Το αφιέρωμα του Books’ Journal στον Τόμας Μαν είναι εναρμονισμένο με την εκδοτική τάση: η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του έργου του κινητοποίησε τους εκδότες με αποτέλεσμα την έκδοση νέων μεταφράσεων έργων του ή επανεκδόσεων, ενώ ακριβώς η τάση αυτή επανεπικαιροποιεί τα μεγάλα μυθιστορήματά του, κυρίως το Μαγικό Βουνό και το Δόκτωρ Φάουστους, οι μεταφράσεις των οποίων χρονολογούνται τουλάχιστον είκοσι τέσσερα χρόνια πριν.
Κατά τα άλλα, όμως, η επανεπικαιροποίηση του έργου του Τόμας Μαν δεν είναι απλώς επετειακή, μια εκδοτική ή έστω μια φιλολογική χειρονομία. Είναι απόπειρα κατανόησης της δικής μας εποχής μέσα από το βλέμμα ενός συγγραφέα που έζησε τη μετάβαση από την αστική αυτοπεποίθηση του 19ου αιώνα στην καταστροφική εμπειρία του ολοκληρωτισμού και του πολέμου. Ενός ευρωπαίου συγγραφέα. Ο Τόμας Μαν υπήρξε μάρτυρας της παρακμής της ευρωπαϊκής αστικής κουλτούρας, της κατάρρευσης των αυτοκρατοριών, της γοητείας που άσκησαν οι αντιφιλελεύθερες ιδεολογίες και, τελικά, της ανόδου του ναζισμού. Επειδή λοιπόν δεν υπήρξε ποτέ απλοϊκός μοραλιστής αλλά συγγραφέας αντιφάσεων και εσωτερικών συγκρούσεων, παραμένει γοητευτικά σύνθετος και, τηρουμένων των αναλογιών, στο έργο του καθρεφτίζεται το σήμερα.
Ο εικοστός αιώνας, ο αιώνας του Τόμας Μαν, ήταν μια εποχή κατά την οποία οι Ευρωπαίοι πίστευαν ότι ζουν στο αποκορύφωμα της πολιτιστικής ακμής τους – ενώ γύρω τους συσσωρεύονταν τα σημάδια της κατάρρευσης. Η επιστήμη, η βιομηχανία και η οικονομική ανάπτυξη δημιουργούσαν την αίσθηση ασταμάτητης προόδου. Κάτω από αυτή την επιφάνεια, όμως, αναπτύσσονταν ο εθνικισμός, η πολιτική βία, η κοινωνική αποξένωση και μια βαθιά δυσπιστία απέναντι στις αξίες του φιλελευθερισμού και της δημοκρατίας. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σήμερα. Ζούμε σε έναν κόσμο τεχνολογικά πανίσχυρο, διαρκώς συνδεδεμένο και φαινομενικά απεριόριστο στις δυνατότητές του, αλλά ταυτόχρονα κυριαρχούμενο από πολιτική πόλωση, κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και ανάδυσης των άκρων. Και ασφαλώς, ζούμε την υποχώρηση της δημοκρατικής κουλτούρας και των δημοκρατικών θεσμών στο όνομα μιας ριζοσπαστικής χρήσης της ιδεολογίας των ταυτοτήτων – και των στρατοπέδων που χτίζει αυτός ο ουσιαστικά αντιδυτικός και αντιδημοκρατικός ριζοσπαστισμός.
Ο Τόμας Μαν κατανόησε νωρίς πού πήγαινε ο κόσμος του καιρού του. Στα έργα του, η αστική Ευρώπη εμφανίζεται εξαιρετικά καλλιεργημένη αλλά εσωτερικά εύθραυστη. Η Ευρώπη των αυτοκρατοριών είναι η ήπειρος της μουσικής, της φιλοσοφίας και της υψηλής τέχνης αλλά, ταυτόχρονα, είναι ανίκανη να αποτρέψει την πολιτική αποσύνθεση. Στο Μαγικό Βουνό, για παράδειγμα, οι ήρωες συζητούν αδιάκοπα για ιδέες, ιδεολογίες και αξίες, ενώ ο πόλεμος είναι προ των πυλών. Και επακόλουθο του πολέμου ήταν ο θρίαμβος των ολοκληρωτισμών.
Ο Τόμας Μαν, με τη σκευή της αστικής γερμανικής γνωστικής παράδοσης, είναι ο ευαίσθητος καταγραφέας των πολιτικών, κοινωνικών και φιλοσοφικών κραδασμών της εποχής του. Μεταξύ άλλων, η λογοτεχνία του μαρτυρεί ότι ο πολιτισμός δεν είναι πάντα το ανάχωμα στη βαρβαρότητα. Ο 20ός αιώνας, άλλωστε, κατέρριψε την αισιόδοξη ιδέα ότι η παιδεία, η τέχνη και η υψηλή κουλτούρα αρκούν για να προστατεύσουν τις κοινωνίες από την καταστροφή. Ο γερμανός συγγραφέας και το κατάλαβε νωρίς και πλήρωσε ακριβό τίμημα. Είδε τη Γερμανία, τη χώρα του με την τεράστια πνευματική παράδοση, έπειτα από μια στρατιωτική ήττα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, να ανασυντάσσεται για να παραδοθεί στον ναζισμό και στη φρίκη του. Είδε μορφωμένους ανθρώπους να γοητεύονται από αυτή τη φρίκη. Και κατανόησε από πρώτο χέρι, απότακτος κι ο ίδιος από τον κόσμο του, ότι ο πολιτισμός δεν είναι ποτέ ασπίδα απαράβατων αξιών.
Αυτό ακριβώς κάνει σήμερα το έργο του τόσο αναγκαίο. Σε μια εποχή όπου η δυσπιστία προς τη δημοκρατία διεκδικεί να γίνει πλειοψηφικό ρεύμα, ενώ στις κρατικές και στις διακρατικές διευθετήσεις επανέρχεται η ιδέα της ισχύος, ενώ οι ΗΠΑ απομακρύνονται από την Ευρώπη και στις δυτικές κοινωνίες αναδύονται ριζοσπαστικές ιδεολογίες που απειλούν τη δημοκρατική τάξη και συνολικά το δυτικό δημοκρατικό οικοδόμημα, ο Τόμας Μαν υπενθυμίζει πόσο εύκολα μια κοινωνία μπορεί να παρασυρθεί από τις ίδιες της τις αντιφάσεις.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η βαθύτερη επικαιρότητα του Τόμας Μαν: όχι μόνο στις ιστορικές αναλογίες ανάμεσα στη δική του εποχή και στη δική μας, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο περιέγραψε τον εσωτερικό διχασμό του σύγχρονου ανθρώπου. Οι ήρωές του είναι άνθρωποι καλλιεργημένοι αλλά αβέβαιοι, ευφυείς αλλά ανήμποροι να δράσουν, παγιδευμένοι ανάμεσα στην ανάγκη για νόημα και στην ειρωνική επίγνωση της κατάρρευσης των βεβαιοτήτων τους. Αυτή ακριβώς η πνευματική και ηθική αμφιθυμία κάνει σήμερα τη λογοτεχνία του να μοιάζει τόσο οικεία.
Όλα τα παραπάνω εξηγούν γιατί ο Τόμας Μαν διαβάζεται και στις ημέρες μας με μεγάλη ένταση. Όχι από νοσταλγία για μια χαμένη Ευρώπη της υψηλής κουλτούρας, για την οποία η λογοτεχνία του μαρτυρεί, αλλά επειδή μέσα στις σελίδες του αναγνωρίζουμε τα δικά μας αδιέξοδα, τους δικούς μας φόβους και τις δικές μας αντιφάσεις. Και επειδή, σε καιρούς ιστορικής αβεβαιότητας, η μεγάλη λογοτεχνία δεν λειτουργεί ως φυγή από την πραγματικότητα. Το αντίθετο. Μας προσγειώνει στην πραγματικότητα αναγκάζοντάς μας να την αντικρίσουμε.
