Το διαπίστωσα ξανά με αφορμή το Big Bang 1970–1973 των Στάθη Καλύβα και Νατάσας Τριανταφύλλη. Ένα ογκώδες βιβλίο εκατοντάδων σελίδων, γεμάτο πρόσωπα, αναφορές, πολιτισμικές διαδρομές και ιστορικές διασταυρώσεις, το οποίο τόλμησε να κάνει κάτι σχεδόν ασυγχώρητο για την εγχώρια ιδεολογική αισθητική, περιγράφοντας τη δικτατορία όχι μονοδιάστατα ως χώρο καταπίεσης και αντίστασης αλλά και ως περίοδο κοινωνικής συνέχειας, πολιτισμικής ζύμωσης και αντιφάσεων.
Και κάπου εκεί ενεργοποιήθηκε πάλι η γνώριμη μικρή βιομηχανία αγανακτισμένης ευαισθησίας.
Η συζήτηση στάθηκε ελάχιστα στην κεντρική ιδέα του βιβλίου, στην προσπάθειά του να προσεγγίσει διαφορετικά τη μεταπολιτευτική μνήμη και στην ίδια την ιστορική του πρόταση· στο κατά πόσο στέκει, τι ακριβώς φωτίζει και ποιες πλευρές της περιόδου φέρνει στην επιφάνεια, τις οποίες η δημόσια αφήγηση άφησε για δεκαετίες στο περιθώριο. Τέτοιου είδους αντιπαραθέσεις απαιτούν γνώση, πνευματικό κόπο και, κυρίως, τη διάθεση να βγεις, έστω προσωρινά, από την αυτάρεσκη ασφάλεια της ιδεολογικής σου φυλής.
Αντί γι’ αυτό, ενεργοποιήθηκε αμέσως ο μικρός ελληνικός μηχανισμός της ηθικής αστυνόμευσης. Το μεγάλο ζήτημα έγινε ότι οι συγγραφείς ανέφεραν λανθασμένα πως ο Μάριος Χάκκας αυτοκτόνησε αντί να γράψουν πως πέθανε από καρκίνο. Ένα πραγματικό λάθος, ασφαλώς. Ένα λάθος που διορθώθηκε αμέσως, με συγγνώμη και σχετική ενημέρωση. Μόνο που στην χώρα της φαιδράς, πολιτισμικής, πορτοκαλέας το λάθος δεν αντιμετωπίζεται ως λάθος αλλά ως ευκαιρία επίδειξης δημόσιας ηθικής αυταρέσκειας και συκοφαντικής εξόντωσης του λογιζόμενου ως ιδεολογικού αντιπάλου.
Εμφανίστηκε αίφνης, λοιπόν, εκείνη η γνωστή εκλεπτυσμένη αγανάκτηση των ανθρώπων των γραμμάτων. Εκείνο το αφ’ υψηλού ύφος του επιδοτούμενου εισαγγελέα που μιλά σαν να υπερασπίζεται τον ίδιο τον πολιτισμό από βάρβαρους εισβολείς. Άλλοι αναρωτήθηκαν πώς είναι δυνατόν να γράφτηκε κάτι τέτοιο για τον Χάκκα. Άλλοι άφησαν να αιωρείται το αφοπλιστικό υπονοούμενο περί «γνωστών απόψεων» του Καλύβα. Άλλοι, μέσα σε 150 λέξεις γεμάτες υψηλή αισθητική αυστηρότητα, κατέληξαν πως το αληθινό πρόβλημα του βιβλίου ήταν ότι δεν αναφέρθηκε επαρκώς το περιοδικό Ευθύνη.
Το ωραιότερο βέβαια ήρθε όταν όσοι εξανέστησαν για το «σοβαρό ατόπημα» κατά της ιστορικής αλήθειας κατάφεραν μέσα στην ίδια ανακοίνωση να μπερδέψουν τη χρονολογία γέννησης του ίδιου του Χάκκα. Ο δαίμων του τυπογραφείου, φαίνεται, λειτουργεί επιλεκτικά. Όταν το λάθος το κάνει ο ιδεολογικά ύποπτος, αποκτά μεταφυσικές διαστάσεις ηθικής παρακμής. Όταν το κάνει ο ηθικά ορθός, μετατρέπεται σε ανθρώπινη αβλεψία.
Γιατί φυσικά το πραγματικό ζήτημα δεν ήταν ποτέ ο Χάκκας, ούτε η βιογραφική αβλεψία. Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι ο Καλύβας παραμένει για μεγάλο κομμάτι της σταλινογενούς μεταπολιτευτικής ευαισθησίας ένας άνθρωπος χωρίς τα σωστά ιδεολογικά ένσημα. Στην Ελλάδα μπορείς να κάνεις λάθη, υπερβολές, ανοησίες, ακόμα και να παράγεις αδιάφορη επιδοτούμενη αμπελοφιλοσοφία δεκαετιών, αρκεί να ανήκεις στο σωστό ηθικό στρατόπεδο. Αν όμως δεν έχεις περάσει από τα προβλεπόμενα τελετουργικά της αριστερής νομιμοποίησης, κάθε σου υποσημείωση αντιμετωπίζεται περίπου ως έγκλημα κατά των γραμμάτων.
Κάπως έτσι η κριτική μετατρέπεται σε φυλετικό ένστικτο μικρής άγριας ιδεολογικής κοινότητας. Και ίσως τελικά το πιο κουραστικό στοιχείο της ελληνικής πολιτιστικής ζωής δεν είναι η διαφωνία, αλλά εκείνη η σκατοψυχία που μεταμφιέζεται διαρκώς σε καλλιέργεια.
