Ιστορία
Ελένη Παπάζογλου, Μια γνώριμη Κυρά της ιθαγένειάς μας. Η εξοικείωση με την αρχαία τραγωδία στην νεοελληνική σκηνή, Νήσος, Αθήνα 2022, 220 σελ.
Ακούσαμε και πάλι πολλά το καλοκαίρι που πέρασε για τις παραστάσεις αρχαίας τραγωδίας – ίσως υπερβολικά πολλά και ίσως διατυπωμένα με υπερβολικό πάθος. Μολονότι το ζήτημα με απασχολεί από παλιά, μου στάθηκε πάντως αδύνατο να πάρω μέρος στις σχετικές συζητήσεις. Μου στάθηκε δύσκολο ακόμα και να ξεκαθαρίσω την προσωπική μου άποψη. Οι λόγοι είναι ενδεχομένως πολλοί, αλλά ένας από τους σημαντικότερους βρίσκεται στο περιεχόμενο του νέου βιβλίου της Ελένης Παπάζογλου.
Τάκης Χατζηδημητρίου, Κυπριακή Δημοκρατία 1964-1967, Από τη Στρατιωτικοποίηση στη Στρατοκρατία, Παπαζήση, Αθήνα 2023,
Τα χρόνια που ακολούθησαν τις διακοινοτικές ταραχές της 21ης Δεκεμβρίου 1963 ήταν τα πιο σύνθετα και πολύπλοκα της πρόσφατης ιστορίας της Κύπρου. Οι συγκρούσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, οι ανθρώπινες απώλειες, η εμπλοκή της Τουρκίας και της Ελλάδας, η παρεμβολή των ΗΠΑ και η αντίδραση της Σοβιετικής Ένωσης, έκαμαν ένα τοπικό πρόβλημα να εξελιχθεί σε περιφερειακό και, στη συνέχεια, σε διεθνές. Οι συνθήκες της εποχής το επιφόρτισαν με το στοιχείο της ιδεολογικής αναμέτρησης μεταξύ Ανατολής και Δύσης, θεμελιακό στοιχείο του Ψυχρού Πολέμου. Πώς η Κύπρος βυθιζόταν σιγά σιγά στα αδιέξοδα, που εγκαθίδρυαν και ενδυνάμωναν την τουρκική παρουσία στο νησί.
Η Συνθήκη της Λωζάνης και η Υποχρεωτική Ανταλλαγή των Πληθυσμών
Jay Winter, 24 Ιουλίου 1923. Η μέρα που τελείωσε ο Μεγάλος Πόλεμος. Η στοχοποίηση των αμάχων στον πόλεμο, μετάφραση από τα αγγλικά: Ανδρέας Κίκηρας, επιστημονική επιμέλεια: Έλλη Λεμονίδου, Πεδίο, Αθήνα 2023, 400 σελ.
Η Συνθήκη της Λωζάνης ναι μεν θεμελίωσε μια σταθερή ειρήνη, έχει όμως και δύο βαθιά προβληματικά στοιχεία. Αφενός, αντιστράφηκαν οι Συνθήκες και τους όρους στη συγκυρία τους επέβαλε η δύναμη που είχε αποφασιστικότητα και στρατιωτική ισχύ, δηλαδή το τουρκικό κράτος. Αφετέρου, οδήγησε στην υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών και το κριτήριο στη βάση του οποίου πραγματοποιήθηκε η απόμειξη ήταν η θρησκεία, σβήνοντας τη συνείδηση, τις πολιτισμικές πρακτικές, τις πολιτικές επιλογές. Η υποχρεωτική μεταφορά πληθυσμών, ιδίως, «παραβίασε όλες τις αποδεκτές αρχές του διεθνούς δικαίου, όπως και όλες τις ανθρωπιστικές παραδόσεις της Ευρώπης». Τεύχος 147
Κώστας Στεφ. Καββάδας, Η Ιστορική Ελληνική Κοινότητα του Λονδίνου και η «Χιώτικη» Νεκρόπολη του W. Norwood, Άλφα Πι, Χίος 2023, 268 σελ.
Πού θα μπορούσε κανείς να αναζητήσει αξιόπιστες πληροφορίες για τις χιώτικες οικογένειες οι οποίες, κυρίως διά του εμπορίου, μεγαλούργησαν στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα; Στη χιώτικη νεκρόπολη, στο νεκροταφείο δηλαδή του δυτικού Norwood. O Κώστας Καββάδας γράφει την ιστορία του νεκροταφείου, απαθανατίζει τα σημαντικά μνημεία του ενώ ταυτόχρονα κάνει μια σύντομη ιστορική αναδρομή της ελληνικής κοινότητας του Λονδίνου κατά τον 17ο, τον 18ο και τον 19ο αιώνα. [ΤΒJ - τεύχος 146]
Στυλιανός (Στέλιος) Περράκης, Η απίθανη ηρωίδα. Η Λέλα Καραγιάννη και οι Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες στην Ελλάδα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2022, 400 σελ.
Πώς γίνεται ηρωίδα μια γυναίκα; Ή μάλλον, πώς η ιστορική έρευνα προσεγγίζει την άγνωστη διαδρομή μιας γυναίκας όπως η Λέλα Καραγιάννη, που έχασε τη ζωή της αφιερωμένη στην υπόθεση της αντίστασης εναντίον των γερμανών κατακτητών στη διάρκεια της Κατοχής; Πώς μια απλή γυναίκα σίγουρα με μεγάλη προσωπικότητα μπήκε στην Αντίσταση, πώς απέκτησε ειδίκευση στη διοργάνωση φυγάδων, πώς χρηματοδοτούσε τη δράση της; Από πού μπορεί να λάβει κανείς πληροφορίες; Και πώς μπορεί να τις διασταυρώσει, ώστε να αποτελέσουν πειστικό υλικό για τη διήγηση του αφηγήματος της ζωής της; Λόγος περί ιστορικής μεθόδου με αντικείμενο μια ηρωίδα – δηλαδή μια απλή γυναίκα που επέλεξε να ριψοκινδυνεύσει και να θυσιαστεί για κάτι υψηλό, την ελευθερία. [ΤΒJ]
Χρήστος Λούκος, Η Ερμούπολη της Σύρου, 1821-1950: Από το Λίβερπουλ της Ανατολικής Μεσογείου στη βαμβακούπολη των Κυκλάδων, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2022, 637 σελ.
Η ιστορία της Ερμούπολης αρχίζει περί το 1822, όταν φτάνουν οι πρώτοι χιώτες πρόσφυγες στο λιμάνι. Και ώς το 1880 διέγραψε περίοδο ακμής. Ενώ κεντρικός στόχος του ελληνικού κράτους ήταν η απελευθέρωση των υπόδουλων αδελφών, κεντρικός στόχος των Ερμοπουλιτών ήταν η αύξηση του πλούτου της πόλης. Δηλαδή, συμφεροντολόγοι; Πρακτικότεροι και λιγότερο μεγαλόστομοι. Το κεντρικό ελληνικό ιδεολόγημα, η Μεγάλη Ιδέα, είχε μικρότερη απήχηση στην Ερμούπολη. Γιατί η Μεγάλη Ιδέα δεν είχε καμιά προοπτική χωρίς πόλεμο και πόλεμος σήμαινε το Αιγαίο ανάστατο, μ’ άλλα λόγια την καταστροφή του εμπορίου. (Μικρή σημείωση· το ανάστατο Αιγαίο είχε αναγκάσει τις Μεγάλες Δυνάμεις να επιβάλουν στον σουλτάνο την ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους.)
Τοny Judt, Ευρώπη: Μια μεγάλη χίμαιρα;, μετάφραση από τα αγγλικά: Ροζαλί Σινοπούλου, Aλεξάνδρεια, Αθήνα 2023, 123 σελ.
To 1995, χρονιά κατά την οποία εκδόθηκε το βιβλίο του Τόνι Τζαντ για την Ευρώπη, η ΕΕ ζούσε την ευφορία μιας «πανίσχυρης ένωσης». Ο υπέρμαχος της ενωμένης Ευρώπης και συγγραφέας μιας από τις πιο ουσιώδεις ιστορίες της βρετανός καθηγητής, ωστόσο, δεν συμμεριζόταν αυτή την ευφορία. Υποστήριξε ότι ο «μύθος» της Ευρώπης όχι μόνο δεν αμβλύνει τις παθογένειες της ηπείρου αλλά μας εμποδίζει ακόμη και να τις αναγνωρίσουμε. Πράγματι, μπροστά στον κυκεώνα των κρίσεων που ακολούθησαν (δημοσιονομικών, μεταναστευτικών, γεωπολιτικών, πολεμικών), η ΕΕ αποδείχθηκε, όπως ήδη ξέρουμε, απροετοίμαστη, αργή στις αντιδράσεις της, δύσκαμπτη, κατώτερη των περιστάσεων. (Τεύχος 145)
Mισέλ Βερνάν, Μοιρασμένες αναμνήσεις, μετάφραση από τα γαλλικά - επιμέλεια: Αντώνης Καζάκος, δίγλωσση έκδοση, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2022, 152 σελ.
«Στα οικογενειακά μας άλμπουμ υπάρχουν πολλοί μικροί εύζωνοι, γιατί όλοι μας στην ηλικία των τεσσάρων, στο Παρίσι και στη Βρέστη, ποζάραμε φορώντας για μια μέρα αυτή τη στολή που είχε έρθει από την Ελλάδα και την οποία η θεία Ντόρα φύλαγε με θρησκευτική ευλάβεια μέσα σε μια βαλιτσούλα από χαρτόνι». Πώς και γιατί οικογένειες της Σαλονίκης μετανάστευσαν από την όμορφη Θεσσαλονίκη στη Γαλλία; Και γιατί εξακολουθούσαν να ντύνονται τσολιαδάκια; [ΤΒJ]
Παναγής Παναγιωτόπουλος, Το Γεγονός. Γιατί άλλαξε ο κόσμος μετά την 11η Σεπτεμβρίου, επίμετρο: Νικόλας Σεβαστάκης, Οξύ, β’ έκδοση, Αθήνα 2021
«Καμία ημέρα δεν θα σας σβήσει από τη μνήμη του χρόνου». Αυτή η φράση από την Αινειάδα του Βιργιλίου βρίσκεται στον κεντρικό τοίχο του μνημείου για τα θύματα των τρομοκρατικών επιθέσεων της 11ης Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη. Τα χιλιάδες θύματα, οι φωτογραφίες των οποίων υπάρχουν στο μνημείο, είναι η κινητήριος δύναμη της μνήμης για την ημέρα που γκρέμισε τις βεβαιότητες και όρισε τη μετανεωτερικότητα της ασφάλειας του 21ου αιώνα. (Αναδημοσίευση με προσαρμοσμένο τίτλο μεγάλου μέρους της κριτικής για την επανέκδοση του βιβλίου του Παναγή Παναγιωτόπουλου, με αφορμή την επέτειο του Γεγονότος, που καθόρισε τις ζωές και την πορεία όλου του δυτικού κόσμου)
Τα υιοθετημένα ελληνόπουλα του Ψυχρού Πολέμου ζητούν δικαίωση
Mary Cardaras (edited), Voices of the Lost Children of Greece: Oral Histories of Cold War International Adoption, εισαγωγή: Gonda Van Steen, πρόλογος: Gabrielle Glaser, Anthem Press, London 2023, 210 σελ.
Μια νέα συλλογή δοκιμίων από ελληνικής καταγωγής υιοθετημένα άτομα τη δεκαετία του 1950, έπειτα από δύο διαδοχικούς πολέμους –Β’ Παγκόσμιος, Εμφύλιος– που κατέστρεψαν την Ελλάδα. Οι αφηγήσεις τους εστιάζουν στην εμπειρία της διεθνούς υιοθεσίας, ο αντίκτυπος της οποίας είναι διά βίου αλλά δεν έχει ακόμη αποτιμηθεί σωστά. Στόχος, η αναγνώριση από την ελληνική πολιτεία των δικαιωμάτων τους, εκκινώντας από την απόδοση ιθαγένειας. (τεύχος 143)
Αντώνης Χατζηκυριάκου, Χερσαίο Νησί, Ψηφίδες, Θεσσαλονίκη 2023, 444 σελ.
Η οθωμανική περίοδος της κυπριακής ιστορίας (1571-1878), έφερε πολλές αλλαγές στο νησί. Και, ιδίως το διάστημα 1764-1840, η Κύπρος έζησε αλλεπάλληλες κρίσεις, που καθόρισαν την εξέλιξή της. Ο συγγραφέας εκκινεί από τη σχέση ενός τόπου με τη γεωγραφία, η σημασία της οποίας μεταβάλλεται στο χρόνο και στο χώρο, στο πεδίο της γεωπολιτικής. Η έρευνά του σε πρωτογενείς πηγές συμβάλλει στην διεξοδική τεκμηρίωση ενός βιβλίου που καθοδηγείται κυρίως από τα γεγονότα και τις επιδράσεις που επέφεραν. [ΤΒJ - τεύχος 143]
Aντώνης Μόλχο, Η Κοινοτοπία του Καλού. Ένα εβραιόπουλο στην Ελλάδα της Κατοχής, πρόλογος: Katherine E. Fleming, Πατάκη, Αθήνα 2022, 328 σελ.
Κατά πόσο μπορούμε να διεκδικήσουμε με επάρκεια και ασφάλεια την ιδιοκτησία της μνήμης μας; Πώς περιφράσσεται (αν μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο) ή και πώς συνυπάρχει η ατομικότητα με τη συλλoγικότητα και τη θεσμικότητα; Πώς μπορούμε να ενώσουμε τα σπασμένα της ζωής και να γεφυρώσουμε τις ρήξεις και τις συνέχειες; Ποια είναι τα όρια στις σχέσεις ανάμεσα στους Έλληνες και τους Εβραίους εκεί γύρω στο 1940 στη Θεσσαλονίκη αλλά και γενικότερα σε όλη την ελληνική επικράτεια; Απαντήσεις, στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του Αντώνη Μόλχο με τις αναμνήσεις του, αυτού, ενός μικρού εβραιόπουλου, από την Ελλάδα της Κατοχής. (τεύχος 143)
ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΤΕΥΧΟΣ
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ
ΔΗΜΟΦΙΛΕΣΤΕΡΑ
ΓΝΩΜΕΣ
