Πότε Ξανά;

Ο Άλεξ Κλέιτμαν, εβραίος ουκρανικής καταγωγής, υπήρξε θύμα του Ολοκαυτώματος. Επέζησε από την καταστροφή, μάζεψε τα κομμάτια του, αναζήτησε και βρήκε μια δεύτερη ζωή στην Αυστραλία. Στις 14 Δεκεμβρίου 2025, δολοφονήθηκε από τρομοκράτες στο Σίδνεϊ.

Η τραγική ιστορία του Άλεξ Κέιτμαν αποκαλύπτει την ουσία και τη διαφορά που ένας τόνος κάνει στην ελληνική γλώσσα. Από το Ποτέ Ξανά που είναι το διαχρονικό μήνυμα της σημερινής ημέρας στο Πότε Ξανά; – που συναντιέται με την αδυσώπητη σύγχρονη πραγματικότητα του αντισημιτισμού.  

Πότε Ξανά, λοιπόν; Πότε θα είναι η επόμενη στάση αυτής της σχεδόν εκατόχρονης διαδρομής από την προπολεμική Γερμανία και το Ολοκαύτωμα, στα μεταπολεμικά πογκρόμ που υπέστησαν στην Πολωνία όσοι ελάχιστοι επέστρεφαν από τα στρατόπεδα, κι από εκεί στους Ολυμπιακούς του Μονάχου, στη Συναγωγή της Rue Copernic στο Παρίσι, στο εβραϊκό κοινοτικό κέντρο στο Μπουένος Άιρες, στο εβραϊκό σχολείο της Τουλούζης, στο κασσέρ σουπερμάρκετ στο Παρίσι, στη Συναγωγή Ετς Χαΐμ στο Πίτσμπουργκ, στη Συναγωγή του Χάλε στη Γερμανία, στη Συναγωγή Heaton Ρark στο Μάντσεστερ, στην παραλία Μπόντι στο Σίδνεϊ. Ποιο επόμενο Σάββατο, ποιο επόμενο Πέσαχ, Γιομ Κιπούρ, Χανουκά για να εξασφαλιστεί η «επιτυχία», όσο περισσότεροι τόσο καλύτερα. Ποιο επόμενο Σουκότ, όπως αυτό της πιο επιτυχημένης στάσης της διαδρομής, της 7ης Οκτωβρίου 2023 στο Ισραήλ;

Ένα κοινό γνώρισμα είχαν όλες αυτές οι ενέργειες. Οι δολοφόνοι δεν ρώτησαν ποιος ήταν σιωνιστής, ποιος ήταν Ισραηλινός, ποιος διαφωνούσε ή συμφωνούσε με την κυβέρνηση του Ισραήλ ή ποιος ήταν θρήσκος, κοσμικός ή άθεος. Δεν τους ενδιέφερε. Ήταν εκεί για να σκοτώσουν εβραίους. Οποιονδήποτε εβραίο.

Σχετίζεται η Μνήμη του Ολοκαυτώματος με την ανάδειξη, την πρόληψη και την αντιμετώπιση του σύγχρονου αντισημιτισμού, απαντά το 70% των μελών της κοινότητάς μας. Γιατί η Μνήμη του Ολοκαυτώματος, απαντούν:

- ορίζει την ανάγκη της προσωπικής μας ευθύνης για την αντιμετώπιση του αντισημιτισμού,

- ευαισθητοποιεί και κινητοποιεί τις κοινωνίες για τους κινδύνους της ανοχής και της σιωπής στα φαινόμενα αντισημιτισμού, και

- καλεί την πολιτεία και τους θεσμούς γενικότερα να λαμβάνουν αποτελεσματικά μέτρα για την πρόληψη και την καταπολέμηση του αντισημιτισμού.

Επομένως, η Μνήμη του Ολοκαυτώματος είναι καθήκον αλλά ταυτόχρονα και πρόσκληση στην πρόκληση να αναλάβουμε όλοι τις ευθύνες που μας αναλογούν απέναντι στον αντισημιτισμό. Τώρα, γιατί η επόμενη στάση της διαδρομής δεν ξέρει κανείς πότε και πού θα είναι. Ίσως πολύ κοντά μας.

Υπερβολές; Πριν από τον πόλεμο στη Γάζα, υψηλό και πολύ υψηλό επίπεδο αντισημιτισμού στην Ελλάδα διαπίστωνε το 30%. Στη διάρκεια του πολέμου το ποσοστό αυτό τριπλασιάστηκε. Και μετά τη λήξη του προσγειώθηκε στο επίπεδο του 75%, δυόμιση φορές υψηλότερο από το παρελθόν.

Ενώ 50% των μελών μας δηλώνουν ότι τα τελευταία δύο χρόνια είχαν ένα προσωπικό βίωμα που θα το χαρακτήριζαν εκδήλωση αντισημιτισμού, με πιο σοβαρά τέτοια βιώματα τις αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα και την αλλαγή σε συμπεριφορές στο φιλικό και το κοινωνικό περιβάλλον.  

Αυτή είναι η αποτύπωση του πώς, εμείς, οι εβραίοι της Ελλάδας, νιώθουμε και βλέπουμε τα πράγματα. Ανάλογα είναι τα ευρήματα και σε πλήθος παρόμοιων ερευνών σε πολλές χώρες.

Όταν αυτό το εκφράζουμε προς τα έξω, βρισκόμαστε συνήθως αντιμέτωποι με το επιχείρημα: «Όχι, δεν έχουμε εναντίον σας κάτι, με το Ισραήλ, τον σιωνισμό και τους σιωνιστές είμαστε απέναντι», επιχείρημα που γιγαντώθηκε τα δύο τελευταία χρόνια.

Είναι το ίδιο επιχείρημα με το οποίο απαντούσαν οι αρχές της Αυστραλίας όταν γίνονταν αποδέκτες των προειδοποιήσεων και των δηλώσεων από τους εβραϊκούς φορείς της χώρας τους ότι ο αντισημιτισμός αυξανόταν σε «πρωτοφανή επίπεδα» και ότι αυτή η άνοδος απαιτούσε ισχυρότερη δράση από τις αρχές.

Το επιχείρημα είναι απολύτως ψευδεπίγραφο και προσχηματικό. Εντάσσεται σε μια σαφή στρατηγική στροφή των τελευταίων ετών, και πριν από τον πόλεμο της Γάζας, μια στρατηγική η οποία προσαρμόστηκε στη μετεξέλιξη της ρητορικής και των ενεργειών εναντίον των εβραίων προς τη ρητορική και τις ενέργειες εναντίον των σιωνιστών.

Αυτή η στρατηγική όμως πέφτει στο κενό γιατί παραβλέπει ότι εμείς, οι εβραίοι, είμαστε μεν ένας μικρός λαός αλλά μια μεγάλη οικογένεια. Υπερβαίνει επίσης την κοινή λογική. Ότι μετά την ίδρυση του εβραϊκού κράτους, το 1948, με απόφαση της διεθνούς κοινότητας, βεβαίως και υπήρξε συνέχεια του σιωνιστικού κινήματος για την εγκατάσταση Εβραίων στο Ισραήλ αλλά ταυτόχρονα και διαφοροποίηση των όρων σιωνισμός και σιωνιστής.

Οι έννοιες σταδιακά προσαρμόστηκαν στο θερμό ενδιαφέρον, την ευχή και την υποστήριξη για τη διατήρηση του εβραϊκού κράτους, την ασφάλειά του και την πρόοδό του. Με την έννοια αυτή, και με την εξαίρεση ενός ελάχιστου πληθυσμού υπερ-ορθόδοξων εβραίων που αντιτίθενται για θεολογικούς λόγους στην ύπαρξη του εβραϊκού κράτους υπό τη σημερινή του μορφή, δεν θα βρείτε πολλούς εβραίους να μη συντάσσονται με αυτή την προσαρμοσμένη έννοια και να μη θεωρούν τους εαυτούς τους σιωνιστές.

Όσοι λοιπόν προτάσσουν το επιχείρημα αυτό, είτε ασυνείδητα από άγνοια είτε, πολύ χειρότερα, συνειδητά, προσπαθούν να ξεφύγουν από τον κλασσικό αντισημιτισμό, δεν μπορούν όμως να κρυφτούν από τον μετα-αντισημιτισμό τους.   

Θα μπορούσε άραγε να σταθεί επιχείρημα ότι μια ρητορική ή πολιτική σε βάρος της Ελλάδας θα άφηνε ασυγκίνητους ή δεν θα επηρέαζε τους ανά τον κόσμο χριστιανούς ορθόδοξους Έλληνες της διασποράς; Ότι δεν θα θεωρούσαν πως βάλλεται και κινδυνεύει ολόκληρο το έθνος των Ελλήνων;

Μήπως είμαστε εμμονικοί και βλέπουμε παντού αντισημιτισμό; Κάποιοι προφασίζονται ότι η υπερ-ευαισθητοποίηση μας στον αντισημιτισμό δεν μπορεί να στέκεται εμπόδιο στο να ασκούν κριτική εναντίον του κράτους του Ισραήλ και εναντίον της κυβέρνησής του.

Συμφωνούμε. Το Παγκόσμιο Εβραϊκό Συνέδριο, στις 14 Αυγούστου 2025, με αφορμή δηλώσεις τους για τη Γάζα, εξέδωσε μια δριμύτατη ανακοίνωση κατά συγκεκριμένων κορυφαίων υπουργών της κυβέρνησης του Ισραήλ, χαρακτηρίζοντάς τους βλαπτικούς για την ασφάλεια του εβραϊκού λαού και ακατάλληλους για δημόσια αξιώματα.

Σε αυτό συνηγορούν και τα ευρήματα της δικής μας έρευνας. Η κριτική και η αποδοκιμασία της πολιτικής ηγεσίας του Ισραήλ δεν συνιστά αντισημιτισμό. Η κριτική και η αποδοκιμασία εναντίον του κράτους του Ισραήλ, σύμφωνα και με τον διεθνώς αποδεκτό ορισμό, δεν συνιστά κατ’ ανάγκην αντισημιτισμό.

Είναι όμως σαφές ότι οποιαδήποτε ρητορική, ενέργεια ή απειλή, σαν τα πολλά δυστυχώς φαινόμενα για ανεπιθύμητους Ισραηλινούς και σιωνιστές στην Κρήτη, στην Κέρκυρα, στη Σύρο, στα Γιάννινα, σε γειτονιές της Αθήνας και αλλού, είναι ενέργειες ασύλληπτα ρατσιστικές εναντίον Εβραίων.  Από τα συνθήματα εξάλλου “Kill all Zionists” και “Save a life, Kill a Zionist” σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας για μεγάλο διάστημα, μακριά δεν είναι το “Mort aux Juif” (Θάνατος στους Εβραίους) στους δρόμους του Παρισιού.

Και επειδή ως έλληνες πολίτες θέλουμε να πιστεύουμε ότι έχει αξία να ακουστεί το πώς νιώθει ένα μικρό τμήμα του ελληνικού λαού, η έρευνά μας:

- Αποκάλυψε συναισθήματα απογοήτευσης και θυμού / ανησυχίας για τις επιπτώσεις που μπορεί να υπάρξουν στη ζωή μας / έντονου προβληματισμού και φόβου.

- Διαπίστωσε ότι στο πρόσφατο διάστημα θα περιμέναμε περισσότερες ενέργειες αντιμετώπισης αυτού του κύματος αντισημιτισμού από την πολιτεία και κυρίως από τις δημοτικές αρχές.

- Εκτιμά ότι αυτός ο μετεξελιγμένος αντισημιτισμός θα έχει διάρκεια.

- Εντοπίζει ότι, σήμερα, ο αντισημιτισμός έχει δημιουργήσει κοινό χώρο στον οποίο συναντιούνται η παραδοσιακά αντισημιτική άκρα Δεξιά και το μεγαλύτερο τμήμα της εξωκοινοβουλευτικής και της κοινοβουλευτικής Αριστεράς.

Για ό,τι αισθανόμαστε, έρχεται και θεσμική επιβεβαίωση και θα ήμασταν ευτυχείς αν δεν χρειαζόταν: το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, στη σύνοδό του του Δεκεμβρίου 2025, έθεσε τον αντισημιτισμό στο υψηλότερο επίπεδο της πολιτικής του ατζέντας. Στα ομόφωνα από τις 27 χώρες συμπεράσματα, οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης επαναβεβαίωσαν με σαφήνεια τη δέσμευσή τους για την καταπολέμηση του αντισημιτισμού σε όλες του τις μορφές. Καταδίκασαν απερίφραστα κάθε εκδήλωση μίσους, τόνισαν ότι ο αντισημιτισμός είναι ασύμβατος με τις θεμελιώδεις αξίες της Ένωσης και κάλεσαν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη-μέλη να ενισχύσουν τις δράσεις για την προστασία των εβραϊκών κοινοτήτων και την προώθηση της εβραϊκής ζωής στην Ευρώπη.

Άλλη μια απόδειξη ότι ο αντισημιτισμός είναι εμφατικά εδώ.

***

Ο Μαρκ Τουέιν έχει πει: «Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά κάνει ρίμα (με το παρόν)».

Αυτό που θέλησε μεταφορικά να αποδώσει με τη φράση του αυτή είναι ότι η ιστορία εκπαιδεύει το παρόν – αν το παρόν θέλει να ακούσει. Η «ρίμα» του Μαρκ Τουέιν δεν είναι προφητεία αλλά μια πρόσκληση στην κρίση μας για ό,τι συμβαίνει στο παρόν και παράγει ομοιότητες σε συναισθήματα που επανεμφανίζονται, σε μηχανισμούς που επιστρέφουν και σε επιλογές συμπεριφορών που επανέρχονται.  

Οφείλουμε λοιπόν επαγρύπνηση απέναντι στις ενδείξεις. Όσο νωρίτερα τόσο το καλύτερο. Γιατί ο αντισημιτισμός είναι ένας κοινωνικός και πολιτισμικός καρκίνος και, όπως κάθε καρκίνος, ξεκινάει τη δράση του από άρρωστα κύτταρα· και όπως η ιστορία μας έμαθε –με τραγικό τρόπο, και όχι μόνο στο Ολοκαύτωμα–, εξαπλώνεται γρήγορα αν δεν αναχαιτιστεί με την κατάλληλη πρόληψη και θεραπεία.

Σε εκδηλώσεις για το Ολοκαύτωμα της εβραϊκής κοινότητας, έχουν διατυπωθεί επανειλημμένα ισχυρά μηνύματα και από πολλούς εξέχοντες ομιλητές, για το χρέος να κάνουμε το Ποτέ Ξανά στάση ζωής. Καθημερινό αντανακλαστικό στην άγνοια και την αδιαφορία. Αντίδοτο, σε όσους πιστεύουν ότι δεν τους αφορά.

Ας κρατήσουμε ζωντανή τη δέσμευση ότι θα κάνουμε το Ποτέ Ξανά να χαραχτεί ως σταθερή πορεία που δεν θα ανακόπτεται από ό,τι θα μας έκανε να αναρωτηθούμε «Πότε Ξανά;»

Ας μην αγνοήσουμε την Ιστορία. Ας την ακούσουμε.

*Κείμενο ομιλίας στην εκδήλωση της Ημέρας Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος, που έγινε στις 27 Ιανουαρίου 2026 στο θέατρο του Ελληνικού Κόσμου.