Η ιστορία ενός βιβλίου από το τυπογραφείο των Ταρουσόπουλων

Με την έκδοση Εις εαυτόν, τον Ιανουάριο του 1930, o Στρατής Δούκας  ξεκίνησε την πιο δημιουργική ίσως δεκαετία της ζωής του. Το αντίτυπο της πρώτης έκδοσης περισυνέλεξα από το σκορπισμένο αρχείο του φιλόλογου Αλέξανδρου Σαρή. Πάνω του έφερε τη σφραγίδα του βιβλιοπώλη: Παν. Ράνος, Σόλωνος 63, Αθήναι, και με μολύβι την ημερομηνία αγοράς και την τιμή: 3-2-1944, δρ. 10.000. Ο τελευταίος κάτοχος λοιπόν φαίνεται πως το αγόρασε μέσα στην Κατοχή, δεκατέσσερα χρόνια μετά την έκδοσή του. Ο Ε. Χ. Κάσδαγλης στο αφήγημά του Το αγλαότεχνο τυπογραφείο των Αδελφών Ταρουσόπουλου (Άγρα, 1990), σημειώνει:

Το ιδιότυπο αυτό τυπογραφείο δεν το ανακάλυψε πρώτος ο Σεφέρης. Μια δεκαετία πρωτύτερα, αρχές του 1930, ένα κομψό βιβλιαράκι με 48 σελίδες, διαστάσεων 12x15 εκατοστά, έβγαινε από το τυπογραφείο του Ταρουσόπουλου. Στο λευκό του εξώφυλλο, μονάχα ο τίτλος, με μεγάλο πρωτόγραμμα και ωραία βυζαντινά γράμματα, σχεδιασμένα στο χέρι και τυπωμένα με χρώμα χρυσαφί, σε ύφος παλιού χειρογράφου: ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ. Ήταν το δεύτερο βιβλίο του Στρατή Δούκα, Αθήνα 1930, στοιχειοθετημένο με ευρωπαϊκά Ελζεβίρ των 16 στιγμών. Η στοιχειοθέτηση γίνουνταν τον μήνα Ιανουάριο του 1930 στα εργαστήρια Στεφ. Ν. Ταρουσόπουλου. Από τα πιεστήρια βγήκε στις 25 Ιανουαρίου ημέρα Σάββατο. Έκδοση του συγγραφέα.

Εκείνο όμως που με παρακίνησε να ξεσκονίσω την πρώτη έκδοση του Εις εαυτόν ήταν οι χειρόγραφες υπογραμμίσεις σε ορισμένες σελίδες  με κόκκινο μολύβι. Οι υπογραμμίσεις αυτές, εκτός μιας ορθογραφικής διόρθωσης και μιας λεκτικής συμπλήρωσης, δείχνουν σαν να θέλουν να ξεχωρίσουν από το σύνολο των σκέψεων του συγγραφέα τις πιο σημαντικές, καίριες και επιδραστικές. Στο επίκεντρο βρίσκεται το έργο, η έννοια της δημιουργίας. Οι επισημάνσεις γίνονται με σοβαρότητα, αφαιρετική ικανότητα και λεπτό χιούμορ.

Οι επιλογές ανώνυμου (;) αναγνώστη

–Τα ελαττώματα εκείνων που δημιουργούν είναι συγγνωστά. Η αρετή εκείνων που δεν δημιουργούν είναι πάντα ύποπτη. (σελ.12)

–Άλλο σεμνότης ή μετριοφροσύνη κι άλλο φυγομαχία. Σεμνός ή μετριόφρων δικαιούται να ’ναι κανένας μονάχα κατόπιν από το έργο. (σελ.14)

–Ο θεός είναι θεός κοπιώντων. -Εργάζου- (σελ. 16)

–Δούλευε και σώζου. Δούλευε και σώζε. Αυτό το μυστικό της ευτυχίας, το μυστικό του κόσμου. (σελ.17)

–Έπαψε πια το πνεύμα των λόγων κι άρχισε να φέγγη το πνεύμα των έργων. Αυτή είναι η εποχή μας. (σελ. 18)

–Δεν έχουν πια πέραση τα άνθη της ρητορίας, ούτε τα άνθη της ποιήσεως. Εκτίμηση σήμερα έχουν τα απλά έργα. (σελ.18)

–Αυτός είναι ο ρυθμός των έργων. Αργός, αδιάκοπος, ακαταπόνητος. (σελ. 22)

–Όποιος  εκμεταλλεύεται οκνηρά ό,τι του έδωσε η φύση είναι ένας ιδιοτελής που κοιτάζει τον εαυτό του. Όποιος αποχτά με κόπο ό,τι η φύση δεν του έδωσε παραχωρά μ’ αυτό μια νίκη, που γίνεται χαρά κι ελπίδα νίκης όλων των ανθρώπων. (σελ. 23)

–Κανείς δεν γεννιέται αθώος· γίνεται. (σελ.23)

–Η ποιότης ενός έργου βγαίνει απ’ το αφιλόκερδο που έχει μέσα του. Αυτό το αφιλόκερδο είναι η αρετή του, η ποιότητά του. (σελ. 24)

–Τ’ αληθινά έργα δεν γίνονται μ’ ενθουσιασμούς αλλά με ψυχραιμία. Αυτό είναι τ’ αληθινό πνεύμα των έργων. (σελ. 27)

–Για το σκοπό σου μην περιμένεις ποτές, τίποτα, από κανέναν. Εργάσου μονάχα και όλα θα έλθουν. (σελ. 27)

–Οι άνθρωποι δεν μας σπρώχνουν ν’ αγαπήσουμε το σκοπό μας. Ο σκοπός μας πάντα μας σπρώχνει ν’ αγαπήσουμε τους ανθρώπους. (σελ. 27)

–Ο κόσμος τούτος ανήκει στους ευθαρσείς. (σελ. 28)

–Όσο μεγάλος κι αν είσαι, η αλήθεια σου είναι μικρή για να ’ναι αλήθεια όλου του κόσμου. (σελ. 30)

–Έξω η βία. Δεν υπάρχει βαρβαρότερο πράγμα και πλέον συντριπτικό της ανθρώπινης προόδου. (σελ. 30)

–Το πνεύμα της βίας είναι πάντα ανοικτίρμον. Μονάχα το πνεύμα της ελευθερίας μπορεί να λυπηθή και αυτή ακόμη τη βία. (σελ. 31)

–Βλέποντας χάμου το χώμα που γεννά τις ζωές πόσο χαίρομαι ότι υπάρχω. (σελ.35)

–Πάντοτε υπάρχουν περισσότεροι λόγοι θάρρους παρά απογοητεύσεως. (σελ. 36)

–Της νεότητας της ταιριάζει περσότερο από κάθε τι άλλο να τη βλέπουμε με σταθερή και ήρεμη αισιοδοξία. (σελ. 38)

–Μονάχα η λατρεία του παρόντος μας ξαναφέρει τους χαμένους θησαυρούς του παρελθόντος. (σελ. 38)

–Όποιος δε ζει το σήμερα δεν έχει εμπιστοσύνη στο αύριο. Όποιος δε ζει το παρόν δεν έχει μέλλον. (σελ. 39)

Παραφράζοντας τον Αναγνωστάκη: Άμα διάβαζες τις επιλογές στη σειρά φτιάχναν ένα καινούργιο βιβλίο χωρίς λόγια περιττά, χωρίς φιλολογία, χωρίς φτιασίδια.

***

Στο Εις εαυτόν αναγγέλλεται ότι είναι έτοιμο για τύπωμα η συνέχεια του: Γράμματα σε νέο μου φίλο.

Μετά από έξι χρόνια φιλοξενήθηκε στο περιοδικό της πρωτοπορίας Το Τρίτο Μάτι, τριπλό τεύχος 4-5-6, 1936.