Ύμνος στην  Τυπογραφία

Από εκείνα τα τετράδια του Μεσοπολέμου παίρνω κάποιες αράδες για να σκιτσάρω την ιδέα που είχαν οι μαθητές για τη συμβολή της τυπογραφίας στην ανάπτυξη του πολιτισμού.

Η εκπαίδευση πριν τον Γουτεμβέργιο

Εκκίνηση, με τον μαθητή της πρώτης γυμνασίου (1926), Γεώργιο Ν. Βελισσαρίδη. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών ζωγραφική και χαρακτική με δασκάλους τον Παρθένη και τον Κεφαλληνό. Σχεδίασε χαρτονομίσματα, γραμματόσημα και επιμελήθηκε εξώφυλλα βιβλίων.

«Εάν ρίξωμεν ένα βλέμμα εις τα διάφορα κράτη θα παρατηρήσωμεν ότι  το πλέον πεπολιτισμένον και προοδευμένον είναι εκείνο του οποίου ο λαός είναι περισσότερον μορφωμένος. Διά να μορφωθή όμως ο άνθρωπος και επομένως διά να προοδεύση απαιτείται εκπαίδευσις. Η εκπαίδευσις δύναται να είναι ή γραπτή ή προφορική. Εξ αυτών η προφορική είναι και η πρωτόγονος, έχει ή είχε πολλά μειονεκτήματα. Εν πρώτοις δεν είναι πιστή διότι είναι δυνατόν από γενεάς εις γενεάν να παραμορφωθή. Επίσης λησμονείται ευκόλως διότι ο ανθρώπινος νους δεν είναι δυνατόν αιωνίως να συγκρατήση ακεραίας τόσας γνώσεις. Επίσης δεν δύναται αύτη η γνώσις να μεταδοθή εις πολλούς, αλλά περιορίζεται μόνον εις ολίγους. Ένεκα τούτων των μεγίστων μειονεκτημάτων έπρεπε να βρεθή άλλος τρόπος εκπαιδεύσεως. Και αυτό δεν εβράδυνε πολύ, διότι εφηυρέθη η διά της γραφής εκπαίδευσις. Δηλαδή αυτά άτινα εμάνθανον, διά να μην τα ξεχάσουν, τα έγραφον. Τοιουτοτρόπως εδημιουργήθησαν τα χειρόγραφα. Αλλά ταύτα απαιτούσαν πολύν κόπον διά να κατασκευασθώσι, υπήρχον δε ιδιαίτεροι αντιγραφείς οίτινες τα αντέγραφον, αλλ’ ως είναι ευνόητον εδημιουργούντο λάθη και εκτός τούτου απητούτο και πολύς χρόνος και εκόστιζον μίαν ολόκληρον περιουσίαν. Διά τούτο τα χειρόγραφα ήσαν αποκλειστικώς διά τους πλουσίους ευγενείς και κληρικούς. Εκείνα δε άτινα ευρίσκοντο μετά μεγίστων κόπων διά των χειρογράφων μετεδίδοντο εις τους άλλους ευκόλως. Ούτω οι μεν ευγενείς και πλούσιοι ήσαν μορφωμένοι, ενώ ο λαός ήτο αμόρφωτος και αγροίκος.

Τέλος ο εκ της Μουγουντίας της Γερμανίας Ιωάννης Γουτεμβέργιος επενόησε  την κατασκευήν στοιχείων ώστε με έναν μικρόν σχετικώς κόπον να εκτυπώνονται χιλιάδες αντίτυπα».

Η έκδοση βιβλίων και εφημερίδων

Συνέχεια, με τον, αγνώστων στοιχείων, μαθητή του Βαρβακείου Κωνσταντίνο Α. Σάββα. Σελίδες από το τετράδιό του με το καλλιτεχνικό εξώφυλλο (1928).

«Κατόπιν ακολουθούν η αναγέννησις των τεχνών και των γραμμάτων, η θρησκευτική μεταρρύθμισις και τέλος η Γαλλική Επανάστασις. Διότι εάν δεν υπήρχεν η τυπογραφία, δεν θα ήτο δυνατόν ο κόσμος να λάβη γνώσιν των εξόχων ελευθερωτικών ιδεών των Ρουσσώ, Βολταίρου, Διδερό, Μιραμπό και τόσων άλλων μεγάλων ηγετών του λαού.

Η τυπογραφία όμως συνετέλεσεν και εις ένα άλλο μέγα γεγονός: εις την γένεσιν και την ανάπτυξιν της εφημερίδος, ήτις σήμερον ρυθμίζει σχεδόν τας σχέσεις των κρατών και την ανθρωπότητα όλην. Εν τούτοις, παρ’ όλην την τεραστίαν σημασίαν της τυπογραφίας διά την ανθρωπότητα, παρ’ όλον ότι ήλλαξε σχεδόν την όψιν αυτής, εν τούτοις, ποιος το πρωί μόλις ανοίξη την εφημερίδα του, ή ποιος όστις αφού διαβάση ένα βιβλίον και μάθη πλήθος γνώσεων θυμάται ή γνωρίζει εις ποίον οφείλει τιμήν διά τας ευκολίας ταύτας; Ποιος γνωρίζει τον πτωχόν Γουτεμβέργιον όστις μόνος, διά των ιδίων γλίσχρων  μέσων, άνευ ουδεμιάς υποστηρίξεως, ηργάσθη και έδωσε εις την ανθρωπότητα την σπουδαιοτάτην ταύτην εφεύρεσιν;»

Η τυπογραφία σαν παραμύθι

Κατάληξη, με την παιγνιώδη άποψη του δεκαεξαετούς μαθητή Αριστομένη Δ. Προβελέγγιου. Υπήρξε σημαντική φυσιογνωμία στη μεταπολεμική ελληνική αρχιτεκτονική.

«Ήταν μια φορά κι έναν καιρό μια εποχή, πολλά χρόνια τώρα, που η μαυρίλα της αμαθείας πλάκωνε τον λαό. Η μόρφωσις στα χέρια των ευγενών και των πλουσίων ριγμένη, τους έδινε μια αφάνταστη υπεροχή, ήταν τρομερό όπλο. […]

Έξαφνα μια αστραπή εφώτισε τον τόσο μαυρισμένο ουρανό, είχε εφευρεθεί η τυπογραφία. Και τότε ο λαός με τα μικρά του μέσα μπόρεσε να μορφωθή, ξύπνησε, έφτασαν ως αυτόν ιδέες και σκέψεις άλλων, κατάλαβε ότι είχε κάθε άνθρωπος την ατομικότητά του: Οι φτωχοί δεν είχαν πλασθή δούλοι των κυρίων των. Και ο κόσμος άλλαξε. Η τυπογραφία ήτο εφεύρεσις προκύψασα από άμεσον ανάγκην ορισμένων λαών και εποχής. Δεν μπορώ να φαντασθώ ότι οι ελεύθεροι Έλληνες (εννοώ τους αρχαίους) οι τόσον λατρεύοντες τας μούσας και τας επιστήμας, αν εύρισκαν και το ελάχιστον κώλυμα λόγω της ελλείψεως της τυπογραφίας, δεν θα εύρισκαν ένα μέσον να το εξουδετερώσουν. Μήπως ο Αρχιμήδης ή τόσοι άλλοι, ακόμη και κάθε δροσερό ελληνικό μυαλό, δεν θα εφεύρισκε την τυπογραφία; Αλλά τότε ήταν περιττή. Και οι Ρωμαίοι, οι οποίοι μοιάζουν τόσο με τους Έλληνες, ώστε αν την εχρειάζοντο αυτοί, θα την είχαν ήδη χρειασθή οι πρόγονοί μας . Επομένως δεν την εχρειάσθησαν. Και τόσοι άλλοι…»

Και μια συνομιλία

Γραπτός Διάλογος (σε υποσημείωση):

Α. Σαρής: Τι είναι αυτά; Ανάξια σού.

Α. Προβελέγγιος: Το ξέρω.

ΛΕΖΑΝΤΑ

Βαρβάκειο, πρώτη γυμνασίου, 1926. Aπό αριστερά, πάνω: Γεώργιος Ν. Βελισσαρίδης (1909-1994), Αριστομένης Δ. Προβελέγγιος (1914-1999). Κάτω: Αλέξανδρος Γ. Σαρής (1980-1973) και το εξώφυλλο τετραδίου του Κωνσταντίνου Α. Σάββα.  

^[1] Συλλογή 1.373 εκθέσεων των μαθητών του Δημητρίου Ν. Γουδή, τυπωμένες χωριστά σε 26 θεματικά φυλλάδια.