Ο σχιζοφασισμός

Ο σχιζοφασισμός (ή σχιζοφρενικός φασισμός) είναι ένας φασισμός που κρύβεται πίσω από το προσωπείο του αγώνα κατά του φασισμού. Ο φασισμός αυτός καθαυτόν είναι μια μονολιθική κοσμοθεωρία που συνδυάζει τη θεωρία της εθνοτικής ή φυλετικής ανωτερότητας, τον ιμπεριαλισμό, τον εθνικισμό, την ξενοφοβία, το σοβινισμό, τον αντιδημοκρατισμό και τον αντιφιλελευθερισμό. Ο σχιζοφασισμός, από την άλλη πλευρά, είναι μια κατακερματισμένη κοσμοθεωρία, ένα είδος παρωδίας του φασισμού· είναι, όμως, μια παρωδία σοβαρή, επικίνδυνη και επιθετική. Είναι μια φασιστική υστερία πίσω από την οποία κρύβονται ψυχρά υπολογισμένα συμφέροντα. Διότι ο φασισμός εκφράζεται με ένα απεγνωσμένο μίσος για την ελευθερία, για τη δημοκρατία, για καθετί ξένο, για τους ανθρώπους με διαφορετική ταυτότητα. Εκφράζεται, όμως, και με τη βούληση να αναζητά εχθρούς και να καταπνίγει καθετί ζωντανό. Ωστόσο, αυτή η βίαιη και ολοκληρωτική κοσμοθεωρία βρίσκεται σε σχιζοφρενική αντίφαση με την επιθυμία για τη διασφάλιση προνομίων που προσφέρει ο «εχθρός»: τη δυνατότητα κατοχής ακινήτων στο εξωτερικό, το προνόμιο των σπουδών στη «Γκέιροπ» και στο «Πιντοστάν»^[1], τη διατήρηση τραπεζικών λογαριασμών ή τις διακοπές εκεί κ.ο.κ.^[2] Κυκλοφορεί ένα ανέκδοτο για το γράμμα Z, σύμβολο του ρωσικού φασισμού: «Από πού προέρχεται το Z; Είναι το μισό μιας σβάστικας. Το υπόλοιπο, το έκλεψαν». Αυτό είναι ο σχιζοφασισμός: ένας φασισμός διχασμένος και χωλός, που όμως παραμένει εξαιρετικά επικίνδυνος.

Σύμφωνα με δημοσκόπηση του Ιουλίου του 2019, η συντριπτική πλειονότητα των Ρώσων (85%) θεωρούσε ότι η διατήρηση φιλικών σχέσεων με την Ουκρανία ήταν σημαντική για τη Ρωσία^[3]. Μέσα στα επόμενα δύο χρόνια, τίποτα δεν άλλαξε. Δεν υπήρξαν ιδιαίτερες συγκρούσεις στο Ντονμπάς και η κατάπαυση του πυρός παρέμεινε σε ισχύ. Ωστόσο, σύμφωνα με επίσημες δημοσκοπήσεις του Φεβρουαρίου του 2022 –αν και η αξιοπιστία τους είναι αμφίβολη–, το 65% των Ρώσων ενέκρινε τον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. Τον Μάιο του 2022, μάλιστα, το ποσοστό έφτασε το 77%^[4]. Οι ίδιοι άνθρωποι, λοιπόν, η πλειονότητα του πληθυσμού δηλαδή, θέλουν καλές σχέσεις με την Ουκρανία αλλά εγκρίνουν την καταστροφή της. Αυτό, τώρα, είναι ή δεν είναι σχιζοφρένεια;

Στα ρωσικά σχολεία διδάσκεται ο ανθρωπισμός, μελετώνται οι μεγάλοι κλασικοί, εκφράζεται συμπόνια για τους «ταπεινούς και καταφρονεμένους». Σε κάθε γωνία βρίσκονται αντίτυπα της Αγίας Γραφής, διδαχές αγίων και κατηχήσεις. Οι πιστοί προσεύχονται καθημερινά, οι ιερείς τελούν τα μυστήρια κοινωνώντας το σώμα και το αίμα του Χριστού, ο οποίος έδωσε τη ζωή του για την ανθρωπότητα. Όμως αυτό δεν τους εμποδίζει να ψηφίζουν υπέρ του πολέμου, να σκοτώνουν χιλιάδες αθώους ομόθρησκους, να δοξάζουν τον ηγέτη που τους οδηγεί στον πόλεμο εναντίον ολόκληρου του κόσμου. Πώς μπορούν τα ίδια στόματα να υμνούν τον Χριστό και τον Φύρερ;

Στις 7 Μαρτίου 2022, ημέρα Δευτέρα, ξεκίνησε η Μεγάλη Σαρακοστή. Τηρείται με σκοπό τη μετάνοια και την προετοιμασία για το φως, για την Ανάσταση του Χριστού· επιβάλλεται λοιπόν η αποχή από την αμαρτία με ιδιαίτερη αυστηρότητα. Στις μικρές αμαρτίες περιλαμβάνεται η γαστριμαργία. Στις μεγάλες, φυσικά, ο φόνος – και ακόμη περισσότερο η αδελφοκτονία, το αμάρτημα του Κάιν. Κάθε αμαρτία γίνεται ιδιαίτερα καταστροφική για την ψυχή κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Όμως, αυτή ακριβώς τη στιγμή επέλεξε ένας ορθόδοξος λαός, με την παρότρυνση της Εκκλησίας –η οποία επιβάλλει αυστηρή νηστεία και αποχή από κάθε λιπαρή τροφή– για να σκοτώσει με ιδιαίτερο ζήλο έναν άλλον ορθόδοξο λαό. Αυτό συνεχίστηκε κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα και την ημέρα του Πάσχα. Την παραμονή, το Σάββατο 23 Απριλίου, μια πυραυλική επίθεση στην Οδησσό σκότωσε την Κίρα, τριών μηνών, τη μητέρα της, τη Βαλέρια, καθώς και τη γιαγιά της. Είναι αμαρτία να τρως τυρί και κρέμα γάλακτος, αλλά δεν πειράζει να σκοτώνεις ανθρώπους…

Η λαϊκή διπροσωπία

Τον Ιανουάριο του 2024, η Ρωσία συγκλονίστηκε από την ιστορία ενός χαμένου γάτου ονόματι Τουίξ, τον οποίο η υπεύθυνη της αμαξοστοιχίας Εκατερίνεμπουργκ - Αγία Πετρούπολη πέταξε έξω στο σταθμό του Κίροφ, όπου βρέθηκε νεκρός λίγες μέρες αργότερα. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ξέσπασε γενική κατακραυγή: «Θέλουμε να μάθουμε πού μένει αυτή η γυναίκα. Είναι δήμιος. Πρέπει να δικαστεί! Χθες ήταν ένας γάτος, αύριο θα είναι στη θέση του ένα παιδί ή μια γιαγιά». 

380 χιλιάδες άτομα συγκέντρωσαν υπογραφές για την απόλυσή της. Τι καλός λαός! Πόσο στοργικός και συμπονετικός! Αντιλαμβάνεται τον πόνο ενός ζώου σαν να ήταν δικό του και απαιτεί την αυστηρή τιμωρία του θύτη. Ακόμη και το κράτος ασχολήθηκε με το θάνατο του γάτου: ο πρόεδρος της εξεταστικής επιτροπής, Αλεξάντρ Μπαστρίκιν, διέταξε τη διενέργεια έρευνας για κακοποίηση ζώου. Το ίδιο κράτος που σκοτώνει δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, Ουκρανούς και Ρώσους, που απαιτεί να σκοτωθούν ακόμη περισσότεροι και που αναδιαρθρώνει όλη την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική του μηχανή για να διευρύνει την κλίμακα της σφαγής.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, έως τις 22 Ιανουαρίου 2024 (δηλαδή τον ίδιο μήνα με την υπόθεση του γάτου) 10.030 άμαχοι, εκ των οποίων 3.153 παιδιά, είχαν χάσει τη ζωή τους λόγω της εισβολής στην Ουκρανία. Περισσότεροι από 12.000 άνθρωποι είχαν τραυματιστεί. Πού είναι οι υπογραφές, πού είναι η δημόσια αγανάκτηση; Ο ακούσιος φόνος ενός γάτου υπερισχύει στην κοινή γνώμη έναντι του σκόπιμου φόνου χιλιάδων παιδιών. Ποια είναι λοιπόν αυτή η κοινωνία;

Ο Αλεξάντρ Πούσκιν ήταν ένας από τους πρώτους που παρατήρησαν αυτό το εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της λαϊκής διπροσωπίας. Στο μυθιστόρημά του Ντουμπρόβσκι,^[5] ο σιδεράς Αρχίπ βοηθά τον Ντουμπρόβσκι να βάλει φωτιά στο κτήμα του γείτονα γαιοκτήμονα, αλλά, αντίθετα με την εντολή που έλαβε από τον κύριό του να αφήσει την πόρτα του προθαλάμου ανοιχτή, αυτός την κλειδώνει, καταδικάζοντας σε θάνατο τους ανθρώπους που βρίσκονταν μέσα. Δεν αισθάνεται κανέναν οίκτο για όσους χάνονται στην πυρκαγιά, αλλά σκαρφαλώνει στα φλεγόμενα δοκάρια για να σώσει μια γάτα, διακινδυνεύοντας τη ζωή του:

Τα τζάμια έσπαγαν σε χίλια κομμάτια, τα λαμπαδιασμένα δοκάρια άρχισαν να καταρρέουν… Ακούστηκαν βογκητά και κραυγές: «Καιγόμαστε, βοήθεια, βοήθεια» [...].

— Αγαπημένε μου Αρχίπ, του είπε η Εγκόροβνα, σώσε αυτούς τους καημένους ανθρώπους, ο Θεός θα σε ανταμείψει.

— Καλά, καλά, απάντησε ο σιδεράς. [...]

Την ίδια στιγμή, ένα νέο περιστατικό τράβηξε την προσοχή του: μια γάτα έτρεχε στη στέγη του πυρπολημένου αχυρώνα, μην ξέροντας από πού να πηδήξει. [...] Τα παιδιά είχαν διπλωθεί από τα γέλια μπροστά στην απόγνωσή της.

— Γιατί γελάτε, διαολάκια; τους είπε ο σιδεράς με θυμό. Δεν φοβάστε τον Θεό; Ένα από τα πλάσματά Του χάνεται, κι εσείς χαίρεστε ανόητα.

Κι έτσι, τοποθετώντας μια σκάλα στη φλεγόμενη στέγη, πήγε να κατεβάσει τη γάτα [...].

Και στις δύο περιπτώσεις διαπιστώνουμε τη σκληρότητα για τους ανθρώπους και τον οίκτο για τα ζώα· και στις δύο γίνεται αναφορά στον Θεό. Δεν μπορεί κανείς να μην προσέξει την ειρωνεία του Πούσκιν απέναντι στον Αρχίπ, έναν «ευσεβή» άνθρωπο που, χωρίς κανένα δισταγμό, αφήνει ανθρώπους να καούν, αλλά σώζει μια γάτα από τις φλόγες. Κι όλα αυτά ταυτόχρονα, «την ίδια στιγμή». Ο Αρχίπ είναι το αρχέτυπο της διπροσωπίας. Η βασική διάσταση της ψυχής, η καθαρά ανθρώπινη, έχει εξαφανιστεί ή, μάλλον, δεν έχει γεννηθεί ακόμα. Πρόκειται για έναν πρωτόγονο δυισμό: ο άνθρωπος καθοδηγείται από δύο ορμές, χωρίς να συνειδητοποιεί το ασυμβίβαστό τους. Εκεί όπου η ψυχή θα έπρεπε να είναι ακέραια, ανοίγει ένα ρήγμα. Αυτό είναι η σχιζοφρένεια: από τα αρχαία ελληνικά «σχίζω» + «φρην» (νους, σκέψη, λογική).

Ο φιλόσοφος Σεργκέι Ασκόλντοφ, καθώς στοχαζόταν το 1918 για τα αίτια της ρωσικής επανάστασης, περιέγραψε ένα τρίτο, καθαρά ανθρώπινο θεμέλιο που έλειπε από τη λαϊκή ψυχή:

Κάθε ψυχή αποτελείται από ένα ιερό θεμέλιο, ένα ειδικά ανθρώπινο θεμέλιο και ένα ζωικό θεμέλιο. Είναι πιθανόν η μεγαλύτερη ιδιαιτερότητα της ρωσικής ψυχής να έγκειται, κατά τη γνώμη μας, στο γεγονός ότι αυτό το κεντρικό, ειδικά ανθρώπινο θεμέλιο είναι δυσανάλογα αδύναμο σε αυτήν, σε σύγκριση με την εθνική ψυχολογία των άλλων λαών. Στον μέσο Ρώσο, τα θεμέλια του ιερού και του ζωικού είναι τα ισχυρότερα.^[6]

Αυτή η παράξενη ηθική παρέκκλιση παρατηρήθηκε από τον Ντοστογιέφσκι, ή ακριβέστερα από τον «άνθρωπο του υπογείου» του, ως χαρακτηριστικό γνώρισμα των συμπατριωτών του που ανήκαν όχι μόνο στο λαό, αλλά και στις μορφωμένες τάξεις. Ο ρώσος ρομαντικός μπορεί να συμπεριφέρεται με εντελώς ανάξιο τρόπο, χωρίς αυτό να έχει την παραμικρή επίδραση στην ευγένεια των ιδανικών του. Του αρέσει μάλιστα να τα συνδυάζει και τα δύο, χωρίς να καταβάλλει καμία προσπάθεια να τα συμβιβάσει.

Ο δικός μας ρομαντικός είναι ένας άνθρωπος με ευρεία συνείδηση και, ταυτόχρονα, το μεγαλύτερο κάθαρμα απ’ όλα... [...] Τι εξαιρετική πολυπραγμοσύνη! Και τι ικανότητα να βιώνει τα πιο αντιφατικά συναισθήματα! [...] Γι' αυτό έχουμε τόσες «ευρείες» φύσεις που, στην πιο απόλυτη κατάπτωση, δεν χάνουν ποτέ το ιδανικό τους· ακόμα κι αν αυτοί οι άνθρωποι δεν κουνάνε το μικρό τους δαχτυλάκι για αυτό το ιδανικό, ακόμα κι αν είναι διαβόητοι ληστές και κλέφτες [...]. Μόνο σε εμάς το πιο διαβόητο κάθαρμα μπορεί να είναι απόλυτα, υπέροχα έντιμο στο βάθος της ψυχής του, χωρίς ωστόσο να πάψει να είναι κάθαρμα.

Εξάλλου, ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκι έδωσε αξιοσημείωτα παραδείγματα αυτής της ευρύτητας πνεύματος και της ικανότητας να βιώνει κανείς «αντιφατικά συναισθήματα». Ας θυμηθούμε τις σκέψεις του για τον ρωσικό οικουμενισμό, για την αγάπη προς την Ευρώπη από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου:

Έτσι, ο ρωσικός λαός δεν αποδέχτηκε τη μεταρρύθμιση [του Πέτρου Α'] μόνο από ωφελιμισμό [...], ασυνείδητα, αλλά παρ' όλα αυτά άμεσα και με τρόπο εντελώς ζωντανό. Όχι με εχθρότητα (όπως θα έπρεπε να συμβαίνει), αλλά με φιλία και αγάπη υποδεχτήκαμε στην ψυχή μας τις ιδιοφυΐες των ξένων εθνών, όλες μαζί. Ναι, η αποστολή του ρωσικού λαού είναι αδιαμφισβήτητα ευρωπαϊκή και παγκόσμια. [...] Ω, οι λαοί της Ευρώπης δεν ξέρουν πόσο πολύτιμοι μας είναι! (Ομιλία για τον Πούσκιν, 1880)

Κι όμως, σχεδόν την ίδια στιγμή και με πολύ παρόμοιους όρους, ο Ντοστογιέφσκι λέει το ακριβώς αντίθετο:

Άραγε, δεν είναι αυτή η έκφραση της ρωσικής ψυχής που διαμαρτύρεται, η οποία ήδη από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου μισούσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, ο οποίος από πολλές απόψεις ήταν ξένος προς τη ρωσική ψυχή; Αυτό ακριβώς σκέφτομαι. Ω, βέβαια, αυτή η διαμαρτυρία γινόταν ανέκαθεν ασυνείδητα, αλλά το σημαίνον είναι ότι η ρωσική διαίσθηση δεν πέθανε: η ρωσική ψυχή, έστω και ασυνείδητα, μήπως διαμαρτυρήθηκε συγκεκριμένα στο όνομα του ρωσισμού της, στο όνομα του ρωσικού και καταπιεσμένου θεμελίου της; (Το ημερολόγιο του συγγραφέα, 1876· επανεκδόθηκε το 1879 χωρίς αλλαγές)

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η λέξη «ασυνείδητα» εμφανίζεται και στα δύο αποσπάσματα. Η Ρωσία αγαπούσε ασυνείδητα και μισούσε ασυνείδητα. Γενικά, χρησιμοποιούνται οι ίδιοι ντοστογιεφσκικοί όροι («ρωσική ψυχή», «ξένος», «πολύτιμος») με τρόπο πολύ εκφραστικό, αλλά με εντελώς αντίθετες έννοιες. Ο Ντοστογιέφσκι δεν εμφανίζεται εδώ ως αντικειμενικός παρατηρητής και αναλυτής, αλλά ως παθιασμένος ιεροκήρυκας που κηρύττει τόσο την αγάπη όσο και το μίσος για την Ευρώπη.

Ας φανταστούμε ότι ένας συγγραφέας σήμερα τάσσεται «υπέρ της αποναζιστικοποίησης», εξυμνώντας τις βαθιές δυνάμεις του ρωσικού λαού που αφύπνισε ο πόλεμος (στην εφημερίδα Ζάβτρα [Завтра]), και ταυτόχρονα «κατά της αποναζιστικοποίησης», υποστηρίζοντας ότι ο πόλεμος αντιβαίνει στα συμφέροντα του λαού και υπονομεύει τις δυνάμεις του (στην εφημερίδα Νόβαγια Γκαζέτα [Новая газета‎‎]). Κάτι τέτοιο θα ήταν ένδειξη πολιτισμικής σχιζοφρένειας. Ένας άλλος διάσημος συγγραφέας, ο Βασίλι Ροζάνοφ, που έπαιζε επίσης με εξαιρετική δεξιοτεχνία σε δύο ταμπλό, δημοσίευε τόσο στις πιο φιλελεύθερες όσο και στις πιο αντιδραστικές εφημερίδες. Μιλάμε για το «ντοστογιεφσκικό» στοιχείο στον Ροζάνοφ, αλλά υπάρχει και το «ροζανοφικό» στοιχείο στον ίδιο τον Ντοστογιέφσκι, ο οποίος δεν αναγνωρίζει απλώς την ύπαρξη δύο αντίρροπων δυνάμεων, αλλά υπερασπίζεται και τις δύο με το ίδιο πάθος (τόσο την ευρωπαϊκή αποστολή της Ρωσίας όσο και τον «ρωσισμό» και το μίσος προς την Ευρώπη).

Θα μπορούσε κανείς να το ονομάσει αυτό παλιμπαιδισμό ή μια κάποια ηθική και συναισθηματική ανωριμότητα. Ο Ζίγκμουντ Φρόυντ διέκρινε αυτό το χαρακτηριστικό στην ίδια την προσωπικότητα του Ντοστογιέφσκι και στις βαθιές παραδόσεις της ρωσικής «ψυχής»: να αντιφάσκει κανείς, να διαπράττει εγκλήματα, να μετανοεί ειλικρινά, και μετά να διαπράττει νέα εγκλήματα. Να γυρίζει γύρω από τον εαυτό του, χωρίς να ανυψώνεται προς μια συνειδητή πνευματική πρόοδο:

Αυτός που εναλλάξ αμαρτάνει, μετά μετανοεί και θέτει υψηλούς ηθικούς στόχους, μπορεί εύκολα να κατηγορηθεί ότι χτίζει τη ζωή του με τρόπο λίγο υπερβολικά βολικό για τον ίδιο... Θυμίζει έτσι τους βαρβάρους της εποχής των μεγάλων μεταναστεύσεων, εκείνους τους βαρβάρους που σκότωναν και μετά μετάνιωναν. Η μετάνοια γινόταν μια τεχνική που επέτρεπε να ανοίξει ο δρόμος για νέους φόνους. Ο Ιβάν ο Τρομερός ενεργούσε με αυτόν τον τρόπο· αυτός ο συμβιβασμός με τη συνείδηση είναι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα των Ρώσων [...]. Η αμφιθυμία των συναισθημάτων είναι μια κληρονομιά της πνευματικής ζωής του πρωτόγονου ανθρώπου και διατηρήθηκε καλύτερα στους Ρώσους, σε μια μορφή πιο προσιτή στη συνείδηση από ό,τι σε άλλους λαούς.^[7]

Η βάρβαρη ηθική δεν αποκλείει τα φυλετικά, πατριωτικά και θρησκευτικά ιδανικά, αλλά αφήνει ελεύθερο το πεδίο για κάθε μορφή κακίας και ταπεινότητας απέναντι σε ό,τι είναι ξένο. Αυτή ακριβώς η σαφής και διπολική διαίρεση του κόσμου μεταξύ των «δικών μας» και των «ξένων» είναι το σημάδι μιας βαρβαρότητας που δεν γνωρίζει κανέναν ενδιάμεσο, καθαρά ανθρώπινο πολιτισμένο χώρο. Μια τέτοια κοινωνία έχει τα ιδανικά της και τα ελαττώματά της, αλλά μεταξύ τους δεν υπάρχει κανένας δεσμός που να είναι προϊόν της συνείδησης. Η «ιερή» ψυχή δεν καθοδηγεί την άλλη, τη «ζωική».

μετάφραση από τα αγγλικά: Γιάννης Ευαγγέλου

^[1] Gayrope και Pindostan: περιφρονητικοί ρωσικοί νεολογισμοί για την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες αντίστοιχα.

^[2] Στο άρθρο του “We Should Say It. Russia Is Fascist”, ο αμερικανός ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ (Timothy Snyder) εξηγεί: «η βασική τεχνική του πουτινισμού είναι να αποκαλείς τους άλλους φασίστες ενώ είσαι ο ίδιος φασίστας... Αυτό ονομάζω σχιζοφασισμό» (The New York Times, 19/05/2022). Στην πραγματικότητα, ο όρος αυτός είχε εμφανιστεί για πρώτη φορά στις δημοσιεύσεις μου μεταξύ 2015 και 2017, οι οποίες αφορούσαν κυρίως τη «διαφορά μεταξύ του φασισμού της περιόδου 1920-1940 και του σχιζοφασισμού των αρχών του 21ου αιώνα [...]» (Du sovok au bobok. La politique à la limite du grotesque, Franc-Tireur USA, 2015. Η 2η διευρυμένη έκδοση κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Dukh i Litera, Κίεβο, 2016).

^[3] «Σε ποσοστό άνω του 80%, οι Ρώσοι δηλώνουν ότι η φιλία με την Ουκρανία είναι σημαντική» (Mukola.net, 19/07/2019).

^[4] «Αν πιστέψουμε τις επίσημες δημοσκοπήσεις, η πλειονότητα των Ρώσων υποστηρίζει τον πόλεμο στην Ουκρανία» (Meduza, 05/03/2022). Δείτε επίσης: «Η σύγκρουση με την Ουκρανία», Κέντρο Levada, 02/06/2022. Πρόσφατα δεδομένα του κέντρου Levada (που κηρύχθηκε το 2016 ξένος πράκτορας, άρα είναι πολύ αξιόπιστο) δείχνουν παρόμοια νούμερα: «Το επίπεδο υποστήριξης των ρωσικών ένοπλων επιχειρήσεων στην Ουκρανία παραμένει ουσιαστικά πάντα υψηλό: 77% (44% είναι σίγουρα υπέρ, 33% είναι μάλλον υπέρ). 14% των ερωτηθέντων είναι κατά (7% είναι σίγουρα κατά, 7% είναι μάλλον κατά)» («Η σύγκρουση με την Ουκρανία τον Νοέμβριο του 2024», κέντρο Levada, 04/12/2024).

^[5] Στα ελληνικά, Α. Πούσκιν, Ντουμπρόβσκι, μετάφραση: Σοφία Παπαχρήστου, Αθήνα 1980. Το βιβλίο έχει εξαντληθεί. Η ίδια μετάφραση επανακυκλοφόρησε το 2010, από τον οίκο Σελίδες, με τίτλο Ο ληστής Ντουμπρόβσκι. [σημείωση του επιμελητή]

^[6] Σεργκέι Ασκόλντοφ, «Η θρησκευτική σημασία της ρωσικής επανάστασης» (1918), Jalons. De Profundis [Vekhi. Iz gloubiny], Μόσχα, 1991.

^[7] Ζίγκμουντ Φρόυντ, Ο Ντοστογιέφσκι και η πατροκτονία (1928).