Αναπόδοτη δικαιοσύνη

Η βία είναι το απαραγνώριστο χαρακτηριστικό ήδη από την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Ελισάβετ Χρονοπούλου με τίτλο Φοράει κοστούμι (2013). Βία που μπορεί να αποδειχθεί σωματική ή  ψυχική, χρόνια ή συγκυριακή, αλλά και αθέλητη ή εσκεμμένη. Τα πάντα εξαρτώνται από τον εκλυτικό παράγοντα ο οποίος θα την αποδεσμεύσει: άλλοτε θα είναι η κοινωνική εξουσία και ο πλούτος που θα οδηγήσουν στην αποσιώπηση ενός βιασμού· άλλοτε ο φόβος της τιμωρίας που θα επιβάλει μια διά βίου διαπόμπευση και αδικία· άλλοτε μια αμοιβαία απόκρυψη που θα προκαλέσει έναν βαρύ, σχεδόν θανάσιμο ξυλοδαρμό· άλλοτε η ιδεοληψία που θα επιφέρει βαθύ ρήγμα σε έναν στενό συγγενικό δεσμό· και άλλοτε η ενοχή για έναν κτηνώδη φόνο που θα έχει αποτέλεσμα μια δεύτερη πράξη θανάτου με τη διάλυση μιας ολόκληρης ζωής. Βία θα υπάρξει και σε ορισμένες λιγότερο προφανείς περιπτώσεις: όταν ένας καθυστερημένος νεαρός θα σκορπίσει τον τρόμο σ’ ένα κατάστημα δώρων με τη δύσμορφη παρουσία του ή όταν μια ερωτική βραδιά θα τυλιχτεί με έναν παντοτινό πέπλο σιωπής, παίζοντας ένα απάνθρωπο μνημονικό παιχνίδι.

Εκείνο που απασχολεί τη Χρονοπούλου δεν είναι η καταγγελία ή η καταγραφή της βίας, αλλά οι θύλακες μέσα στους οποίους εγκλωβίζονται οι πρωταγωνιστές της: το πώς, προσπαθώντας να αποφύγουν ή να ξορκίσουν το κακό, το μετατρέπουν σε αναπόφευκτη εξέλιξη. Όλα τα διηγήματα του πρώτου βιβλίου είναι εξίσου καλά (με ιδιαιτέρως λεπτές ψυχολογικές αναλύσεις), αλλά κορυφαία από δραματουργική άποψη είναι τρία: το «Τι να σου πει κι η θάλασσα», το «Φοράει κοστούμι» και η εμπνευσμένη «Αμαλία» (χωρίς την παραμικρή αμφιβολία ένα μικρό αριστούργημα).

Η βία θα δώσει το παρών και στο δεύτερο, εξαιρετικά δεξιοτεχνικό βιβλίο της Χρονοπούλου, το Έτερος εχθρός (2017), μια συλλογή με διηγήματα τα οποία τοποθετούν στο κέντρο της δράσης τους την περίοδο της ναζιστικής κατοχής της Αθήνας, εκκινώντας κατά κανόνα από το σήμερα, με το ξετύλιγμα της μνήμης ηρώων που ήταν εκείνα τα χρόνια παιδιά ή που ξύνουν τις κληρονομημένες πληγές των γονιών τους. Η πείνα, ο μαυραγοριτισμός, οι μεταπωλήσεις ακινήτων με ταπεινωτικό αντίτιμο και τα μυστικά που πλέκονται στο εσωτερικό των οικογενειών, για να καταδιώξουν εν συνεχεία με το ενοχικό τους βάρος διά παντός τούς δρώντες, αποτελούν τα βασικά θέματα της Χρονοπούλου η οποία σπεύδει να εγκαταστήσει ένα στοιχείο ίντριγκας σε κάθε ιστορία της: μια απωθημένη και ως εκ τούτου βαθιά τραυματική λεπτομέρεια της κατοχικής καθημερινότητας που θα μετασχηματίσει τον ιστορικό ζόφο της εποχής σε πηγή της προσωπικής βίας η οποία θα εξαπολυθεί εναντίον δικαίων και αδίκων.

Ένας κύκλος από αίμα

Ένας κύκλος από αίμα. Το δαχτυλίδι που υφαρπάζει ένα επιτήδειο κάθαρμα από μιαν ηθοποιό για το χαρίσει στην αγαπημένη του πόρνη. Ένας κουρελιασμένος οπλίτης του αλβανικού μετώπου που βαδίζει κατευθείαν επάνω στους Γερμανούς, έχοντας προηγουμένως κατατρομάξει ένα οκτάχρονο κοριτσάκι. Δυο αδέλφια που εξαφανίζουν το πτώμα της γιαγιάς τους για να συνεχίσουν να παίρνουν το δελτίο τροφίμων της. Ένας θείος που εγκαταλείπεται εν ψυχρώ στη λιμοκτονία του. Ένας απόφοιτος της Νομικής που προδίδει στους Γερμανούς το φίλο του για να γλιτώσει ο ίδιος. Ένας ερωτευμένος σύζυγος που χωρίζει τη γυναίκα του μετά τον δημόσιο εξευτελισμό τον οποίο του επιφυλάσσουν οι κατακτητές. Ένας σκοτωμένος που θέλει να εκδικηθεί από τον τάφο τον πατέρα του. Ένας γερμανός στρατιώτης που ετοιμάζεται για τη μεγάλη σφαγή της Βέρμαχτ στη Ρωσία. Ένα σπίτι κι ένα πιάνο που άλλαξαν χέρια για να μην αποκατασταθεί ποτέ η ζημιά. Τέλος, ένα κτήμα, μια περιουσία και μια βιοτεχνία που έρχονται ως αποτέλεσμα μιας αν μη τι άλλο ύποπτης διαδρομής.

Βασισμένη σε πλήθος πηγών (ημερολόγια, τραγούδια, ποιήματα, μαρτυρίες, ιστοριογραφικές μελέτες και μυθιστορήματα), η Χρονοπούλου δεν επιζητεί, όπως και στο πρώτο βιβλίο της, να καταγγείλει τη βία ούτε και να τη διερευνήσει ως καταθλιπτικό πλην μοιραίο σύμπτωμα της Ιστορίας. Η βία στον Έτερο εχθρό είναι κάτι πολύ πιο ανθρωποκεντρικό: είναι η βία που θα ασκήσουν ή θα υποστούν οι αδύναμοι και οι παραμερισμένοι μέσα στην απεγνωσμένη τους προσπάθεια να επιβιώσουν. Ακόμα και έναντι οιουδήποτε τιμήματος.               

Το τωρινό, τρίτο στη σειρά βιβλίο της Χρονοπούλου επανέρχεται στη βία και στην αγριότητα της Κατοχής, εστιάζοντας πλέον την προσοχή στο ζήτημα των δωσίλογων (τουλάχιστον παραπλήσιο με τις επιχειρήσεις προσωπικής ωφέλειας και με τον μαυραγοριτισμό)  και σχηματίζοντας, αν συνυπολογίσουμε τα δύο προηγούμενα βιβλία, μια τριλογία για τη βία, οξύτερη, αθλιότερη και πιο ανατριχιαστική κάθε φορά που γίνεται ένα βήμα βαθύτερα στο παρελθόν. Η συγγραφέας θα περάσει τώρα στο μυθιστόρημα, συμπυκνώνοντας τα θέματα και τις αφηγηματικές τεχνικές της σε ένα πλαίσιο που συμπεριλαμβάνει αμφότερες τις κατηγορίες: από την πολιτική βία του παρελθόντος ή από την πίεση της μεταμνήμης (από τον τρόπο με τον οποίο κληροδοτούνται τα τραύματα και οι ενοχές για το ατομικό μα και για το συλλογικό κακό από γενιά σε γενιά) μέχρι τη συνομιλία μιας κατά βάσιν ρεαλιστικής μυθοπλασίας από τη μια πλευρά με πραγματικά πλην πειραγμένα ιστορικά υλικά (αρχεία δικών, καταθέσεις μαρτύρων, ιστοριογραφικές υποσημειώσεις και τεκμηριωμένη ιστορική δράση σε αγαστή συγκατοίκηση με επινοημένα βιογραφικά και με μυθιστορηματικά οικογενειακά επεισόδια συνοδευόμενα από ομόλογα ημερολόγια, επιστολές και ποιήματα – όπως και στον Έτερο εχθρό) και από την άλλη με τον κόσμο της φαντασίας ή μάλλον με τη δύσκολη πραγματικότητα των ψευδαισθήσεων και της σύγχυσης, όταν ο ήρωας καλείται να αντιμετωπίσει ευθύνες από μια εποχή προς την οποία επί δεκαετίες πίστευε (και μάλιστα με πίστη ακράδαντη) πως δεν όφειλε το παραμικρό.

Συνομιλώντας με τις έρευνες Οι δωσίλογοι (2023) του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, ο οποίος υπογράφει το επίμετρο στο Επί σκοπώ πλουτισμού, και  Δίκες δοσίλογων (2014) του Δημήτρη Κουσουρή (άνοιξαν και οι δύο καινούργιο βλέμμα στην ιστορία του ελληνικού δωσιλογισμού), η Χρονοπούλου θα φωτίσει τη βδελυρή (ακόμα κι αν έκτοτε έχουν μεσολαβήσει ογδόντα έτη) συνεργασία αρκετών Ελλήνων με τους ναζί κατά τη διάρκεια της Κατοχής, καθώς και τη μεταπολεμική δικαστική διαδικασία μέσω της οποίας οι πράξεις τους σκεπάστηκαν από τη λήθη.

Σε μια μυθοπλαστική διαδρομή με ακατάπαυστο σασπένς, όπου ο κεντρικός ήρωας και αφηγητής Γιώργος Ασλανίδης θα ταξιδέψει έντρομος από το ανυποψίαστο τώρα  σε ένα πλήρως συσκοτισμένο πριν, ύστερα από παρακίνηση του εντελώς άγνωστού του Δημοσθένη Σαρίκα, η Χρονοπούλου με συνεχείς αναδιηγήσεις, ανακατατάξεις και επαναπροβολές των πεπραγμένων της Κατοχής θα δείξει πώς ο αφηγητής, εγγονός ενός ασφαλίτη, δωσίλογου και οικονομικού εκβιαστή θα τιμωρηθεί με την εσχάτη των ποινών – επιβεβλημένη από μια μετακατοχική αυτοδικία λόγω της ατιμωρησίας του θανάτου της Αμαλίας Σαρίκα, της αδελφής του Δημοσθένη, για τις αντιστασιακές της ενέργειες. Ο παππούς του Γιώργου Ασλανίδη (αληθινό πρόσωπο) θα κουκουλωθεί από τη γυναίκα του, τη γιαγιά του εγγονού, όσο εκείνος θα σκάβει την οικογενειακή προϊστορία για να ανακαλύψει εκ νέου τον παραποιημένο εαυτό του. Κι όλα αυτά, πάλι δίχως καταγγελίες και βουρκωμένα μάτια ηθικής αγανάκτησης. Μόνο με την αναπόδοτη δικαίωση που απαιτεί ένα οριστικά χαμένο παιχνίδι. Δικαίωση όντως ηθική και πολιτική την οποία μόνο η λογοτεχνία, αν πρόκειται για λογοτεχνία όπως η λογοτεχνία της Χρονοπούλου, είναι σε θέση να διεκδικήσει με αξιοπιστία.