David Ricks: κείμενα και ποιήματα που αντέχουν στο χρόνο

Στη συνομιλία μας, που ακολουθεί, η οποία έγινε τον Σεπτέμβριο του 2025, με σκοπό να δημοσιευθεί στο συγκεκριμένο αφιέρωμα, μιλήσαμε για την ακαδημαϊκή διαδρομή του, για τις βυζαντινές και τις ελληνικές σπουδές στην Ελλάδα και στον κόσμο, αλλά και για τους συγγραφείς και τους ποιητές που τον διαμόρφωσαν, για τη συνδυαστική αφιέρωσή του στην ποιητική παραγωγή αλλά και στη μελέτη της ποίησης, για τα πρόσωπα που του άνοιξαν δρόμους, για τη μέθοδο και τις τεχνικές του – αλλά και για τις ελληνικές σπουδές σήμερα και το σημερινό πρόσωπο της ελληνικής ποίησης.

Το πλήρες κείμενο της συνομιλίας μας ακολουθεί:

Πού γεννηθήκατε;

Γεννήθηκα στην Οξφόρδη (στο σημείο ακριβώς που γεννήθηκε ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος!) το 1959. Μεγάλωσα στο Μπρίστολ, όπου και μένω σήμερα.

Ποια ήταν η πρώτη σας επαφή με τα βιβλία;

Ο πατέρας μου ήταν, και παραμένει (σε ηλικία 91 ετών!), καθηγητής πανεπιστημίου με ειδίκευση στην αγγλική ποίηση, επομένως μεγάλωσα σε σπίτι με πλήθος βιβλία. Από τα τρία μου χρόνια διάβαζα με κάποια άνεση, και με προτίμηση βιβλία περιπετειώδη. Στο Βristol Grammar School ξεκίνησα σπουδές λατινικής και αρχαίας ελληνικής φιλολογίας, που τις συνέχισα στο Christ Church, Oxford.

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε ποίηση;

Τα πρώτα ποιήματά μου τυπώθηκαν σε σχολικά περιοδικά. Το 1971 πήρα το βραβείο ποίησης “Young Observer” της εφημερίδας The Observer. Κριτής του διαγωνισμού ήταν ο τότε Poet Laureate, Cecil Day Lewis. Από τότε έγραφα ποίηση αραιά και πού, για να κάνω μια δεύτερη αρχή στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Τότε βγήκε το φυλλάδιο, Diptych (1993), ενώ φιλοξένησαν μια σειρά ποιήματά μου έγκυρα περιοδικά της Αμερικής – το Poetry (του Σικάγου), το New England Review, το Southwest Review κ.ά. Σε αμερικανικά περιοδικά αποκλειστικά, επειδή απέφευγα κάθε επαφή με το αναγνωστικό κοινό. Κι ακόμα την αποφεύγω, όσο μπορώ…

Τι σας εμπνέει για να ξεκινήσετε ένα ποίημα. Πώς και πότε θεωρείτε ότι αυτό ολοκληρώνεται;

Τελευταία ασχολούμαι κυρίως με την μετάφραση. Ως ποιητής είμαι κάθε άλλο παρά συστηματικός (δεν κρατώ ημερολόγιο κ.λπ.), είμαι ερασιτέχνης ή, αν προτιμάτε, λιγάκι τεμπέλης. Μια μνεία μικρή, κι ασήμαντη (κατά την ορολογία του Καβάφη) μου κάνει εντύπωση, κάποιος ρυθμός με καλεί να δημιουργήσω φράσεις που ταιριάζουν σ’ αυτόν, ένας πίνακας με προκαλεί να εκφραστώ γλωσσικά. Γενικά, μπορώ να πω ότι τα καλύτερά μου ποιήματα τα έγραψα εν θερμώ, δηλαδή σε χρονικό διάστημα ολίγων λεπτών ή μέσα σε μια ώρα το πολύ. Και τότε αρχίζει η επεξεργασία του ποιήματος, με στόχο κυρίως τη λιτότητα της έκφρασης – πολλές φορές περιορίζεται στον τίτλο του εν λόγω ποιήματος.

Ποια είναι η αγαπημένη σας θεματολογία;

Σχετικά, έχει γράψει τελευταία ο φίλος Νάσος Βαγενάς στην εισαγωγή στο Σημεία των καιρών. Στο λύκειο όπως και στο πανεπιστήμιο ειδικεύθηκα στις ιστορικές σπουδές, και από τα ποιήματά μου τα περισσότερα, ακόμη και εκείνα που αφορούν τις καλές τέχνες και τους καλλιτέχνες, έχουν ένα συγκεκριμένο ιστορικό υπόβαθρο (ή και πολιτικό, σε μερικές περιπτώσεις). Το αυτοβιογραφικό στοιχείο απουσιάζει, έτσι μου φαίνεται τουλάχιστον.

Προτιμάτε να γράφετε σε έμμετρο ή σε ελεύθερο στίχο τα ποιήματά σας;

Θα προτιμούσα όλα να ήταν σε έμμετρο στίχο, προφανώς όμως δεν το κατάφερα. Ελπίζω, ωστόσο, οι τρεις ενότητες που είναι γραμμένες σε ελεύθερο στίχο (για τον James Angleton, τον Κάλβο και τον Emil Νolde αντίστοιχα, πρόκειται για τρεις ανθρώπους αρκετά δύσκολους) ότι λειτουργούν ως ποιητική έκφραση συμπυκνωμένη στο έπακρον.

Στην ποιητική σας συλλογή With Signs Following, που κυκλοφόρησε στην Αγγλία το 2024, και σχεδόν αμέσως στην Ελλάδα, με τίτλο Σημεία των Καιρών, σε μετάφραση Νάσου Βαγενά, συμπαραθέτετε μεταφράσεις σύγχρονων ελλήνων ποιητών στα αγγλικά, παράλληλα με πρωτότυπα δικά σας ποιήματα. Γιατί κάνατε αυτή την επιλογή;

Η επιλογή αυτή αντικατοπτρίζει την άποψη του Βαγενά, την οποία συμμερίζομαι απόλυτα, ότι η μετάφραση ενός ποιήματος είναι ή πρέπει να είναι δημιουργία. Ο ίδιος ο Βαγενάς είναι από τους λίγους Έλληνες ποιητές που ενσωματώνουν μεταφράσεις στις ποιητικές συλλογές τους. Όμως τη στρατηγική αυτή την ακολουθούν εξαιρετικοί Αμερικανοί ποιητές όπως ο Donald Justice, ο David Ferry κ.ά. Σημειωτέον ότι στη συλλογή With Signs Following οι μεταφράσεις, με μόνη εξαίρεση το «Μετά τον Κατακλυσμό» του Βαγενά, είναι από το έργο ποιητών που έχουν από καιρό πεθάνει. Στο βαθμό που οι μεταφράσεις αυτές στέκουν ως αγγλικά ποιήματα, νιώθω περήφανος που πρώτος μεταφράζω τους αδικημένους Κωνσταντίνο Χατζόπουλο και Τέλλο Άγρα. Εδώ και λίγες μέρες σκάρωσα περιστασιακά και μια μετάφραση του ποιήματος «Σπασμένο καράβι», του μοναδικού Σκαρίμπα.

Πώς συγκροτείτε μια ποιητική συλλογή;

Η πρώτη μου συλλογή (φυλλάδιο μάλλον 10 και μόνο ποιημάτων) έχει τίτλο Shreds and Patches (εκδόσεις του Rack Press Poetry, οφείλει πολλά στο μεράκι του διευθυντή Νicholas Murray)^[1]. Η επιλογή των ποιημάτων δεν μου προκάλεσε δυσκολίες. Για πρώτη φορά πήρα απόφαση να κάνω μια επιλογή από τα ποιήματά μου, που ώς τότε ήταν διασκορπισμένα στον περιοδικό Τύπο. Τόσο ο φίλος Νάσος Βαγενάς (στον οποίο έστελνα ανάτυπα από τη δεκαετία του 1990) όσο και ο μακαρίτης David Ferry, κορυφαίος Αμερικανός ποιητής και μεταφραστής, με μάλωναν από καιρό που δεν έτρεφα φιλοδοξίες να εκδώσω ποιητική συλλογή. Τέλος υπέκυψα, και το φυλλάδιο είναι αφιερωμένο στους δυο αγαπημένους ποιητές. Το φυλλάδιο άρεσε στον δραστήριο ποιητή και εκδότη Peter Robinson, ο οποίος μου ζήτησε κανονική (80σέλιδη) ποιητική συλλογή, που τυπώθηκε το 2024^[2]. Γενικά, είναι δύσκολη η συγκρότηση της συλλογής. Ελπίζω ότι οι θεματικές ενότητες γεννούν κάποια συνοχή, με αρχή, μέση και τέλος. Ο τίτλος της συλλογής μάλλον γριφώδης (ακόμα και για τον σημερινά Άγγλο αναγνώστη η συναναστροφή του οποίου με τα βιβλικά κείμενα είναι περιορισμένη), το εξώφυλλο (αριστοτεχνικό εφεύρημα της Sally Castle) επίσης. (Το F στη λέξη Following αποτελεί νύξη στο ποίημα για τον Φόσκολο και το σπίτι του με το παιγνιώδες όνομα Digamma Cottage).

Ποιους ποιητές αγαπάτε;

Διαβάζω ως επί το πλείστον ιστορικά και φιλοσοφικά κείμενα, αλλά και πολλή ποίηση, από τον Όμηρο και τον Οράτιο μέχρι τη δική μου γενιά. Ποίηση αγγλική, γαλλική, λατινική. Και βέβαια και νεοελληνική. Στη συλλογή With Signs Following διακρίνονται τα ίχνη πολλών ποιητών με μεγαλύτερη ή λιγότερη ευκολία (Μπωντλαίρ, Έλιοτ, Φόσκολο, Τζέφρι Χιλ, F. T. Prince, Καβάφης, Σεφέρης, Σινόπουλος, Πατρίκιος, Γκανάς, Βαγενάς).

Θεωρείτε κάποιον μέντορά σας στο ποιητικό σας έργο;

Όπως είπα, καθοριστικό ρόλο έπαιξαν στη διαμόρφωσή μου (στο βαθμό που επιτρέπεται να μιλάμε για διαμόρφωση) οι φίλοι ποιητές David Ferry (πέθανε τέλη του 2023 σε ηλικία 99 ετών) και Νάσος Βαγενάς. Το ότι ο τελευταίος μεταφράζει ποιήματά μου από τη δεκαετία του 1990 πολύ με κολακεύει… Χρωστάω και δυο λόγια για το πρόσωπο στο οποίο είναι αφιερωμένο το βιβλίο μου: πρόκειται για τον πρόωρα χαμένο σε τροχαίο συμφοιτητή μου Dhiren Bhagat, ποιητή και provocateur.

Πώς βλέπετε την κατάσταση της νεοελληνικής ποίησης σήμερα;

Δεν είμαι σε θέση να μιλήσω (ως από καθέδρας…) για την κατάσταση της ποίησης, ούτε στην Ελλάδα ούτε αλλού. Σίγουρο είναι ότι ήταν μεγάλες οι απώλειες του 2024, η Τζένη Μαστοράκη κι ο Μιχάλης Γκανάς. Όσον αφορά τη σχέση ποίησης-πανεπιστημίου, μου κάνει εντύπωση πόσες/-οι αξιόλογες/-oι λογοτέχνες έκαναν σπουδές στο King’s College London. Ανάμεσά τους, ο Διονύσης Καψάλης, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Γεωργία Τριανταφυλλίδου, ο Ορφέας Απέργης και… ο Ανδρέας Εμπειρίκος!

Ποια ήταν η πρώτη σας επαφή με τις νεοελληνικές σπουδές και πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με αυτές;

Η πρώτη επαφή μου με τη νεοελληνική λογοτεχνία (το ίδιο ισχύει για πολλούς της γενιάς μου) ήταν μέσω της ανθολογίας The Penguin Book of Greek Verse (επιμέλεια Κ. Α. Τρυπάνη, 1971). Εκεί ανακάλυψα την ποίηση της νεότερης εποχής. Θυμάμαι, μου έκαναν εντύπωση τα ποιήματα του Παλαμά και του Σικελιανού, ενώ η εκλογή από το έργο του Καβάφη ήταν ανεπαρκέστατη. Πριν εγγραφώ φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης πέρασα ένα εξάμηνο στο γραφικό Γαλαξίδι και, πτυχιούχος, πήρα απόφαση να μετακομίσω στο τότε ανθηρό Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικὠν Σπουδών στο King’s College London. Χάρη στη σοφή επίβλεψη του Roderick Beaton εκπόνησα διδακτορική διατριβή για την παρουσία του Ομήρου στη νέα ελληνική ποίηση.

Ποιες είναι οι αγαπημένες σας ερευνητικές περιοχές;

Έχω ασχοληθεί κυρίως με την ποίηση, από τον Διγενή Ακρίτη ώς τις μέρες μας, αλλά και με το έργο του Παπαδιαμάντη. Έχω γράψει τόσο για τους μείζονες (Κορνάρο, Σολωμό, Κάλβο, Παλαμά, Καβάφη, Ρίτσο, Σικελιανό, Σινόπουλο) όσο και για τους κάπως παραμελημένους (Ραγκαβή, Σκαρίμπα, Άγρα, Παπατσώνη). Σε κάθε περίπτωση, με ενδιαφέρει η συνομιλία των ποιητών αυτών με ξένους ποιητές. Παράλληλα, ασχολούμαι με την μετάφραση, με εμμονή κάθε φορά στη μετρική μορφή του πρωτοτύπου.

Ποια πιστεύετε πως είναι και ποια θα έπρεπε να είναι η σχέση των Κλασικών Σπουδών με τις Νεοελληνικές Σπουδές;

Η σχέση αυτή έχει αλλάξει ριζικά τα τελευταία 30 χρόνια, με τη διαμόρφωση των Classical Reception Studies. Με τη μελέτη μου The Shade of Homer (1989) ήμουν κατά κάποιον τρόπο πρωτοπόρος, έκανα “reception” avant la lettre. Σήμερα, ανθεί ως πεδίον έρευνας, με άνισα αλλά στις καλές περιπτώσεις γόνιμα αποτελέσματα. Μας βοηθά να απαγκιστρωθούμε από τα γνωστά περί «συνέχειας».

Από τους Άγγλους και τους Έλληνες Νεοελληνιστές της εποχής μας, ποιος σας επηρέασε περισσότερο στον τρόπο σκέψης, στα θέματα και στη μεθοδολογία σας;

Το χρέος μου στους συναδέλφους στα αγγλικά πανεπιστήμια (από το 1982 μέχρι την αφυπηρέτησή μου, το 2020) είναι μεγάλο. Πρόκειται για τους Roderick Beaton, David Holton, Δημήτρη Τζιόβα και τον αείμνηστο Peter Mackridge. Ο Στυλιανός Αλεξίου όχι μόνο με βοήθησε σε πολλά, αλλά μου ήταν ανεκτίμητος μέντορας και υπόδειγμα ελληνιστή. Το ποίημα “The Studio” βασίζεται σε κείμενο που έγραψε για τον πατέρα του, Λευτέρη Αλεξίου, αξιόλογο σονετογράφο.

Πώς βλέπετε την κατάσταση των Νεοελληνικών Σπουδών στην Ελλάδα και την Αγγλία σήμερα, σε σχέση με την εποχή που ξεκινήσατε;

Κατά τη γνώμη μου, ο απόστρατος αξιωματικός καλό είναι να μη μιλάει για το σημερινό πεδίο μάχης. Θα περιοριστώ, με βάση την εμπειρία μου ως διευθυντή του περιοδικού Βyzantine and Modern Greek Studies (γιόρτασε το 2025 τα 50χρονά του) στη διατύπωση ότι, αυτή τη στιγμή, τα ιστορικής φύσεως άρθρα που μας στέλνουν οι νέοι επιστήμονες είναι κατά κανόνα ποιοτικά ανώτερα από αυτά που αφορούν τη φιλολογία.

Ποια είναι τα σχέδιά σας για το μέλλον, ποιητικά και ακαδημαϊκά;

Υπό εκτύπωση είναι συλλογικός τόμος προς τιμήν του διακεκριμένου συναδέλφου Michael Silk (επιμέλεια Fiona Macintosh, David Ricks)^[3]. Κατά τα άλλα, ετοιμάζω μετάφραση διηγημάτων του Μιχαήλ Μητσάκη. Και γράφουμε, σε συνεργασία με τη διάσημη βυζαντινολόγο Ιngela Nilsson, μελέτη για θέματα-κλειδιά της μεσαιωνικής και νεοελληνικής λογοτεχνίας (για την Cambridge University Press). Όσο για την ποιητική παραγωγή, ποιος ξέρει; Σίγουρο είναι ότι όσα ποιήματα γράφω θα είναι κι αυτά «μικρού μήκους». Πιστεύω όμως πως η κριτική και η ποίηση συμβιβάζονται (παρ’ όλο που υπάρχουν λαμπροί κριτικοί οι οποίοι δεν έγραψαν ποτέ στίχο δικό τους). Όσο περνούν τα χρόνια θαυμάζω εκείνους (όπως τον F. T. Prince) που με επιμονή και χωρίς θόρυβο, μέχρι το τέλος της ζωής τους, έγραφαν και εμπεριστατωμένα φιλολογικά κείμενα και ποιήματα που αντέχουν στον χρόνο.

^[1] https://rackpress.blogspot.com/

^[2] https://tworiverspress.com/shop/with-signs-following/

^[3] https://www.routledge.com/Poetry-and-Poetics-Greek-and-Beyond-Essays-in-Honour-of-MS-Silk/Macintosh-Ricks/p/book/9781032585086.