοδο και ο ναρκισσισμός σε προσωπικότητα.

Και ύστερα ήρθαν τα «Παρατράγουδα». Η τηλεόραση έβγαλε στον αέρα ανθρώπους ευάλωτους, συχνά εμφανώς διαταραγμένους ή κοινωνικά απροστάτευτους, και τους μετέτρεψε σε ψυχαγωγία. Το αλλόκοτο έγινε προϊόν, η αμηχανία θέαμα, η γραφικότητα διασημότητα. Η τηλεόραση ανακάλυψε κάτι που αργότερα τα κοινωνικά δίκτυα θα τελειοποιούσαν: δεν χρειάζεται να γνωρίζεις τίποτε για να αποκτήσεις δημόσιο λόγο. Αρκεί να είσαι αρκετά γελοίος, αρκετά θρασύς και αρκετά βέβαιος για την ανοησία σου ώστε η τηλεόραση να σε ανακηρύξει προσωπικότητα. Η σοβαρότητα έχανε σταδιακά κάθε εμπορική αξία· αρκούσε πια κάτι να μοιάζει «αυθεντικό». Και «αυθεντικό» σήμαινε συνήθως αγενές, ακατέργαστο, ανεπεξέργαστο. Κάθε σαχλαμάρα μπορούσε να βαφτιστεί «εθνική μαγκιά».

Το 1999 η ίδια ψυχολογία πέρασε από την τηλεόραση στη Σοφοκλέους. Περίπου ενάμισι εκατομμύριο Έλληνες είχαν εμπλακεί στο Χρηματιστήριο και σχεδόν τα μισά νοικοκυριά διέθεταν κάποια στιγμή χρηματιστηριακό κωδικό. Άνθρωποι, σε μια χώρα εγκληματικά αναλφάβητη οικονομικά, χωρίς καμία προηγούμενη σχέση με τις αγορές αντάλλασσαν πληροφορίες για «χαρτιά», αυξήσεις κεφαλαίου και επόμενα limit up σε καφενεία, ταξί και παραλίες. Η Ελλάδα είχε ανακαλύψει ακόμη έναν τρόπο πλουτισμού χωρίς γνώση, χρόνο και κόπο.

Και φυσικά δεν θα ήταν ο τελευταίος.

Η δεκαετία του 2000 πρόσθεσε φθηνό δανεισμό, πιστωτικές κάρτες, στεγαστικά, καταναλωτικά, SUV, εξοχικά και μια αίσθηση ότι η ευημερία είχε πάψει να αποτελεί αποτέλεσμα παραγωγής και είχε γίνει περίπου φυσικό δικαίωμα. Αγοράζαμε μέλλον με δανεικά και το ονομάζαμε ευρωπαϊκή κανονικότητα.

Γι’ αυτό, προσωπικά, δεν πίστεψα ποτέ ότι η ελληνική χρεοκοπία υπήρξε απλώς οικονομική. Η οικονομική κατάρρευση ήταν η λογιστική μορφή μιας βαθύτερης χρεοκοπίας. Ήταν η στιγμή που η αριθμητική παρουσίασε τον λογαριασμό μιας κοινωνίας η οποία είχε μάθει επί δεκαετίες να θεωρεί την επιθυμία επιχείρημα. Και ακόμη και τότε, αντί να κοιταχτούμε στον καθρέφτη, προτιμήσαμε και πάλι τον μύθο.

Ο κορυφαίος πολιτικός του εκφραστής υπήρξε ο Αλέξης Τσίπρας, κυρίως επειδή διέθετε το σπάνιο χάρισμα να προσφέρει σε μια κοινωνία ακριβώς εκείνο που περισσότερο επιθυμούσε να ακούσει: ότι μπορούσε να διατηρήσει τα δικαιώματα χωρίς τις υποχρεώσεις, την κατανάλωση χωρίς την παραγωγή, την αξιοπρέπεια χωρίς το κόστος και τελικά την πραγματικότητα χωρίς τις συνέπειές της. Δεν της ζήτησε να αλλάξει· της υποσχέθηκε ότι είχε δίκιο όπως ακριβώς ήταν. Και για μια κοινωνία που από καιρό είχε μάθει να μεταθέτει αλλού τον λογαριασμό, δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει πιο γοητευτική πολιτική πρόταση.

Έφταιγαν οι ξένοι, οι τραπεζίτες, οι Γερμανοί, οι τοκογλύφοι, οι αγορές, οι προδότες, οι «γερμανοτσολιάδες» — όλοι εκτός από εμάς. Οι πλατείες γέμισαν αγανάκτηση, κρεμάλες και βεβαιότητες. Ο Αρτέμης Σώρρας μπορούσε να εμφανίζεται με μυθώδη τρισεκατομμύρια (!) που θα έσωζαν τη χώρα. Οι οικονομικοί νόμοι αντιμετωπίστηκαν σαν κακόβουλες γνώμες νεοφιλελεύθερων. Και το 2015, ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας πίστεψε ότι αρκούσαν ο Αλέξης Τσίπρας, ο Γιάνης Βαρουφάκης, μερικές συνεντεύξεις, λίγη «δημιουργική ασάφεια» και ένα δημοψήφισμα για να βάλουν την Ευρώπη στη θέση της.

Η πολιτική αφέλεια και οι αυταπάτες εξηγούν ελάχιστα. Ο τσιπρισμός υπήρξε η πολιτική έκφραση μιας βαθύτερης πολιτισμικής συνέχειας. Από το «δικαιούμαι διορισμό» περάσαμε στο «δικαιούμαι να μη χρωστάω όσα δανείστηκα» και ύστερα στο «δικαιούμαι να ισχύει εκείνη η πραγματικότητα που με βολεύει».

Στα Τέμπη ο μηχανισμός λειτούργησε σχεδόν υποδειγματικά. Πριν προλάβουν οι πραγματογνώμονες να φτάσουν στον τόπο του δυστυχήματος, η χώρα είχε ήδη γεμίσει πραγματογνώμονες. Άλλος ανακάλυπτε εξαφανισμένα βαγόνια, άλλος παράνομο φορτίο, άλλος πολεμοφόδια και μυστικές μεταφορές του ΝΑΤΟ, ενώ στο τέλος το ξυλόλιο αναγορεύτηκε περίπου σε εθνικό μυστικό, ικανό να ερμηνεύσει από την πυρόσφαιρα έως την υποτιθέμενη συγκάλυψη. Το πρόβλημα δεν ήταν ότι διατυπώθηκαν υποψίες· οι υποψίες είναι θεμιτές και συχνά αναγκαίες. Το πρόβλημα ήταν η αστραπιαία αναβάθμισή τους σε βεβαιότητες. Η εικασία γινόταν βεβαιότητα, η βεβαιότητα καταγγελία και η καταγγελία λαϊκή οργή, χωρίς να μεσολαβήσει εκείνη η κουραστική διαδικασία που παλαιότερα ονομαζόταν έρευνα. Το ξυλόλιο υπήρξε απλώς η κορυφαία στιγμή αυτής της δημόσιας παντογνωσίας: μια ολόκληρη χώρα συζητούσε χημεία, καύσιμα, εκρήξεις και μεταφορές επικίνδυνων υλικών με την αυτοπεποίθηση ανθρώπων που είχαν αποκτήσει ειδικότητα μεταξύ δύο τηλεοπτικών παραθύρων. Και κάπως έτσι μια τραγωδία μετατράπηκε σε νοσηρή κωμωδία στα όρια της ηθικής ύβρεως.

Τα κοινωνικά δίκτυα είχαν στο μεταξύ ολοκληρώσει τη διαδικασία. Ο καθένας απέκτησε το δικό του κανάλι, τη δική του εφημερίδα, τη δική του επιστημονική επιθεώρηση. Μέσα σε λίγες εβδομάδες άνθρωποι που αγνοούσαν τη διαφορά ιού και βακτηρίου έγιναν επιδημιολόγοι. Μετά έγιναν γεωστρατηγικοί αναλυτές, ειδικοί στα οπλικά συστήματα, σεισμολόγοι, πραγματογνώμονες αεροπορικών δυστυχημάτων και, τελικά, χημικοί μηχανικοί των Τεμπών.

Ο λαός, όταν μετατρέπεται σε πολτό, δεν έχει ταξική ταυτότητα. Μπορεί να κατοικεί στη Νίκαια ή στο Κολωνάκι, να έχει τελειώσει το δημοτικό ή να διαθέτει τρία πτυχία, να είναι τηλεθεατής, υπουργός, επιχειρηματίας, καλλιτέχνης ή πανεπιστημιακός. Ωστόσο, εκείνο που τον ορίζει, είναι η πολιτισμική παραίτηση από το δύσκολο δικαίωμα της κρίσης και η πρόθυμη παράδοση σε όποιον του γνέφει από τον παράδρομο πως υπάρχει τρόπος να «κόψει δρόμο».

Κάποτε ήταν η χαρτορίχτρα, η καφετζού, ο αστρολόγος και ο θαυματουργός γέροντας. Σήμερα μπορεί να είναι ο influencer ευεξίας, ο τηλεοπτικός γιατρός, ο αυτοδιορισμένος γεωπολιτικός αναλυτής, ο λογαριασμός στο TikTok ή ο φορέας μιας «ολιστικής» θεραπείας με επιστημονικοφανή ορολογία. Η μορφή αλλάζει. Η ανάγκη παραμένει ίδια: κάποιος να μας υποσχεθεί ότι υπάρχει σύντομος δρόμος προς την υγεία, τον πλούτο, τη δικαιοσύνη, την εθνική σωτηρία ή ακόμη και τη νεότητα.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το ουσιαστικότερο πρόβλημα. Επί μισό αιώνα μάθαμε να θεωρούμε την αυτοπεποίθηση γνώση, την οργή απόδειξη, τη δημοτικότητα κύρος, την επιθυμία δικαίωμα και το δικαίωμα απαλλαγή από κάθε προσωπική ευθύνη. Φτιάξαμε μια κοινωνία όπου η αριστεία συχνά απολογείται επειδή θεωρείται ελιτισμός, ενώ η αμάθεια απαιτεί σεβασμό επειδή δηλώνει «αυθεντική».

Ο εθισμός στη βλακεία κατέληξε στην επιβράβευσή της. Και μια κοινωνία δεν παρακμάζει επειδή έχει ανόητους ανθρώπους· όλες έχουν. Παρακμάζει όταν αρχίζει να τους αναγνωρίζει κύρος, όταν τους προσφέρει δημόσιο βήμα, τηλεοπτική προβολή, αξιώματα και εκατομμύρια ακολούθους, όταν η επιφύλαξη θεωρείται δειλία, η γνώση αλαζονεία και η βεβαιότητα προσόν.

Εκεί ακριβώς ολοκληρώνεται ο μηχανισμός που προσπάθησα να περιγράψω. Η κοινωνία χάνει πρώτα τα κριτήριά της και ύστερα εκπλήσσεται από τις συνέπειες αυτής της απώλειας. Έχει ήδη μάθει να θαυμάζει την ευκολία, να υποτιμά τη γνώση, να ανταμείβει τη θρασύτητα και να εμπιστεύεται όποιον υπόσχεται έναν σύντομο δρόμο έξω από τη δύσκολη πραγματικότητα.

Και όταν ένας τέτοιος μηχανισμός δουλεύει επί δεκαετίες, το παράξενο παύει να είναι εξαίρεση· έχει χάσει πια το ίδιο του το νόημα.

Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 ήταν τρομοκρατική επίθεση. Μόνο μια αρκετά προχωρημένη ιδεολογική ευαισθησία θα μπορούσε να ανακαλύψει εδώ κάποια «ερμηνεία», πολιτική τοποθέτηση ή επιλογή στρατοπέδου. Δεκαεννέα μέλη της Αλ Κάιντα κατέλαβαν τέσσερα επιβατικά αεροσκάφη, τα χρησιμοποίησαν ως όπλα και δολοφόνησαν σχεδόν τρεις χιλιάδες ανθρώπους επιδιώκοντας ένα συγκεκριμένο πολιτικό και θρησκευτικό αποτέλεσμα. Αν η λέξη «τρομοκρατία» δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί γι’ αυτό, τότε πρέπει μάλλον να καταργηθεί από τα λεξικά.

Λίγο πριν από την εικοστή πέμπτη επέτειο, το CBC/Radio-Canada υπενθύμισε στους δημοσιογράφους του την πάγια οδηγία να μην αποκαλούν αυτοτελώς την 11η Σεπτεμβρίου «τρομοκρατική επίθεση». Η περίεργη αυτή ευαισθησία ως προς τον ορισμό της τρομοκρατίας —για να μην ενοχληθεί ποιος, άραγε;— προκαλεί από μόνη της αρκετές σκέψεις. Ακόμη περισσότερες προκαλεί το γεγονός ότι μια τόσο αυτονόητη περιγραφή θεωρήθηκε προβληματική, ώστε να χρειάζεται ειδική σύσταση προς τους δημοσιογράφους.

Η προτεινόμενη γλώσσα μιλούσε για αεροπειρατίες που οδήγησαν σε συντριβές επιβατικών αεροσκαφών στην Ουάσιγκτον, στην Πενσιλβάνια και στο Μανχάταν. Μετά την κατακραυγή, το CBC υποχώρησε και αποφάσισε ότι ειδικά για την 11η Σεπτεμβρίου οι δημοσιογράφοι του μπορούσαν πλέον να χρησιμοποιούν ευθέως τον όρο «τρομοκρατική επίθεση», χωρίς να χρειάζεται να επικαλούνται κάποιον τρίτο για τον χαρακτηρισμό. Πήραν, με άλλα λόγια, το ελεύθερο. Τα μέτρα προστασίας απέναντι σε μια τόσο επικίνδυνη λέξη μπορούσαν επιτέλους να αρθούν. Ο Καναδός υπουργός Πολιτισμού χαρακτήρισε την προηγούμενη οδηγία «σχολαστικίστικη και ανόητη».

Η υπόθεση θα μπορούσε να περάσει ως ακόμη μία γελοία λεπτομέρεια δημοσιογραφικού εγχειριδίου. Πίσω της, όμως, διακρίνεται ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης, η πεποίθηση ότι ελέγχοντας τις λέξεις μπορεί κανείς βαθμιαία να εξημερώσει και την πραγματικότητα. Το πρόβλημα μετατοπίζεται έτσι από αυτό που συνέβη στον τρόπο με τον οποίο επιτρέπεται να το περιγράψουμε.

Εδώ βρίσκεται η ουσία της λεγόμενης woke ιδεολογίας όταν μετατρέπεται σε μηχανισμό γλωσσικής επιτήρησης. Οι λέξεις χωρίζονται σε ασφαλείς και επικίνδυνες, επιτρεπτές και ύποπτες. Ο δημόσιος λόγος αποκτά το δικό του τελωνείο και πριν από κάθε πρόταση πρέπει σχεδόν να δηλωθεί το ιδεολογικό της φορτίο.

Στην περίπτωση της 11ης Σεπτεμβρίου η γελοιότητα φτάνει σχεδόν στην τελειότητά της. Η ίδια η καναδική κυβέρνηση έχει χρησιμοποιήσει επισήμως τον όρο «τρομοκρατική επίθεση» για την 11η Σεπτεμβρίου, ενώ η καναδική νομοθεσία διαθέτει συγκεκριμένο ορισμό της τρομοκρατικής δραστηριότητας. Το πρόβλημα, επομένως, δεν ήταν κάποια πραγματική αβεβαιότητα ως προς το τι συνέβη. Ήταν η αμηχανία απέναντι στη λέξη.

Και εδώ αρχίζουν οι σοβαρότερες πολιτικές συνέπειες. Επί χρόνια, ένα τμήμα της δυτικής Αριστεράς και της προοδευτικής διανόησης συμπεριφέρθηκε σαν τα δικαιώματα να ανήκουν αποκλειστικά στις μειοψηφίες, ενώ στην πλειοψηφία αναλογούσαν κυρίως υποχρεώσεις, ενοχές και σιωπή. Σαν ο πολίτης που ανήκει στην πλειονότητα να οφείλει διαρκώς να απολογείται για όσα είναι, για όσα πιστεύει, ακόμη και για τις λέξεις που χρησιμοποιεί, προκειμένου να αποδείξει ότι δεν αποτελεί απειλή για κάποιον άλλον.

Μόνο που η δημοκρατία δεν είναι σύστημα προστασίας μειονοτήτων απέναντι σε μια εκ προοιμίου ύποπτη πλειοψηφία. Είναι πολίτευμα ελεύθερων και ίσων πολιτών. Προστατεύει τη μειοψηφία ακριβώς επειδή αναγνωρίζει δικαιώματα σε όλους, όχι επειδή αφαιρεί δικαιώματα από τους πολλούς για να τα απονείμει στους λίγους. Και η πλειοψηφία έχει δικαίωμα στην πολιτισμική της μνήμη, στη γλώσσα της, στην ιστορική της εμπειρία, στην κοινή λογική και, κυρίως, στο να περιγράφει την πραγματικότητα χωρίς να περνά κάθε λέξη από ιδεολογικό έλεγχο.

Όταν αυτό το αυτονόητο λησμονείται, η δημοκρατική ευαισθησία εκφυλίζεται σε καθεστώς επιτήρησης. Και τότε ο πολίτης που επί χρόνια ακούει ότι πρέπει να προσέχει πώς μιλά, τι θυμάται και ποιο γεγονός δικαιούται να ονομάζει με το όνομά του δεν γίνεται κατ’ ανάγκην πιο ανεκτικός. Συχνά γίνεται απλώς οργισμένος. Και κάποια στιγμή αναζητεί εκείνον που θα του υποσχεθεί ότι θα του επιστρέψει τις λέξεις που του απαγόρευσαν.

Η woke κουλτούρα φέρει βαρύ μερίδιο ευθύνης γι’ αυτή την πολιτική μετατόπιση. Δεν γέννησε την Ακροδεξιά. Της παρέδωσε όμως ένα από τα πολυτιμότερα πολιτικά της όπλα, την πεποίθηση ότι αυτή είναι πλέον η μόνη που τολμά να μιλήσει για μια πραγματικότητα την οποία οι άλλοι φοβούνται ακόμη και να ονομάσουν. Όσο το δημοκρατικό κέντρο αρνείται να μιλήσει καθαρά για μετανάστευση, ισλαμισμό, εγκληματικότητα, κοινωνική συνοχή, σύνορα ή τρομοκρατία από φόβο μήπως χρησιμοποιήσει τη «λάθος» λέξη, τόσο παραδίδει αυτά τα θέματα σε εκείνους που υπόσχονται να μιλήσουν χωρίς κανέναν φραγμό.

Και τότε ο πολίτης που έχει κουραστεί να ακούει ότι η δυσφορία του είναι προκατάληψη και η παρατήρησή του «φοβία» αρχίζει να κοιτάζει προς δυνάμεις που του λένε απλώς: «Εμείς θα πούμε αυτό που βλέπεις». Μαζί με αυτή την ανακούφιση, όμως, αυτές οι δυνάμεις τού σερβίρουν συχνά και το δηλητήριο: τον ακραίο εθνικισμό, τη συλλογική ενοχοποίηση, την περιφρόνηση των θεσμών, τον αυταρχισμό.

Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη ιστορική ανοησία της πολιτικής ορθότητας. Μπέρδεψε τον έλεγχο του λεξιλογίου με τον έλεγχο της πραγματικότητας.

Η 11η Σεπτεμβρίου προσφέρει γι’ αυτό μια χρήσιμη επέτειο, για να τιμήσουμε τους νεκρούς της και να θυμηθούμε ότι μια ελεύθερη κοινωνία περιγράφει την πραγματικότητα με βάση τα γεγονότα και όχι με βάση τις ιδεολογικές της ευαισθησίες.

Ο θάνατος του τραγουδιστή Γιώργου Μαζωνάκη εγείρει ένα ζήτημα: το ρόλο και τα όρια της λεγόμενης ολιστικής θεραπείας. Καταφεύγουμε στη γνώμη του Θάνου Χ. Καψάλη. [TBJ]

Διαβάζοντας σε διάφορες αναρτήσεις και άρθρα τον χαρακτηρισμό «ολιστικός/η/ο» που χρησιμοποιούν διάφοροι επιτήδειοι (από τον τομέα υγείας, της πολιτικής, της τεχνολογίας κ.ά.) προκειμένου να προσδώσουν εγκυρότητα και πρωτοτυπία στα προϊόντα ή στις υπηρεσίες τις οποίες πωλούν, αισθάνομαι υποχρεωμένος να υπερασπιστώ τον συκοφαντημένο χαρακτηρισμό, αλλά και να υποδείξω τα όρια χρήσης του, αντλώντας παραδείγματα από τη δική μου επαγγελματική εμπειρία.

Η δόξα λοιπόν της σύγχρονης βιολογίας είναι μεγάλη. Όμως δεν έχει επιτευχθεί με τη χρήση μιας προσέγγισης, αλλά συχνά μέσω δυο – αντιδιαμετρικών· ή και συνδυασμού τους. Τη μισή από τη δόξα αυτή –αλλά και των συνεπειών της στον τομέα υγείας– την οφείλουμε στον αναγωγισμό. Στην προσπάθεια δηλαδή να ανακαλύψεις πώς λειτουργούν τα πράγματα –είτε στη φυσιολογική, είτε στην τροποποιημένη ή νοσηρή μορφή τους–, αναλύοντάς τα στα συστατικά που περιέχουν. Εξετάζοντας, π.χ., τα μεμονωμένα εξαρτήματα ενός ρολογιού, μπορείς να ανακαλύψεις ποιο έχει χαλάσει και δεν λειτουργεί σωστά, ώστε να το αντικαταστήσεις. Χωρίς, ας πούμε, την αναγωγιστική προσέγγιση δεν θα είχαμε μάθει ποτέ πώς δομείται το DNA και πώς μπορούμε να εντοπίσουμε ή και να τροποποιήσουμε –κατά το δοκούν– τα γονίδια ή την έκφρασή τους.

Την άλλη μισή από τη δόξα της βιολογίας την οφείλουμε στη συνθετική μέθοδο. Στην περίπτωση αυτή δεν αποσυναρμολογείς το ρολόι. Απλώς δένεις τα χέρια σου κόμπο και προσπαθείς να κατανοήσεις βλέποντας πώς λειτουργεί, και ειδικά πώς κάθε μέρος τους συλλειτουργεί και αλληλοεπηρεάζεται από τα άλλα. Η προσέγγιση λέγεται και συνθετική και σε αυτήν οφείλουμε τις υπόλοιπες μισές δόξες της βιολογίας. Ο Μέντελ, επί παραδείγματι, δεν είχε ακούσει τη λέξη γονίδιο, DNA, RNA κ.ά. Ουδόλως όμως εμποδίστηκε να διαβλέψει την ύπαρξη των γονιδίων, παρά την άγνοια των στοιχείων που τα αποτελούν.

Η καθεμία από τις μεθόδους αυτές, όμως, μπορεί να είναι ιδιαιτέρως γόνιμη και αποτελεσματική στον ένα τομέα, αλλά παντελώς άσκοπη ή και επικίνδυνη σε κάποιον άλλο. Επί παραδείγματι, είναι πολύ γοητευτικές οι εναλλακτικές προτάσεις ιατρικής ή ψευδοϊατρικής, όπως π.χ. η ομοιοπαθητική, που χαρακτηρίζονται εν όλω: ολιστικές. Φτάνει να μη διανοηθείς να αντιμετωπίσεις μια λοίμωξη ή μια επιδημία που οφείλεται σε ένα μικρόβιο, γυρνώντας την πλάτη στον κολοφώνα των αντιβιοτικών, των εμβολίων και των άλλων προϊόντων της αναγωγικής μεθόδου, που κυριολεκτικά σώζουν ζωές. Ενεδρεύει ο κίνδυνος να μην έχεις την ευκαιρία να καταλάβεις ποτέ το ολέθριο λάθος το οποίο διέπραξες... Γι’ αυτό μη «τσιμπάτε» στους αποστόλους των ολιστικών, κβαντικών κ.ά. μεθόδων. Σχεδόν πάντα είναι απατεώνες και συχνά αποκαλύπτεται ότι παρομοίως συμπεριφέρονται και σε άλλους τομείς της κοινωνικής ή πολιτικής δράσης τους...

Μία από τις παραδόσεις που οικοδομήθηκαν στη Μεταπολίτευση είναι οι εξαγγελίες της εκάστοτε κυβέρνησης στη ΔΕΘ. Μια παράδοση που σίγουρα δεν είναι από τις πιο λαμπρές της Δημοκρατίας μας, μιας και κυρίως εκλαμβάνεται ως φεστιβάλ πλειοδοσίας σε παροχές, τις οποίες στο παρελθόν πληρώσαμε πολλαπλάσια. Υπ’ αυτό το πρίσμα, δεν είχα αυταπάτες ότι η φετινή ΔΕΘ θα αποτελούσε φωτεινή εξαίρεση, όπου κάθε πολιτικός φορέας θα εξέθετε το όραμά του για τους στόχους του έθνους τις επόμενες δεκαετίες.

Επειδή, όμως, η ηττοπάθεια δεν είναι λύση, κάθε χρόνο περιμένω ένα βήμα προς μια διαφορετική κατεύθυνση. Σίγουρα, η χρονική συγκυρία της εγγύτητας της προεκλογικής περιόδου δεν βοήθησε, αλλά θα είχε ενδιαφέρον να εξετάσουμε κάποια πράγματα που ακούστηκαν, και κυρίως αυτά που δεν ακούστηκαν.

Συγκεκριμένα, οι φορολογικές ελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν στη φετινή ΔΕΘ είναι ασφαλώς καλοδεχούμενες. Το ίδιο και τα μέτρα για τις οικογένειες και το δημογραφικό. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα θεωρώ και την ιδέα του «κουμπαρά» για κάθε παιδί, όπου το κράτος θα συνεισφέρει ισόποσα με τους γονείς έως ένα συγκεκριμένο ποσό κάθε χρόνο. Είναι μια παρέμβαση με πιο μακροπρόθεσμη λογική: αντί για ένα ακόμη επίδομα που καταναλώνεται σήμερα, δημιουργεί ένα αρχικό κεφάλαιο για τη νέα γενιά.

Το γεγονός ότι ο «κουμπαράς» της νέας γενιάς δέχεται ασύγκριτα περισσότερη κριτική από το επίδομα στους δημόσιους υπαλλήλους και τους συνταξιούχους λέει πολλά, όχι μόνο για την ποιότητα της αντιπολίτευσης αλλά και για τα περιθώρια που έχει μια κυβέρνηση να λάβει μεταρρυθμιστικά και μακροπρόθεσμα μέτρα μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον.

Όμως, παρακολουθώντας τη ΔΕΘ, υπήρχε κάτι που περίμενα να ακούσω περισσότερο.

Πώς θα γίνουμε πιο παραγωγικοί;

Γιατί, όσο πλησιάζουμε προς τις επόμενες εκλογές, η οικονομική συζήτηση κινδυνεύει να περιοριστεί ξανά στο γνώριμο παιχνίδι: ποιος θα δώσει περισσότερα. Περισσότερα επιδόματα. Μια μεγαλύτερη αύξηση. Ένας 13ος μισθός στο Δημόσιο. Μια 13η σύνταξη. Μια ακόμη κρατική παρέμβαση που θα αυξήσει το διαθέσιμο εισόδημα για έναν χρόνο.

Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα. Δεν μπορούμε να περιμένουμε κάθε χρόνο τη ΔΕΘ για να μάθουμε ποιο θα είναι το εισόδημά μας τον επόμενο χρόνο.

Οι μειώσεις φόρων είναι καλοδεχούμενες και, σε πολλές περιπτώσεις, απαραίτητες. Θα ήθελα επίσης να δω περαιτέρω μείωση των εργοδοτικών εισφορών, ώστε να γίνει ευκολότερη η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και να υπάρξει μεγαλύτερος χώρος για αυξήσεις όχι μόνο στον κατώτατο αλλά και στον μέσο μισθό.

Εδώ έχουν γίνει σημαντικά βήματα, καθώς το ποσοστό ανεργίας αγγίζει ιστορικά χαμηλά, ενώ τόσο ο κατώτατος όσο και ο μέσος μισθός έχουν αυξηθεί σημαντικά.

Όμως υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να αυξάνεις ένα εισόδημα με μια απόφαση του κράτους και στο να δημιουργείς τις συνθήκες ώστε η οικονομία να μπορεί να πληρώνει υψηλότερους μισθούς από μόνη της.

Το πρώτο είναι σχετικά εύκολο. Το δεύτερο λέγεται παραγωγικότητα. Και εδώ τα στοιχεία είναι αρκετά αποκαλυπτικά. Το 2025 ο μέσος εργαζόμενος στην Ελλάδα δούλεψε περίπου 1.874 ώρες, έναντι 1.736 ωρών στον ΟΟΣΑ, 1.498 στη Γαλλία και μόλις 1.332 στη Γερμανία. Άρα, το ελληνικό πρόβλημα δεν είναι ότι δουλεύουμε λίγο. Είναι ότι κάθε ώρα εργασίας παράγει πολύ λιγότερη αξία.

Ο ίδιος ο ΟΟΣΑ είναι αρκετά σαφής ως προς τις αιτίες: χαμηλές επενδύσεις, περιορισμένη καινοτομία, μικρό μέγεθος επιχειρήσεων και αργή υιοθέτηση νέων τεχνολογιών. Στην Ελλάδα σχεδόν το μισό της επιχειρηματικής απασχόλησης βρίσκεται σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ενώ πολλές μικρές εταιρείες δυσκολεύονται να επενδύσουν, να μεγαλώσουν και να αξιοποιήσουν ψηφιακά εργαλεία.

Αυτό είναι το σημείο στο οποίο θα ήθελα να δω την οικονομική συζήτηση να εστιάζει. Για παράδειγμα, ένα πραγματικό πρόγραμμα ταχείας υιοθέτησης τεχνητής νοημοσύνης από τις ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις θα είχε τεράστιο ενδιαφέρον. Με την προϋπόθεση, βέβαια, ότι θα συνδεόταν με στόχους αύξησης της παραγωγικότητας και συγκεκριμένα case studies για κάθε τύπο επιχείρησης. Όχι vouchers επιμόρφωσης από αγνώστου ταυτότητας κέντρα εκπαίδευσης, που θα ανατεθούν σε γνωστούς και φίλους.

Στη Σιγκαπούρη, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις μπορούν ήδη να χρηματοδοτούν την υιοθέτηση προεγκεκριμένων ψηφιακών και AI-enabled λύσεων μέσω του Productivity Solutions Grant. Η χρήση AI από αυτές αυξήθηκε από 4,2% το 2023 σε 14,5% το 2024, ενώ οι επιχειρήσεις που χρησιμοποίησαν σχετικές λύσεις μέσω του προγράμματος κατέγραψαν κατά μέσο όρο εξοικονόμηση κόστους 52%. Η κυβέρνηση επεκτείνει πλέον την πολιτική, με στόχο να βοηθήσει 10.000 επιχειρήσεις να υιοθετήσουν AI και να εκπαιδεύσει 100.000 εργαζομένους μέσα σε τρία χρόνια.

Το ίδιο θα ήθελα να δω και στην αγορά εργασίας. Η εξ αποστάσεως εργασία μάς επιτρέπει πλέον να διαχωρίσουμε, σε σημαντικό βαθμό, το πού βρίσκεται η επιχείρηση από το πού βρίσκεται ο εργαζόμενος. Κι όμως, συνεχίζουμε να αντιμετωπίζουμε ως σχεδόν αυτονόητο ότι ένας νέος με καλές δεξιότητες πρέπει να μετακομίσει στην Αθήνα —ή στη Θεσσαλονίκη— για να βρει μια καλή δουλειά. Οι συνέπειες αυτού είναι ορατές στο δημογραφικό, στο στεγαστικό, στην υποβάθμιση της ζωής στο κέντρο και στην επαρχία.

Εδώ, λοιπόν, θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε κίνητρα για νέες εξ αποστάσεως θέσεις εργασίας εκτός Αθήνας και Θεσσαλονίκης, ειδικά σε κλάδους τεχνολογίας όπου δεν είναι απαραίτητη η καθημερινή φυσική παρουσία. Η μείωση του διοικητικού κόστους της υβριδικής εργασίας και οι φορολογικές υπερεκπτώσεις για επενδύσεις σε cybersecurity, cloud και ψηφιακές υποδομές θα ήταν ένα βήμα. Ένα άλλο, πιο τολμηρό βήμα θα αποτελούσε η στοχευμένη μείωση των εργοδοτικών εισφορών για εταιρείες που δημιουργούν πραγματικές, καλά αμειβόμενες θέσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας εκτός Αθήνας και Θεσσαλονίκης.

Γιατί ίσως ένας καλύτερος τρόπος να βοηθήσεις έναν 30χρονο δεν είναι να του δώσεις άλλα 100 ευρώ για να πληρώνει ένα ενοίκιο 900 ευρώ στην Αθήνα. Είναι να δημιουργήσεις τις συνθήκες ώστε να μπορεί να έχει έναν καλό μισθό χωρίς να χρειάζεται να ζει εκεί.

Μπορούμε να δώσουμε περισσότερα χρήματα στους πολίτες. Μπορούμε να αυξήσουμε τον κατώτατο μισθό. Μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν 13ο μισθό. Μπορούμε να μοιράσουμε ένα ακόμη δημοσιονομικό πλεόνασμα. Αλλά, αν η παραγωγικότητα παραμένει χαμηλή, στο τέλος θα έχουμε περισσότερα ευρώ στα χέρια μας χωρίς να μας φτάνουν. Και τότε, πολύ σύντομα, θα επιστρέψουμε στο ίδιο σημείο. Να ζητάμε ένα ακόμη επίδομα, επειδή τα προηγούμενα χρήματα δεν μας φτάνουν. Αυτός είναι ο φαύλος κύκλος μιας οικονομίας που προσπαθεί να μοιράσει περισσότερα χωρίς να παράγει περισσότερα.

Σίγουρα, έχουμε κάνει βήματα. Το γεγονός ότι προσπαθούμε να μοιράσουμε αυστηρά από αυτά που έχουμε στο ταμείο είναι κάτι που δεν ήταν αυτονόητο πριν από κάποια χρόνια και πάση θυσία πρέπει να το διατηρήσουμε. Όμως πρέπει να μπούμε σε ένα άλλο πλαίσιο συζήτησης και να ξεφύγουμε από τις παλιές αντιλήψεις. Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει ένα ώριμο πολιτικό σύστημα — όχι μόνο ένα κόμμα, αλλά οριζόντια όλα τα δημοκρατικά κόμματα. Σε αυτή την κατεύθυνση οφείλουμε να πιέσουμε όσοι δεν θέλουμε να ακούσουμε πάλι τα ίδια στις επόμενες ΔΕΘ.

Πώς έχει εξελιχθεί σήμερα η δομή που δημιουργήθηκε το 2025 και γιατί το Κίεβο ζητά πλέον συχνότερες συναντήσεις αντί για την αποστολή δυτικών χερσαίων δυνάμεων στην Ουκρανία.

Στις 24 Αυγούστου 2026, η Συμμαχία των Προθύμων, η οποία αποτελείται από 34 χώρες που υποστηρίζουν την Ουκρανία, συνήλθε στο Κίεβο για να τιμήσει την 35η επέτειο της αποκατάστασης της ουκρανικής ανεξαρτησίας. Ο Άντι Μπέρναμ, ένας από τους συμπροέδρους της συνάντησης, στο πρώτο του ταξίδι στο εξωτερικό ως πρωθυπουργός της Βρετανίας, ήταν παρών μαζί με τον Αντόνιο Κόστα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, τον Αλεξάντερ Σταμπ της Φινλανδίας, τον Γκιτάνας Ναουσέντα της Λιθουανίας, τη Μάια Σάντου της Μολδαβίας, τους πρωθυπουργούς της Λετονίας και του Λουξεμβούργου, καθώς και τον υπουργό Εξωτερικών της Σουηδίας· οι περισσότεροι συμμετέχοντες, συμπεριλαμβανομένων των δύο άλλων συμπροέδρων, του Εμμανουέλ Μακρόν και του Φρίντριχ Μερτς, συμμετείχαν μέσω βιντεοδιάσκεψης. Στο άρθρο του για το διακεκριμένο ουκρανικό διαδικτυακό περιοδικό European Pravda, ο Μπέρναμ επανέλαβε τον σκοπό αυτής της πρωτοβουλίας: τη διαμόρφωση ενός σχεδίου για την επίτευξη και διατήρηση μιας ειρηνευτικής συμφωνίας υπό την ηγεσία της Ουκρανίας. Η ουσιαστική συζήτηση, ωστόσο, κινήθηκε σε άλλη κατεύθυνση.

Ενώ πρωταρχικός στόχος της Συμμαχίας είναι η οργάνωση μιας πολυεθνικής δύναμης που θα στηρίξει τις εγγυήσεις ασφάλειας μόλις επιτευχθεί κατάπαυση του πυρός, οι πρόσφατες συναντήσεις της απέδωσαν αποτελέσματα και σε άλλες διαστάσεις: υποστήριξη της αμυντικής βιομηχανίας της Ουκρανίας μέσω μεταφοράς τεχνολογίας και χορήγησης αδειών, ένα φόρουμ για τα πιο επείγοντα ζητήματα της ανθεκτικότητας και της άμυνας της Ουκρανίας, καθώς και μια ευκαιρία για την προώθηση διμερών αμυντικών πρωτοβουλιών με μεμονωμένα μέλη.

Πρώτον, ο Μπέρναμ ενέκρινε τη μεταφορά της τεχνολογίας «Storm Shadow», ώστε οι πύραυλοι να μπορούν να κατασκευαστούν στο ουκρανικό έδαφος, και ζήτησε από τη βρετανική βιομηχανία να υποστηρίξει το «Freyja», το ουκρανο-ευρωπαϊκό πρόγραμμα αντιβαλλιστικών αναχαιτιστικών πυραύλων που προορίζεται ως φθηνότερη εναλλακτική λύση έναντι του «Patriot». Ο Μακρόν ανέλαβε να επιταχύνει τις παραδόσεις και τη χορήγηση αδειών που είχαν συμφωνηθεί στην προηγούμενη συνάντηση της Συμμαχίας τον Ιούλιο, όταν η Γαλλία αδειοδότησε την ουκρανική κατασκευή βομβών AASM και πυραύλων SCALP, καθώς και, από κοινού με την Ιταλία, των αναχαιτιστικών Aster 30, και δεσμεύθηκε να υποστηρίξει το Freyja. Η δήλωση της Συμμαχίας τον Ιούλιο χαιρέτισε τη Συμμαχία Αντιβαλλιστικών Πυραύλων και τις άδειες που χορηγήθηκαν για την παραγωγή αναχαιτιστικών, καθώς και τις νέες δεσμεύσεις σχετικά με επιχειρήσεις κατά του «σκιώδους στόλου», την ανταλλαγή πληροφοριών και τη συντονισμένη υποστήριξη των εθνικών επιχειρήσεων.

Δεύτερον, ο Ζελένσκι άσκησε πίεση για τις πιο επείγουσες ανάγκες της ουκρανικής άμυνας: ένα πακέτο χειμερινής βοήθειας κατά των βαλλιστικών επιθέσεων, με τουλάχιστον 300 αναχαιτιστικά Patriot, οικονομική στήριξη προς το Υπουργείο Άμυνας της Ουκρανίας, το οποίο παρουσιάζει έλλειμμα 27 δισεκατομμυρίων ευρώ, μεταξύ άλλων με την επανεξέταση του ζητήματος των δεσμευμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων· καθώς και το ξεμπλοκάρισμα της Μαύρης Θάλασσας και τη χρήση των «Διαδρομών Αλληλεγγύης» για τις εξαγωγές. Εκείνη την ημέρα, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανακοίνωσε επιπλέον στρατιωτική βοήθεια ύψους 7 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την ΕΕ για την αεροπορική και πυραυλική άμυνα, πυραύλους, πυρομαχικά και ραντάρ. Ο Ζελένσκι υποσχέθηκε να ενημερώσει τους συμμετέχοντες στη συνάντηση για τις διαπραγματεύσεις σε μεταγενέστερο στάδιο, αλλά προφανώς το αντιμετώπισε ως δευτερεύον ζήτημα.

Τρίτον, η Συμμαχία λειτουργεί ως φόρουμ υψηλού επιπέδου που προσελκύει πολλούς εταίρους και επιλύει διμερή ζητήματα. Για παράδειγμα, μια ημέρα πριν από τη συνεδρίαση της Συμμαχίας πραγματοποιήθηκε στο Κίεβο σύνοδος κορυφής των Σκανδιναβικών και Βαλτικών χωρών με την Ουκρανία, και υπογράφηκαν ορισμένα διμερή έγγραφα σχετικά με την άμυνα, μεταξύ των οποίων μια δήλωση για στρατηγική εταιρική σχέση και μια συμφωνία για μη επανδρωμένα αεροσκάφη με τη Νορβηγία, καθώς και περαιτέρω συμφωνίες με το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Φινλανδία. Καθώς η αμερικανική ηγεσία αποσύρεται από την Ομάδα Επαφής για την Άμυνα της Ουκρανίας —η οποία συνεδρίασε οκτώ φορές το 2025 και τρεις φορές φέτος, ενώ η συνεδρίαση του Σεπτεμβρίου θα πραγματοποιηθεί διαδικτυακά—, η Συμμαχία αρχίζει να αναλαμβάνει τα ίδια ζητήματα με το Ράμσταϊν.

Το τρέχον έργο της Συμμαχίας ανταποκρίνεται στην ερμηνεία του καγκελαρίου Mερτς σχετικά με τα καθήκοντά της, όπως αυτά καθορίστηκαν τον Ιούλιο: πρώτον, να πιέσει τη Ρωσία να προχωρήσει σε διαπραγματεύσεις, στη συνέχεια να στηρίξει την Ουκρανία για όσο διάστημα χρειάζεται να αμυνθεί, και μόνο τότε, από κοινού με τις Ηνωμένες Πολιτείες, να είναι έτοιμη να επιβλέπει μια εκεχειρία και να παρέχει εγγυήσεις. Αυτές οι πρωτοβουλίες των τελευταίων δύο μηνών, τόσο εντός όσο και εκτός της Συμμαχίας, έρχονται εν μέσω μιας σαφούς κλιμάκωσης της υποστήριξης της Βόρειας Κορέας και της Κίνας προς τη Ρωσία, σε συνδυασμό με την περαιτέρω απομάκρυνση των ΗΠΑ από την Ευρώπη και την ανοιχτή προτίμησή τους να κατευνάσουν τον Πούτιν αντί να τον εξαναγκάσουν.

Όσον αφορά το πρώτο σημείο, η Επιτροπή Αναθεώρησης Οικονομικών και Ασφάλειας ΗΠΑ-Κίνας ανέφερε τον Αύγουστο ότι η Κίνα αντιπροσώπευε το 90% του συνόλου της τεχνολογίας που υπόκειται σε κυρώσεις και εισήλθε στη Ρωσία το 2026, ενώ σύμφωνα με πληροφορίες έχει προμηθεύσει δορυφορικές εικόνες που χρησιμοποιήθηκαν για την καθοδήγηση ρωσικών πυραυλικών επιθέσεων. Μετά από ένα χρόνο παύσης, η Πιονγιάνγκ επανέλαβε την προμήθεια βαλλιστικών πυραύλων στα τέλη Ιουλίου του 2026 και έχει αναπτύξει στη Ρωσία τα δικά της πληρώματα και έξι εκτοξευτές για μια μονάδα ικανή να εκτοξεύσει έως και 120 πυραύλους.

Οι παραδόσεις δυτικών αναχαιτιστικών στην Ουκρανία έχουν εν τω μεταξύ μειωθεί στο ένα τρίτο του επιπέδου του 2025. Η Ουάσιγκτον δεν πωλεί στο Κίεβο τα αντιαεροπορικά συστήματα PAC-3 που ζητά, ούτε χορηγεί την άδεια παραγωγής που ο Τραμπ είχε μισοϋποσχεθεί στην Άγκυρα και αναθεώρησε τρεις εβδομάδες αργότερα. Ο Ζελένσκι δήλωσε στους δημοσιογράφους στις 23 Αυγούστου ότι η Ρωσία μπορεί να παράγει έως και εκατό βαλλιστικούς πυραύλους τον μήνα και ότι η χειρότερη εκτίμηση για το ερχόμενο φθινόπωρο και χειμώνα είναι 1.300 πύραυλοι, συμπεριλαμβανομένων και αυτών της Βόρειας Κορέας. Αυτή η ασυμμετρία στη συμμαχική βοήθεια απαιτεί σίγουρα πιο αποφασιστικές ενέργειες από τους εταίρους της Ουκρανίας που αποτελούν τη Συμμαχία.

Η αποστασιοποίηση της Ουάσιγκτον από τη Συμμαχία αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης τάσης. Η παρουσία της στην Ευρώπη μειώνεται σταδιακά: το Πεντάγωνο έχει επίσημα ξεκινήσει μια αναθεώρηση της στάσης και της στάθμευσης των αμερικανικών δυνάμεων στην Ευρώπη, ενώ ο Έλμπριτζ Κόλμπι εργάζεται ενεργά στις πρωτεύουσες των συμμάχων για την εκεί απόδοση της κύριας ευθύνης για τη συμβατική άμυνα στην Ευρώπη. Τα 5.000 στρατεύματα που υποσχέθηκε ο Τραμπ στην Πολωνία ως αντιστάθμισμα για τον ίδιο αριθμό αμερικανικών στρατευμάτων που αποσύρθηκαν από την Ευρώπη την άνοιξη δεν έχουν ούτε ημερομηνία ούτε τόπο ανάπτυξης. Παρά τις πολυάριθμες υβριδικές εκστρατείες και τις εκστρατείες σαμποτάζ της Ρωσίας, ο Τραμπ συνεχίζει να αρνείται ότι η Ρωσία αποτελεί οποιαδήποτε απειλή για το ΝΑΤΟ.

Στις 16 Αυγούστου, την ημέρα πριν από την προγραμματισμένη έναρξη των ετήσιων στρατιωτικών ασκήσεων με τη Νότια Κορέα, ο Τραμπ διέταξε το Πεντάγωνο να τις περιορίσει, επικαλούμενος τις καλές του σχέσεις με τον Κιμ Γιονγκ Ουν και χαρακτηρίζοντας τις ασκήσεις ως ένα μήνυμα ακατάλληλο και εχθρικό προς τη Βόρεια Κορέα, η οποία, σύμφωνα με τα λόγια του, δεν αποτελούσε απειλή και έδειχνε σεβασμό — τον ίδιο μήνα που η Ρωσία επανέλαβε τις εκτοξεύσεις πυραύλων της Βόρειας Κορέας εναντίον ουκρανικών πόλεων. Στον Καναδά, σύμμαχο βάσει συνθήκης, δεν προσφέρονται τέτοιες ευγένειες: ο Τραμπ έχει επιβάλει επιπλέον ασφυκτικούς δασμούς στα καναδικά προϊόντα, αμφισβητεί τα σύνορα — τα οποία, όπως λέει, έχουν χαραχθεί αυθαίρετα «με χάρακα» — και μετονομάζει τη λίμνη Οντάριο σε «Λίμνη Αμερική». Τίποτα από όλα αυτά δεν ενισχύει την διατλαντική εμπιστοσύνη και αξιοπιστία, υπονομεύοντας τις τρέχουσες στρατηγικές κρατών που είναι σταθερά φιλοαμερικανικά, όπως η Πολωνία και η Ιταλία.

Η αμερικανική αδιαφορία και αποστασιοποίηση παρεμποδίζουν τον αρχικό στόχο της Συμμαχίας και υποβαθμίζουν το περιβάλλον ασφάλειας στο οποίο λειτουργεί. Η αεροπορική της συνιστώσα σχεδιάστηκε ώστε να εξαρτάται από τις υποστηρικτικές δυνατότητες των ΗΠΑ. Η Διακήρυξη του Παρισιού της Συμμαχίας, του Ιανουαρίου 2026, έθεσε στο επίκεντρο των εγγυήσεων έναν μηχανισμό παρακολούθησης και επαλήθευσης της εκεχειρίας υπό αμερικανική ηγεσία· αξιωματούχοι που επικαλείται το Reuters ανέφεραν ότι αυτό θα σήμαινε τη χρήση αμερικανικών drones, αισθητήρων και δορυφόρων. Η διακήρυξη δεν φέρει καμία αμερικανική υπογραφή, ενώ η αναφορά στη χρήση αμερικανικών δυνατοτήτων για τη στήριξη της δύναμης είχε αφαιρεθεί από ένα προηγούμενο σχέδιο. Το εύρος και οι φιλοδοξίες της δύναμης που θα έπρεπε να υποστηρίξει μια τέτοια ρύθμιση είχαν περιοριστεί εδώ και καιρό. Ο αρχικός στόχος του Ζελένσκι τον Ιανουάριο του 2025 για 200.000 Ευρωπαίους στρατιώτες είχε συρρικνωθεί, μέχρι τον Ιανουάριο του 2026, σε μια συνδυασμένη γαλλο-βρετανική προσφορά έως 15.000. Μεταξύ των μεγαλύτερων ευρωπαϊκών κρατών, ούτε η Γερμανία ούτε η Ιταλία ούτε η Πολωνία προσφέρουν χερσαίες δυνάμεις: το Βερολίνο έχει προτείνει τη στάθμευση δυνάμεων σε έδαφος του ΝΑΤΟ που γειτονεύει με την Ουκρανία, η Βαρσοβία περιορίζεται στην υλικοτεχνική υποστήριξη και τη φιλοξενία, ενώ η Ιταλία, την ημέρα που ανακοινώθηκαν οι ασκήσεις, επιβεβαίωσε ότι δεν θα συμμετάσχει. Παρ’ όλα αυτά, διατηρώντας ζωντανό τον αρχικό στόχο, ο Μακρόν όρισε τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο για τις πρώτες ασκήσεις πλήρους κλίμακας της Συμμαχίας, οι οποίες θα φιλοξενηθούν από την Πολωνία με γαλλικά και βρετανικά στρατεύματα, προκειμένου να δοκιμαστούν η διοίκηση και ο έλεγχος, η υλικοτεχνική υποστήριξη και η ανάπτυξη. Η αποστολή, το επιδιωκόμενο τελικό αποτέλεσμα και οι κανόνες εμπλοκής της δύναμης παραμένουν ακαθόριστοι, ενώ η προετοιμασία είναι αργή και αμφισβητείται πολιτικά. Η Συμμαχία, η οποία ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2025, έχει από τότε αποκτήσει μόνιμο αρχηγείο τριών αστέρων στο Παρίσι, μια μονάδα συντονισμού στο Κίεβο και περίπου διακόσιους σχεδιαστές από περισσότερες από τριάντα χώρες. Μετά από δεκαεπτά μήνες, ο μηχανισμός αυτός δοκιμάζεται για πρώτη φορά.

Το πιο σημαντικό είναι ότι, ενώ η Πολυεθνική Δύναμη για την Ουκρανία εξακολουθεί να αποτελεί την οργανωτική ιδέα ολόκληρης της Συμμαχίας, αυτό που επρόκειτο να εγγυηθεί δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί. Στην ίδια κλειστή ενημέρωση της 23ης Αυγούστου, ο Ζελένσκι σύμφωνα με πληροφορίες δήλωσε στους παρευρισκόμενους ότι κανένας σημαντικός σύμμαχος δεν έχει δώσει ακόμη καμία εγγύηση ότι κάποιος θα έρθει να σώσει την Ουκρανία αν ο Πούτιν προχωρήσει περαιτέρω. Οι προσπάθειες για την επανέναρξη των ειρηνευτικών συνομιλιών ακολουθούν το συνηθισμένο σχήμα με τα συνηθισμένα αποτελέσματα: άλλη μια πρόταση μιας σελίδας για την κατάπαυση του πυρός, άλλη μια καινοτόμος «εδαφική ρύθμιση» για το Ντονμπάς, άλλος ένας υψηλού προφίλ απεσταλμένος που στάλθηκε στη Μόσχα για να πείσει τον Πούτιν να αποδεχτεί μια συμφωνία, άλλη μια επίπληξη από τη Ρωσία και μια νέα ανακοίνωση ότι οι ειρηνευτικές συνομιλίες θα ξαναρχίσουν το φθινόπωρο.

Ποιο θα πρέπει να είναι το σημείο συνάντησης μεταξύ αυτού για το οποίο σχεδιάστηκε η Συμμαχία και αυτού που πράγματι κάνει στο τρέχον στάδιο του πολέμου; Δεν υπάρχει μόνιμη ιδιότητα μέλους, ούτε θεσμική δομή, ούτε διαδικασία λήψης αποφάσεων, και συχνά ούτε κοινό όραμα. Αυτό διατηρεί τη Συμμαχία ευρεία, αλλά την αποδυναμώνει όποτε απαιτούνται κοινές αποφάσεις. Είναι ενδεικτικό ότι το αποτέλεσμα της συνάντησης της 24ης Αυγούστου ήταν και πάλι μια δήλωση των τριών συμπροέδρων, και όχι της Συμμαχίας στο σύνολό της, γεγονός που προδίδει την απουσία ενότητας. Από πολιτική άποψη, η κατάσταση δεν είναι πιο σταθερή. Ο Μακρόν αποχωρεί από το αξίωμα την επόμενη άνοιξη και οι πιθανοί δεξιοί διάδοχοί του αντιτίθενται τόσο στην αποστολή γαλλικών στρατευμάτων όσο και στην παροχή περισσότερων όπλων στην Ουκρανία, η θέση του Μερτς στην πατρίδα του αποδυναμώνεται, ενώ η Πολωνία και η Ιταλία αντιμετωπίζουν τις δικές τους εκλογές· η μορφή αυτή δεν έχει καμία εγγύηση συνέχισης πέρα από την προσωπική δέσμευση ενός ηγέτη που βρίσκεται ακόμη στο υψηλότερο αξίωμα. Σε αυτό το πλαίσιο, η άφιξη του Μπέρναμ στο Κίεβο αποτελεί μια σπάνια επίδειξη συνέχειας. Προς το παρόν, το σημείο συνάντησης έγκειται λιγότερο στη δύναμη που επρόκειτο να αναπτύξει η Συμμαχία και περισσότερο στη λειτουργία που έχει πράγματι αποκτήσει: τη σύνδεση της άμυνας της Ουκρανίας με εκείνη της Ευρώπης — μέσω της βοήθειας, των συμφωνιών για τα drones και άλλων συμφωνιών που λειτουργούν αμφίδρομα, μέσω της κοινής παραγωγής και των στρατηγικών αντιβαλλιστικών προγραμμάτων όπως το «Freyja» — όλα αυτά είναι πραγματικά, αλλά κανένα δεν είναι ακόμη μη αναστρέψιμο ή διαρθρωτικό.

Ο Ζελένσκι αποχώρησε από τη συνάντηση του Αυγούστου ζητώντας όχι την ανάπτυξη δυνάμεων, αλλά τη συχνότητα των συναντήσεων — χωρίς μεγάλες παύσεις, μια ακόμη σύνοδο τον Σεπτέμβριο, όπως δήλωσε. Πρόκειται για μια ορθολογική χρήση ενός μηχανισμού, η αξία του οποίου έγκειται πλέον στο να συγκεντρώνει τους εταίρους αρκετά συχνά, ώστε η αμυντική ατζέντα της Ουκρανίας να παραμένει ψηλά στη λίστα των προτεραιοτήτων τους και η Ουκρανία να ενσωματωθεί στην ευρωπαϊκή άμυνα — κάτι που όσοι τάσσονται υπέρ ενός συμβιβασμού με τη Ρωσία εις βάρος της κυριαρχίας της Ουκρανίας δηλώνουν ανοιχτά ότι φοβούνται. Το καθήκον για το Κίεβο είναι να καταστήσει αυτή τη λειτουργία μόνιμη πριν οι εκλογικοί κύκλοι απομακρύνουν τους ηγέτες που τη στηρίζουν. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη Συμμαχία δεν είναι η διάλυση — τέτοιες χαλαρές μορφές σπάνια διαλύονται — αλλά η εδραιωμένη ρουτίνα, στην οποία η Ευρώπη αναλαμβάνει την ευθύνη για έναν πόλεμο που εξακολουθεί να αναμένει ότι θα τερματίσουν άλλοι, ελπίζοντας παράλληλα ότι αυτός ο τερματισμός δεν θα είναι επιζήμιος για τα συμφέροντά της.

Το παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά ως σχόλιο του EPIK στις 28 Αυγούστου 2026.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής