Μπριτζ, τουίντ και το αίμα της πίσω

Δεν νομίζω πως θα με καλούσε κανείς τους πουθενά αν, αντί να φοράω λαμπερά ρούχα και να παίζω ωραίο μπριτζ και να παίζω πιάνο στην αρχή του πάρτι για να σπάσω τον πάγο, άρχιζα να μιλάω για τα συναισθήματά μου. Επομένως, μπορεί όντως να υπάρχουν άνθρωποι που θα τους άρεσε να ακούνε κάποιον να μιλάει για τα συναισθήματά του, ωστόσο δεν νομίζω πως αυτοί θα ήταν άνθρωποι που θα ήθελα εγώ να τους γνωρίσω.

Η Έλεν Ντε Γουίτ (Helen DeWitt) έγραψε το πρώτο της βιβλίο το 2000. Η έκδοσή του δεν επετεύχθη αβρόχοις ποσί: αντίθετα, μικρά και μεγάλα εμπόδια υψώθηκαν μπροστά της. Αντιμετώπισε προβλήματα στη στοιχειοθεσία λόγω γραμματοσειρών σε άλλη γλώσσα, τα ιαπωνικά, όμως το κυριότερο ήταν η υποχρεωτική αλλαγή τίτλου. Οι Επτά σαμουράι (ο αρχικός τίτλος του βιβλίου) δεν ήταν διαθέσιμος λόγω πνευματικών δικαιωμάτων της ταινίας τού Κουροσάβα. Η Ντε Γουίτ υποχρεώθηκε να τον αλλάξει σε Ο τελευταίος σαμουράι, για να δει κι αυτόν, τρία χρόνια αργότερα, στην αφίσα μιας ταινίας με πρωταγωνιστή τον Τομ Κρουζ. Συν τοις άλλοις, μολονότι το βιβλίο απέσπασε θετικές κριτικές εξαρχής, χάθηκε από τα ράφια σχετικά σύντομα και για χρόνια δεν ανατυπώθηκε. Μεσολάβησαν άλλα δύο βιβλία έως το 2022 και την κυκλοφορία τού Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί. Φέτος το απολαμβάνουμε σε μια εκλεκτική έκδοση από το Δώμα, με τη φροντισμένη μετάφραση της Μαριλένας Καραμολέγκου να αναδεικνύει τον υφολογικό μινιμαλισμό του και το εικαστικό του εξωφύλλου να παραπέμπει στην πρωτότυπη έκδοση – έργα και τα δύο του Γουέιν Τιμπό, γνήσιου απεικονιστή τής κουλτούρας της κατανάλωσης και της αφθονίας.

Ολόκληρη η νουβέλα –μόλις 86 σελίδες– εξιστορεί μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο στη ζωή της 17χρονης Μαργκερίτ. Η ηρωίδα αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο λίγη από τη ζωή της. Ο άξονας του γραπτού είναι η αισθητική· όσα αποκόμισε από τη maman και τον μπαμπάκα – κυρίως από τη maman. Τη γυναίκα που την ανέθρεψε μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο κανόνων:

Οι Γάλλοι καταλαβαίνουν το κρασί, το τυρί, το ψωμί. Οι Βέλγοι καταλαβαίνουν τη σοκολάτα. Οι Ιταλοί καταλαβαίνουν τον καφέ και το παγωτό. Οι Γερμανοί καταλαβαίνουν τι θα πει να είσαι ακριβής, και καταλαβαίνουν τα μηχανήματα. [...] Οι Ελβετοί καταλαβαίνουν τι θα πει διακριτικότητα. Οι Άραβες καταλαβαίνουν τι θα πει τιμή, έννοια που εμπεριέχει τη γενναιοδωρία και τη φιλοξενία.

Η Μαργκερίτ εκπαιδεύτηκε από πολύ νωρίς στους καλούς τρόπους, στο πιάνο, στην ιππασία, ακόμα και στο μπριτζ. Από μικρό κορίτσι διακρίνει το εκλεπτυσμένο γούστο, σέβεται το savoir vivre, το etiquette. Η maman ενεργούσε σαν ευεργέτις καλλιτεχνών – άλλοτε παραχωρεί ένα από τα ριάντ της στο Μαρακές σε φερέλπιδες μουσικούς, άλλοτε προμηθεύει την ταϋλανδή μοδίστρα της με βίζα εργασίας και ατελιέ στο Παρίσι. Έδινε προσοχή στην ευγένεια και την εξασκούσε απέναντι στο πολυάριθμο προσωπικό τους, φροντίζοντας να το εφοδιάζει με συστάσεις προς καλύτερες ευκαιρίες καριέρας. Έτσι, το κορίτσι μεγάλωσε σε καλλιεργημένο περιβάλλον, προνομιακό, προσεκτικό και οριοθετημένο – τάξη, ευπρέπεια, κομψότητα, διακριτικότητα. Η καλλιέργειά της την κατέστησε συνειδητοποιημένη, περιζήτητη καλεσμένη στους κύκλους της τάξης της. Ώσπου, στην τελευταία καθιερωμένη διαμονή στο Λονδίνο, πριν το ραντεβού με το ράφτη τους για τη μετατροπή γνήσιου σκοτσέζικου τουίντ σε ταγέρ –γιατί μόνο οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί–, η Μαργκερίτ  αντιμετωπίζει το απατηλό φαινόμενο που ήταν η ζωή της. Στην πραγματικότητα ήταν/είναι κάποια άλλη. Η αλήθεια της ύπαρξής της αμφισβητείται και, ξαφνικά, επιδέχεται υποκειμενικές ερμηνείες από αγνώστους. Οι «σωτήρες» της –ο Τύπος, ο κοινωνικός περίγυρος, οι καλοθελητές δικηγόροι, οι εκδότες, έτοιμοι να τυπώσουν σε εκατομμύρια αντίτυπα τη μαρτυρία της ως μαρτύριο και τα συναισθήματά της σαν ανοιχτή πληγή–, όλοι ξεκινούν να γράφουν υποσημειώσεις στο αρχικό συμβόλαιο της ζωής της. Η ηρωίδα χρειάζεται να επαναδιαπραγματευτεί τους όρους της ύπαρξης που της δόθηκε, να επιλέξει αν θα κρατήσει το addendum των άλλων ή αν θα συνάψει το δικό της συμφωνητικό σε μια καινούργια, λευκή σελίδα.

Αdvent calendar

Διαβάζοντας το Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί, δημιουργείται η εντύπωση πως περιεργαζόμαστε ένα καλοφτιαγμένο μικροκαμωμένο μπιζουδάκι. Μικρό σε μέγεθος αλλά περίτεχνο στη σύλληψη και την κατασκευή, σκαλισμένο με μαεστρία σε κάθε χιλιοστό επιφάνειας, αποδίδει την πρόθεση της τεχνίτριας στο γυμνό μάτι, είτε άπειρο είτε εκπαιδευμένο. Άλλοτε, πάλι, δίνει την εντύπωση ενός λογοτεχνικού advent calendar — κάθε παράθυρο κρύβει μικρά δώρα, μέχρι να φτάσουμε στο τελευταίο, της πολυαναμενόμενης μεγάλης ανταμοιβής, του επιστεγάσματος τούτης της εμπειρίας. Η Ντε Γουίτ μάς καθοδηγεί πολύ επιδέξια (και κομμάτι επιτήδεια, όπως θα δείτε στις τελευταίες σελίδες) από παραθυράκι σε παραθυράκι του calendar. Τη μια στιγμή διαπραγματευόμαστε ενδεχομένως μια ταξική αγανάκτηση μπροστά στον ανενδοίαστο ελιτισμό σε σχέση με τις χειρονομίες ευεργεσίας και φαινομενικού αλτρουισμού, και στις επόμενες σελίδες μπαίνουμε σε βαθύτερες σκέψεις σχετικά με τη γονεϊκότητα: καθορίζεται από τη βιολογική σχέση κηδεμόνα και κηδεμονευομένης, ή από την αποτελεσματικότητα, από το όφελος της σχέσης για τον αποδέκτη; Τι σημαίνει ανατροφή; Χαρακτηρίζεται εξ ολοκλήρου από τη βιολογία, και σε ποιο βαθμό επηρεάζεται από την κοινωνική επιρροή και διαμόρφωση; Είναι η Μαργκερίτ παράγωγο της ανατροφής της; Θα παρουσίαζε την ίδια ανάπτυξη αν μεγάλωνε σύμφωνα με την προδιαγεγραμμένη ζωή της;

Η εκδοτική περιπέτεια της συγγραφέα ενεργεί σαν συγκείμενο στο φινάλε της νουβέλας και του (παθητικού και ενεργητικού) χειρισμού της ηρωίδας. Η Έλεν Ντε Γουίτ μετασκευάζει την έννοια της εκμετάλλευσης σε μια δραματική παρτίδα μπριτζ, μοιράζει την τράπουλα και εμπιστεύεται το ζευγάρι της στην πλειοδοσία του συμβολαίου. Διοχετεύει το εικονοκλαστικό πνεύμα της σε μια ιστορία με απρόβλεπτη τροπή και ασεβές τέλος, σε ένα βιβλίο που αψηφά την κατηγοριοποίηση και ρέπει από τη λογοτεχνική πεζογραφία στο heist του αιώνα!