Η συναίνεση στο ζήτημα της σεξουαλικής επαφής έχει καταλήξει σε νόμο στη Γαλλία και στην Ελλάδα μετά την εμφάνιση του #MeToo. Η έννοια, ωστόσο, της συναίνεσης δεν έχει φύγει από το δημόσιο κάδρο, απασχολώντας τους συγγραφείς και στις δύο χώρες. Αδιάψευστο παράδειγμα, τα μυθιστορήματα του Ευάρεστου Πιμπλή, Πέρα από τη συναίνεση· και της Vanessa Springora, Συναίνεση. Παραλλάσσουν οι δύο τίτλοι αλλήλους μιλώντας για παρόμοια πράγματα, ή παραπέμπουν ο καθένας σε μια δική του εκδοχή;
Με μια ελαφρώς μελλοντολογική διάσταση, το Πέρα από τη συναίνεση σηματοδοτεί την πρώτη εμφάνιση του Πιμπλή στην ελληνική λογοτεχνία. Ο συγγραφέας εργάζεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας και το βιβλίο πρόκειται να δει σύντομα το φως της δημοσιότητας και στα γαλλικά. Η δράση τοποθετείται και εξελίσσεται στη Γαλλία του 2032, όπου μολονότι η συναίνεση συνιστά νομικό καθεστώς, κάποια βαθύτερα προβλήματα μοιάζει να μην έχουν λυθεί. Οι κεντρικοί μυθιστορηματικοί ήρωες, ο Ενζό και ο Εμίλ, εκπροσωπούν δύο εντελώς αντίθετους τύπους αρσενικών. Ο Ενζό είναι άνω των 30, έχει μεγαλώσει ως παραδοσιακός άντρας, νιώθει περήφανος για το πρότυπο αρρενωπότητας που ενσαρκώνει και έχει μεγάλη επιτυχία στον γυναικείο πληθυσμό. Το #MeToo, όμως, θα υπονομεύσει το σύστημα των βεβαιοτήτων του: οι γυναίκες θα πάψουν να τον βλέπουν σαν επί γης θεό και, εφόσον τον τροφοδοτούσε ανέκαθεν η αίσθηση της ανδρικής κυριαρχίας, θα αρχίσει τώρα να τρέφεται με φαντασιώσεις ανδρικής αγριάδας και βίας, που εύκολα και γρήγορα θα συμπεριλάβουν τους ομοφυλόφιλους.
Ο Εμίλ, από τη μεριά του, λίγο παραπάνω από 20 ετών, έχει συνείδηση της ομοφυλοφιλίας του, αν και θα δυσκολευτεί να εξοικειωθεί μαζί της, πολλώ δε μάλλον που δεν έχει πάψει να νιώθει κατώτερος των υπερπροβεβλημένων αρσενικών και να ερεθίζεται με την ιδέα της πλήρους υποταγής στις επιθυμίες και στις ορέξεις τους. Και να που ξαφνικά οι δυο άντρες μπορούν να αλληλοσυμπληρωθούν – ο Ενζό να απολαύσει την αυτοεπιβεβαίωσή του και ο Εμίλ να βυθιστεί στην εθελοδουλία του. Με τη διαφορά πως ο τελευταίος θα αγγίξει με αυτήν τα όριά του. Στο πρώτο μέρος του μυθιστορήματος θα παρακολουθήσουμε την αφήγηση του Ενζό και στο τρίτο την αφήγηση του Εμίλ. Στο ενδιάμεσο τμήμα, ο Πιμπλής θα παραθέσει τεκμήρια από τον Τύπο και από ηλεκτρονικές συνομιλίες για τη δικαστική εμπλοκή του Ενζό, όταν θα βιαιοπραγήσει εις βάρος του Εμίλ σε παρισινό καφέ. Το τι ακριβώς έχει μεσολαβήσει θα το βρούμε στην αφήγηση τοη Εμίλ. Είναι άλλο η εθελοδουλία, που έχει εγγραφεί στα μύχια της ψυχής του λόγω της αδυναμίας του να απαλλαγεί όντως από το είδος των ανδρών οι οποίοι τον απωθούσαν και τον πανικόβαλλαν ανέκαθεν και εντελώς άλλο το να ανεχθεί τον εξευτελισμό τον οποίο του επιφυλάσσει ο Ενζό. Συναίνεση δεν σημαίνει αποδοχή χωρίς προϋποθέσεις. Και σε αυτό το κίνημα, που θα έχει την αντοχή και τη δύναμη να πάει πέρα από τη συναίνεση στη Γαλλία της τέταρτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, θα στηρίξει ο Πιμπλής το τωρινό μυθιστορηματικό του μήνυμα. Μήνυμα πέρα από καταγγελίες και από εύκολες ταυτότητες, που είναι πομπός προχωρημένου πολιτικού προβληματισμού, μα και σήμα προωθημένης γραφής: με ρεαλισμό, με επινοητικότητα, με πολυφωνία και με φαντασία. Κάτι μεταξύ δοκιμίου, λογοτεχνίας των τεκμηρίων και αυτομυθοπλασίας, που υπηρετεί με ιδιαίτερα ευοίωνες υποσχέσεις το σύγχρονο μυθιστόρημα.
Με διαφορά ένα επίρρημα
Μπορεί τους τίτλους των δύο βιβλίων να χωρίζει ένα επίρρημα, αλλά και η Συναίνεση της Βανεσά Σπρινγκορά καταπιάνεται με τις λεπτές αποχρώσεις του όρου, υπερβαίνοντας τη νομική του κατοχύρωση. Το θέμα είναι πάλι η συναίνεση που ισχύει υπό συνθήκες εθελοδουλίας, αυτή τη φορά στο πεδίο της παιδοφιλίας ή μάλλον της ανδρικής λατρείας για το εφηβικό σώμα, η οποία κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 έγινε αντικείμενο υπεράσπισης των αριστερών διανοουμένων με επιχείρημα την ελευθερία των ιδεών και της καλλιτεχνικής έκφρασης, τη εξαιρέσει, όπως τονίζει η συγγραφέας, του Μισέλ Φουκώ.
Η Συναίνεση μιλάει για το πώς η Σπρινγκορά συναίνεσε σε ηλικία δεκατεσσάρων σε δεσμό με τον συγγραφέα Gabriel Matzneff. Παρασυρμένη από την ηλικία και από το θαυμασμό για έναν λογοτεχνικό μύθο και, ακόμα χειρότερα, από μια εσώτερη, μύχια ανάγκη (ας θυμηθούμε τον Πιμπλή) για συμμόρφωση στις ανδρικές διαθέσεις, όχι μόνο δέχτηκε τις θωπείες του εραστή της αλλά και μετατράπηκε σε εργαλείο της πρόζας του. Πρόζα που επιζητούσε να επικαλύψει την ηθική του ανομία με μια ρητορική για την τρυφερότητα και την αγαπητική αφοσίωση, την οποία υποτίθεται ότι ο ίδιος επιφύλαξε συστηματικά σε δεκάδες έφηβες της εποχής. Παιδί ενός σπαρακτικά αδιάφορου πατέρα και μιας μητέρας που φοβόταν να αναλάβει πρωτοβουλία και να την καταπιέσει (σε βαθμό που η κόρη να αποδεικνύεται κάπως άδικη μαζί της στη βροχή των αιτιάσεών της, ακόμα κι αν λάβουμε υπόψη το δραματουργικό πλαίσιο του μυθιστορήματος), η ηρωίδα-συγγραφέας θα ελέγξει πολύ αυστηρά και τον εαυτό της για την τύφλωσή της από τον θεατρινισμό και την ψευδο-ηθική του Ματζνέφ. Πρόκειται γι’ αυτό που συμβαίνει και στον Εμίλ του Πιμπλή: συναίνεση που προκαλεί πρώτα απόγνωση και ντροπή για την κατάφασή της κι ύστερα ένα κύμα επίμονης και ταυτοχρόνως εξαιρετικά δύσκολης χειραφέτησης. Το ζητούμενο και στα δύο μυθιστορήματα δεν είναι η συναίνεση, αλλά οι όροι υπό τους οποίους τη χειρίζεται ο κυρίαρχος αρσενικός. Η δημοσίευση της Συναίνεσης στη Γαλλία το 2020 πυροδότησε την αυτεπάγγελτη εισαγγελική έρευνα κατά του Ματζνέφ, 83 ετών τότε, για τις σχέσεις του με ανήλικα κορίτσια, και με τη Σπρινγκορά.
Ας μην παραβλέψουμε, όπως και με το μυθιστόρημα του Πιμπλή, τη γραφή της Συναίνεσης: την αφηγηματική της αμεσότητα, τις διακειμενικές της παραπομπές πρωτίστως στην κάθε άλλο παρά παιδόφιλη Λολίτα, το κλίμα μυστηρίου και θρίλερ που συνοδεύει επί πολλές σελίδες τη δράση, την πολιτική και κοινωνιολογική έρευνα για τη γαλλική παιδοφιλία προ τριάντα ή και σαράντα ετών, καθώς και την ευελιξία του ύφους ή τον αντιδραματικό τόνο – όλα καθορίζουν εξίσου την επιτυχία της.
