Γιώργος Βασιλείου, Μια σύγχρονη Οδύσσεια. Αυτοβιογραφία, Παπαζήση, Αθήνα 2013, 517 σελ.
Το πρώτο μέρος της αυτοβιογραφίας του πρώην προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας αποτελεί συναρπαστικό αφήγημα. Η ιστορία των γονιών του, η σχέση τους με την Αριστερά, η μεταπολεμική περιπέτεια της οικογένειας στην ανατολική Ευρώπη, η συγκρότηση του Γιώργου Βασιλείου σε δύσκολα χρόνια, η επιστροφή του στην Κύπρο και η στράτευσή του στη δημοκρατική Αριστερά και στην ενεργό πολιτική... Πέρα από το στοιχείο της συγκίνησης που προσφέρει η ανθρώπινη περιπέτεια, πλουτίζει τη σύγχρονη κυπριακή ιστοριογραφία, δίνοντας το στίγμα και την πορεία ενός προσώπου που σφράγισε μια εποχή.
Η ζωή της οικογένειάς μου ήταν τόσο περιπετειώδης όσο ο ίδιος ο 20ός αιώνας. Ήταν άρρηκτα δεμένη με τα μεγάλα γεγονότα που τον σημάδεψαν, τις ιδέες και τις ελπίδες που γέννησε, τις τραγικές διαψεύσεις του, τη γέννηση της ανεξαρτησίας και ανάπτυξης της Κύπρου.
Με αυτά τα λόγια αρχίζει τη διήγηση της περιπέτειας της ζωής του ο πρώην πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Γιώργος Βασιλείου. Ο παππούς από τον πατέρα του, επίσης Γιώργος Βασιλείου από την Κώμη Κεπήρ, παντρεύεται στον Κάμπο, όπου εργάζεται ως δασονόμος, και αργότερα εγκαθίσταται στο Βαρώσι. Ο παππούς από τη μητέρα, Όθων Γιαβόπουλος, από τη Βυτίνα Αρκαδίας, σπουδάζει ζωγραφική στο Μετσόβιο και αφοσιώνεται στην αγιογραφία. Παντρεύεται την Αθηναία με καταγωγή από την Πόλη Αργυρώ κι έρχεται στη Λεμεσό το 1899, όπου ασχολείται με την αγιογράφηση εκκλησιών. Στο Γυμνάσιο Λεμεσού, όπου έρχεται για να κάνει την έκτη τάξη ο πατέρας του, Βάσος Βασιλείου (το Γυμνάσιο Αμμοχώστου ήταν πεντατάξιο), γνωρίζεται με τη Φωφώ, κόρη του Όθωνα Γιαβόπουλου, ερωτεύονται, πηγαίνουν μαζί για σπουδές στην Αθήνα – οφθαλμιατρική ο Βάσος, οδοντιατρική η Φωφώ– και, φοιτητές ακόμα, παντρεύονται.
Καθοριστικό ρόλο στην ιδεολογική συγκρότηση καθώς και στον προσανατολισμό της ζωής των δυο νέων θα διαδραματίσει ο μεγαλύτερος αδελφός της Φωφώς, Νίκος Γιαβόπουλος, ο οποίος, το 1924, επιστρέφοντας από την Αθήνα, φέρνει μαζί με το πτυχίο ιατρικής και το σοσιαλιστικό όραμα για ισότητα και δικαιοσύνη. Ο φλογερός ενθουσιασμός και η μέχρι αυταπαρνήσεως αφοσίωσή του στον αγώνα για έναν καλύτερο κόσμο, σε μια εποχή που ο λαός ζούσε σε συνθήκες εξαθλίωσης στο έλεος των τοκογλύφων, καθιστούν τον Νίκο Γιαβόπουλο ένα εμπνευσμένο ηγετικό στέλεχος του ΚΚ Κύπρου και, συνάμα, μια ηρωική μορφή του κυπριακού εργατικού κινήματος. Ήδη, πριν φύγουν για σπουδές στην Αθήνα, ο Βάσος και η Φωφώ, όντας άγρυπνες συνειδήσεις αλλά και λόγω της μαγνητικής επίδρασης που ασκεί στη στάση τους απέναντι στη ζωή ο Νίκος Γιαβόπουλος, γίνονται και οι δυο μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Οι περιπέτειες της οικογένειας αρχίζουν το 1925 με την απέλαση του Νίκου Γιαβόπουλου από την Κύπρο λόγω της δράσης του και, λίγους μήνες μετά, με την επιστροφή ολόκληρης της οικογένειάς του στην Αθήνα (1926). Εκεί, με τη συνδρομή του, Βάσος και Φωφώ εντάσσονται στο ΚΚΕ και μετέχουν ενεργά σε όλη τη διάρκεια των σπουδών τους στις φοιτητικές ιδεολογικές και κοινωνικές κινητοποιήσεις. Από ’δώ και μπρός, ολόκληρη η ζωή του ζευγαριού αφιερώνεται στον αγώνα για ισότητα και δικαιοσύνη.
Kαλοί κομμουνιστές
Ο Βάσος Βασιλείου και η Φωφώ Γιαβοπούλου ολοκληρώνουν τις σπουδές τους το 1930, οπότε επιστρέφουν και εγκαθίστανται στο Βαρώσι – όπου, το 1931, γεννιέται ο Γιώργος Βασιλείου. Γυρίζουν ξανά στην Αθήνα, το 1933, για να συνεχίσουν την ειδίκευση, όπου θα εμπλακούν εκ νέου στους κοινωνικούς αγώνες της περιόδου. Το 1936, καταδιωγμένοι, θα διαφύγουν στη Λέσβο, απ’ όπου επίσης, μερικά χρόνια αργότερα, θα χρειαστεί να οργανώσουν νέα δραματική διαφυγή μερικές ώρες πριν από την άφιξη των γερμανών κατακτητών. Επιστρέφουν με περιπετειώδη τρόπο στην Κύπρο, μέσω Τουρκίας. Εκεί ο Βάσος ανοίγει οφθαλμιατρείο αλλά, ταυτόχρονα, μαζί με τη Φωφώ, συμμετέχουν στη δημόσια δραστηριότητα της Αριστεράς. Βαρώσι, μετά Κάμπος, μετά Πάφος, μετά Λεμεσός, δηλώνουν παρουσία όπου το απαιτούν οι συνθήκες. Η Αριστερά, εκείνη την εποχή, στην Κύπρο, εκπροσωπούσε ένα όραμα ηρωισμού και κοινωνικής δικαιοσύνης.
Στη Λεμεσό, ο Βάσος Βασιλείου και η Φωφώ αποκτούν ηγετικό ρόλο. Μάλιστα, εκείνος ουσιαστικά ηγήθηκε της εκστρατείας να στρατευθεί το λαϊκό κίνημα στον αντιφασιστικό αγώνα, στρατηγική επιλογή ως γνωστόν του κομμουνιστικού κινήματος σε όλη την Ευρώπη. Στο πλαίσιο αυτής της στράτευσης, η Φωφώ συμπαραστάθηκε ιδιαίτερα στον αγώνα των μεταλλωρύχων, κατά τη διάρκεια των μεγαλύτερων απεργιακών κινητοποιήσεων που έγιναν ποτέ στην αγγλοκρατούμενη Κύπρο (Ιανουάριος έως Μάιος 1948). Κι όταν, τον Μάρτιο του 1949, πριν την κατάρρευση, ο Δημοκρατικός Στρατός καλεί εθελοντές, ο Βάσος και η Φωφώ φεύγουν αμέσως για το μέτωπο, από μια μακρά διαδρομή. Λεμεσός - Μασσαλία με το πλοίο, κατόπιν μέσω Παρισιού, Βουδαπέστη και από εκεί, με τη βοήθεια των οργανώσεων, Γράμμος.
Το «Ημερολόγιο του βουνού», που ο Βάσος Βασιλείου κράτησε στο Γράμμο και παραθέτει ολόκληρο στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του ο γιος του, είναι μια συνθλιπτική μαρτυρία του τρόπο με τον οποίο αποδομείται ο μύθος του οράματος της αριστερής χειραφέτησης. Μεταξύ άλλων, καταγράφεται η ρήξη με τον Νίκο Ζαχαριάδη και η εξορία του στην Τασκένδη όπου, υπό άθλιες συνθήκες διαβίωσης, θα αναδειχθεί στον γιατρό που ξαναδίνει το φως στους πάσχοντες συνανθρώπους του.
Προσγειωμένος στην πραγματικότητα
Στο μεταξύ, ο Γιώργος Βασιλείου, έχοντας αποφοιτήσει από το Γυμνάσιο Πάφου όπου τον είχε οδηγήσει μαζί με τέσσερις συμμαθητές του η «ανταρσία» και η ρήξη με τον αντιδραστικό γυμνασιάρχη Γερακάρη, είχε σταλεί στη Γενεύη για σπουδές στην ιατρική (1948). Με τους γονείς του όμως στο βουνό κι αργότερα στην εξορία, μένει χωρίς πόρους, οπότε το 1949 φεύγει για να μείνει σε έναν θείο του στη Βιέννη. Αλλά όταν κι ο θείος φυλακίζεται, επιλέγει τον Ιανουάριο του 1950 να καταφύγει στη Βουδαπέστη, όπου ήδη ζούσε η μητέρα του κι όπου, σε κλειστό σχολείο, φοιτούσε και η αδελφή του Μόνικα. Στη Βουδαπέστη θα ζήσει μια ταραχώδη δεκαετία, συνελήφθη μάλιστα και φυλακίστηκε για ένα διάστημα από τις αρχές, επειδή στη διάρκεια της Ουγγρικής Επανάστασης του 1956, που καταπνίγηκε με σοβιετική στρατιωτική επέμβαση, συνεργάστηκε με επαναστατικές ομάδες. Εν τέλει, σε συνθήκες στέρησης και δοκιμασιών, θα συμπληρώσει το 1959 τις διδακτορικές του σπουδές στην οικονομία, αφού στο μεταξύ και ο ίδιος, λόγω και την ανυπόφορης καθημερινότητας που ζούσε, προσγειωθεί σε μια πραγματιστική θεώρηση της ζωής. Ο πραγματισμός θα καθορίσει τη μετέπειτα επαγγελματική και πολιτική σταδιοδρομία του.
Τον Απρίλιο του 1960, ο Γιώργος Βασιλείου φεύγει για το Λονδίνο όπου επίσης αντιμετώπισε δυσκολίες, ως προερχόμενος από το «σιδηρούν παραπέτασμα». Καταφέρνει, πάντως, και αρχίζει να εργάζεται στον τομέα της έρευνας της αγοράς. Τέλη του ίδιου χρόνου τελειώνει η οδύσσεια και των γονιών του: ο πατέρας του καταφέρνει να φύγει από την Τασκένδη και, πριν καταλήξει στην ανεξάρτητη πλέον Κύπρο, στη Λεμεσό, Βάσος, Φωφώ και ο γιος τους Γιώργος Βασιλείου συναντιούνται όλοι μαζί ξανά, έπειτα από έντεκα χρόνια, στο Λονδίνο.
Ο Βάσος Βασιλείου ξανανοίγει το ιατρείο του στη Λεμεσό όπου πολύ σύντομα θα εδραιώσει εκ νέου τη φήμη του ως σπουδαίος οφθαλμίατρος. Το 1962, ένα χρόνο μετά δηλαδή, επιστρέφει στην Κύπρο και ο Γιώργος. ωστόσο, η οικογενειακή ευτυχία θα σκιασθεί από την ασθένεια και, τελικά, τον πρόωρο θάνατο της Φωφώς το 1963.
Αλλά η ζωή προχωρά. Και ο νεαρός Γιώργος Βασιλείου, εξοπλισμένος με νέες ιδέες, ιδρύει το Κέντρο Ερευνών Μέσης Ανατολής, τον πρώτο οργανισμό έρευνας αγοράς στο νησί, με ευρύτατη επιρροή στις χώρες της Μέσης Ανατολής. Μέσω του Κέντρου, θα εισαγάγει και θα καθιερώσει τον θεσμό των δημοσκοπήσεων στην Κύπρο. Με την ισχυρή στήριξη της συζύγου του Ανδρούλας (παντρεύτηκαν το 1966), αλλά κυρίως με τη δραστηριότητά του σε πλείστους τομείς της οικονομικής και κοινωνικής ζωής του τόπου, καθώς και μέσα από παρεμβάσεις με κείμενα και διαλέξεις, καταξιώνεται ως διαπρεπής οικονομολόγος με διεθνή αναγνώριση.
Κατά συνέπεια, η κάθοδός του, με τη στήριξη του ΑΚΕΛ, ως υποψηφίου στις προεδρικές εκλογές του 1988, δεν ήταν τυχαίο γεγονός. Ήταν η κορυφαία στιγμή μιας πολύπλευρης επιτυχούς σταδιοδρομίας, η συνάντηση της κληρονομιάς μιας ιδεολογίας του παρελθόντος που είχε συνυφανθεί με τις ιδέες της προόδου με μιαν ακατάβλητη ενεργητικότητα που πατούσε γερά στη ρεαλιστική εκτίμηση της πραγματικότητας. Η επιτυχής προεδρία του (το αντικείμενο του αναμενόμενου δεύτερου τόμου), η οποία σφραγίστηκε με την πρώτη συστηματική απόπειρα εκσυγχρονισμού του κράτους και της κοινωνίας και με την πρώτη συγκροτημένη προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού, ήταν το επιστέγασμα αφ’ ενός της πραγματιστικής θεώρησής του, αφ’ ετέρου της καθαρής ματιάς του στα πολιτικά μας πράγματα, απαλλαγμένης από τις αγκυλώσεις του πολιτικού μας συστήματος.
