Κριτικές

Μίμης Ανδρουλάκης, Πριν σβήσουν τα φώτα. Πρώτο βιβλίο, Πατάκη, Αθήνα 2022, 608 σελ.

Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Αυτά που μένουν, (α΄ έκδ. Δελφίνι 1994), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2000 (δυο τόμοι, Η γραμμή της ζωής, 584 σελ. και Το κόκκινο σπίτι, 486 σελ.).

Κοινό τους σημείο είναι η στράτευσή τους, από τα νεανικά χρόνια, στο ΚΚΕ. Ο Μίμης Ανδρουλάκης, ο πρώτος τόμος της αυτοβιογραφίας του οποίου μόλις κυκλοφόρησε, οφείλει αυτή τη στράτευση στη χούντα, στην ανάγκη να την πολεμήσει πολιτικά. Η πολιτική απαιτεί συλλογική δράση αφού, ιδίως σε ζοφερούς καιρούς, δεν μπορεί να είσαι ανέστιος, μοναχικός διανοούμενος, «αναζητάς συντρόφους, μεγάλα σύνολα, για μια γενική κίνηση των μαζών». Ο συγγραφέας Μήτσος Αλεξανδρόπουλος (1924-2008), συμπαθών του κομμουνισμού, πέρασε στον Δημοκρατικό Στρατό από τον Εθνικό Στρατό, με τον οποίο πολεμούσε, τα χρόνια του εμφύλιου. Και οι δύο άσκησαν κριτική στο κόμμα – αλλά ο Αλεξανδρόπουλος παρέμεινε πιστός ώς το τέλος. [ΤΒJ]

Κώστας Κατσάπης, Αυστραλία. Δέκα ιστορίες, Ο Μωβ Σκίουρος, Αθήνα 2022, 192 σελ.

«Η ανά χείρας συλλογή ιστοριών αποτελεί μια μείξη πραγματικών στοιχείων και μυθοπλασίας. […] Η λογοτεχνική απόδοση - ψηλάφηση - προσέγγιση γεγονότων και καταστάσεων επιλέχτηκε συνειδητά ως πειραματική μανιέρα για τη συγκρότηση μιας πολιτισμικής ιστορίας». Με αυτά τα λόγια, ο ιστορικός Κώστας Κατσάπης εισάγει τους αναγνώστες του σε δέκα υβριδικές ειδολογικά ιστορίες, που θα μπορούσαν να διαβαστούν και ως σπονδυλωτή μυθ-ιστορία και στηρίζονται σε μαρτυρίες μεταναστών που ζήτησαν την τύχης τους στο Σίδνεϊ το 1964.

Κυριάκος Σ. Κατσιμάνης, Η γραφή του Νίτσε κατά Σωκράτη. Kαταγγελτικός λόγος και κριτικός αντίλογος, Παπαζήση, Αθήνα 2022, 250 σελ.

 Στο νέο φιλοσοφικό του έργο, ο Κυριάκος Κατσιμάνης εμβαθύνει στην ετεροχρονισμένη φιλοσοφική και ιδεολογική σύγκρουση μεταξύ Νίτσε και Σωκράτη, για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία.

 Γ. Β. Δερτιλής, Συνειρμοί, μαρτυρίες, μυθιστορίες, Πόλις, Αθήνα 2013, 424 σελ.

Μια πρωτοπρόσωπη, ανοιχτή και ως εξ ορισμού ανολοκλήρωτη σύνθεση, όπου θα συναντηθούν η αυτοβιογραφική με την ιστορική αφήγηση. Ο συγγραφέας δεν θα προβάλει εδώ τις ευθύνες που εγγράφονται στο δημόσιο ενεργητικό του (όπως συμβαίνει με τα memoirs), αλλά θα παρατηρήσει και θα αξιολογήσει τον εαυτό του σε συνάρτηση με ορισμένα από τα μείζονα γεγονότα της εποχής του, βασισμένος στην τωρινή, αναδρομική του ματιά. Το κείμενο αναδημοσιεύεται από το τεύχος #43 του Books' Journal, Μάιος 2014, με θλιβερή αφορμή την εκδημία του καθηγητή Δερτιλή. 

Ιβάν Μπούνιν, Αυτοβιογραφικές Σημειώσεις, μετάφραση από τα ρωσικά: Ευγενία Κριτσέφσκαγια, επίμετρο: Κονσταντίν Παουστόφσκι, Οροπέδιο, Αθήνα 2021, 210 σελ.

Ιβάν Μπούνιν, Μέρες Καταραμένες, Μόσχα 1918 - Οδησσός 1919, μετάφραση από τα ρωσικά: Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2018, 248 σελ. 

Συνεχίζουμε να παρουσιάζουμε αποσπάσματα ημερολογίων λογοτεχνών που έγραψαν και δημοσίευσαν τις εμπειρίες της διαφυγής τους από τη Ρωσία μετά την επικράτηση των μπολσεβίκων. Σήμερα, ο Ιβάν Μπούνιν.

W. Robert Connor, Θουκυδίδης, μετάφραση από τα αγγλικά: Παναγιώτα Δαούτη, επιστημονική επιμέλεια: Γιάννης Ζ. Τζιφόπουλος, Gutenberg, Αθήνα 2022, 429 σελ.

Πολύ συχνά υποστηρίζεται ότι ο Θουκυδίδης είναι ένας συγγραφέας αδιάφορος για την καταστρεπτική δίνη του πολέμου, τις συμφορές και τη γενικότερη αποθηρίωση του ανθρώπου. Αυτή η αντίληψη για τον αρχαίο ιστορικό πόρρω απέχει από την πραγματικότητα. Ο καθηγητής Connor τονίζει ότι ο Πελοποννησιακός Πόλεμος αποτέλεσε για τον Θουκυδίδη τη μεγαλύτερη κίνηση της μέχρι τότε ιστορίας, όχι λόγω του πολυπληθούς στρατιωτικού δυναμικού που κινητοποιήθηκε, μήτε για τον μεγάλο αριθμό στρατιωτικών επιχειρήσεων, αλλά επειδή γιγάντωσε την ανθρώπινη δυστυχία, φοβούμενος ότι τούτη θα επανέρχεται στις ανθρώπινες κοινωνίες όσο οι άνθρωποι δεν ασκούν έλεγχο επί των ψυχορμητών τους. Τι νέο κομίζει ο W. Robert Connor στην ανάγνωση του Θουκυδίδη; (τεύχος 137)

Raphaël Jerusalmy, Να σώσουμε τον Μότσαρτ. Το ημερολόγιο του Ότο Γ. Στάινερ, μετλαφραση από τα γαλλικά: Αχιλλέας Κυριακίδης, Μελάνι, Αθήνα 2018, 152 σελ.

Ο Ότο Στάινερ είναι μουσικός, σοβαρά άρρωστος και συνειδητός αντίπαλος του ναζιστικού ολέθρου που ήδη έχει αρχίσει να εκδηλώνεται. Παρ’ όλα αυτά, αρνείται να παραδοθεί. Και σχεδιάζει τη δική του συνωμοσία: ένα μικρό μουσικό «αντάρτικο», με το οποίο η αντίστασή του θα μπορούσε να υλοποιηθεί. Από το Books' Journal #87, Μάιος 2018.

Νίκος Δαββέτας, Η Εβραία νύφη. Μυθιστόρημα, Πατάκη, Αθήνα 2019, 286 σελ. 

Μια νέα γυναίκα, η Νίκη, επιχειρεί να ανιχνεύσει το γερµανόφιλο παρελθόν του πατέρα της και ιδιαίτερα τον βαθµό ανάµειξής του στον αφανισµό των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Συµπαραστάτης της, ο σύντροφός της, που βασανίζεται από τις δικές του ενοχές όταν πληροφορείται την οικογενειακή του ιστορία στα χρόνια του Εµφυλίου. Δέκα χρόνια μετά την πρώτη εμφάνισή του, επανακυκλοφορεί το πολυσυζητημένο βιβλίο του Νίκου Δαββέτα. Από το Books' Journal #99, Ιούνιος 2019.

1. 

Στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, ιδέες, ειδήσεις, συμπεριφορές αλλά και χρήματα ή εμπορεύματα, διακινούνται με απίστευτη ταχύτητα. Χωρίς σειρά, χωρίς ιεράρχηση, χωρίς αξιολόγηση. Ιδού όμως το παράδοξο: Όλοι οι συντελεστές παραγωγής αγαθών, τεχνολογίας, ιδεών κ.λπ. έχουν το δικαίωμα να κινούνται ελεύθερα. Δρακόντεια όμως μέτρα υπάρχουν για την ελεύθερη διακίνηση και των ανθρώπων που «παράγουν» την ιστορία. Η συνέπεια είναι όλοι να είμαστε υποκείμενα σχεδόν ασύνδετων και ασύμπτωτων εικόνων, που μας έρχονται από διαφορετικούς τόπους και χρόνους, αλλά και ανθρώπους. Με βάση τα θραύσματα αυτού του «σπασμένου» καθρέφτη  προσπαθούμε ο καθένας χωριστά να δώσουμε νόημα σ’ ένα χάος που μας περιβάλλει. Και μάλιστα σε μια μακρά και παρατεταμένη περίοδο. Και αυτό, σε πλανητικό επίπεδο.

2.

Ζούμε σε μια καθοδική εποχή: Ο άνθρωπος χάνει σιγά σιγά την αίσθηση της πραγματικότητας, της μόνης που μπορεί να του διασφαλίσει μια ισόρροπη σχέση με το περιβάλλον. Η τέχνη δεν έμεινε αδιάφορη από τα συμβαίνοντα στην κοινωνία. Και δεν πήρε μόνο την ευθύνη της αξιόπιστης καταγραφής των γεγονότων, όπως άλλωστε το οφείλει, έμμεσα πήρε και το ρόλο του συν-διαμορφωτή των συνειδήσεων, ένα ρόλο –γιατί όχι;– παιδαγωγού. Με το μυθιστόρημα Η Εβραία νύφη, ο Νίκος Δαββέτας επιχειρεί ένα θεαματικό άλμα προς μια διπλή στόχευση. Αποφεύγει την κλασική αρχή της αφήγησης που απαιτεί αρχή μέση και τέλος (συνήθως καλό) και, προκειμένου να εκταθεί σε όλο το μήκος του αιώνα που μόλις έφυγε, επιλέγει ενσταντανέ διάσπαρτα, δήθεν ασύμβατα και ασύμπτωτα, που όμως συνδέονται μεταξύ τους με ένα ισχυρό νήμα, το νόημα του οποίου καλείται να διαβάσει και ο αναγνώστης. Πρόκειται, θα έλεγα, για μια θεαματική πρόκληση δημιουργικής όχι μόνο γραφής, αλλά και ανάγνωσης.

3.

Με άλλα λόγια, ο Νίκος Δαββέτας μας προσκαλεί –και μας προκαλεί– να δώσουμε νόημα σε μια σειρά από θραύσματα που απεικονίζουν «στιγμές, σχέσεις και καταστάσεις» από διάφορους τόπους, από διάφορους χρόνους, από διάφορους ανθρώπους. Και, μέσα από διαυγή –διαυγέστερα δεν γίνεται– ενσταντανέ, μας καλεί να επαναβιώσουμε το εύρος και το βάθος της βαρβαρότητας με την οποία αναπάντεχα και απροειδοποίητα σφραγίστηκε ο 20ός αιώνας. Μας προτείνει, δηλαδή, με τα θραύσματα του συγκεκριμένου, εμείς με την ευθύνη μας να συνθέσουμε τη σειρά των γεγονότων, την ένταση των σχέσεων, τις ρίζες τους και τις προεκτάσεις των συνεπειών τους. Να ανασυνθέσουμε ένα σκόπιμα διάχυτο υλικό, ώστε να συναντήσει το αυθεντικό νόημά του. Να προσεγγίσουμε τις ρίζες του που ανατρέχουν πολύ πίσω από τα ίδια τα γεγονότα και τις συνέπειές του που εξακολουθούν να καθορίζουν αρνητικά και το δικό μας παρόν, όσο και εκείνο ίσως των παιδιών μας. Γιατί η βαρβαρότητα δεν αποτελεί ένα απλό επεισόδιο της ιστορίας που εγκλωβίζεται στην παρένθεσή του. Είναι ένα πολυπλόκαμο δηλητηριασμένο δίχτυ που πλήττει πρώτα απ’ όλα την ορθολογική σκέψη. Καταστρέφει τον πυρήνα του λογικού σχεδόν οριστικά. Και κατ’ επέκταση, το σύνολο των ανθρώπινων σχέσεων. Μερικά ενσταντανέ από το βιβλίο του Νίκου Δαββέτα θα καταδείξουν, ελπίζω, του λόγου το αληθές.

4.

Στον στοιχειώδη και ελλειπτικό αυτό καμβά, εικονογραφούνται με ένα ανάμεικτο στυλ προφορικού και γραπτού λόγου,  και πάντα ελλειπτικά, γεγονότα όπως διαμορφώνονται κάτω από την πίεση της ιστορίας. Και όμως, κάτω από τις ερπύστριες της ιστορίας που τείνει να αφανίσει κάθε ίχνος ιδιαιτερότητας, με την ευθύνη του συγγραφέα, αναδύεται η ατομική ευθύνη. Αναδύεται η πειθώ του ορθού λόγου, ο οποίος παραμένει πάντα «εν αρχή». Ακόμη και κάτω από τις ερπύστριες της βαρβαρότητας. Πράγματι, σε όλη τη διαδρομή του σπασμένου χρόνου του μυθιστορήματος, οι άνθρωπο «τρώγονται». Πολιτισμένα ή όχι, λίγη σημασία έχει. Και όταν δεν τρώγονται, δεν δένονται. Απλά, αλληλοχρησιμοποιούνται. Ή, αμοιβαία, εργαλειοποιούνται. Προς ίδιον όφελος. Μαζί τους καταρρέουν και βασικοί κώδικες καθολικών και οικουμενικών αξιών. Και όμως, σε αυτή τη γενικευμένη κατάρρευση, ο κώδικας των αξιών επιβιώνει. Λεηλατημένος, τραυματισμένος. Επιβιώνει, όμως, και, όπως ο πολικός αστέρας καθοδηγούσε άλλοτε τους ναυτικούς για την ορθή πορεία τους,  έτσι  και αυτός ο κώδικας υπενθυμίζει στο δημιουργικό αναγνώστη πως, ναι, υπάρχει ελπίδα.

5.

Στο βάθος του μυθιστορήματος  του Νίκου Δαββέτα αναμετριούνται η ιστορία και οι άνθρωποι. Η ολότητα και τα άτομα. Αναμετριούνται σε μια σχέση εξάρτησης και συμπληρωματικότητας:  η ιστορία  διαμορφώνει το άτομο, αλλά και το άτομο  διαμορφώνει την ιστορία. Στο μυθιστόρημα του Νίκου Δαββέτα δυο είναι τα κύρια άτομα: η Νίκη και ο σύντροφός της. Και στα δυο άτομα βαραίνει ο πρόγονος με μια ανυπόφορη αμφιθυμία: θέλουν να είναι καλός. Πανταχού η νοσταλγία της ευκλεούς ρίζας. Σαν αντίδοτο θαρρείς στη βαρβαρότητα που τους περιβάλλει. Και τους αναζητούν. Και, αν και διαψεύδονται διαρκώς, συνεχίζουν. Θαρρείς σαν το θύμα που κυνηγά το θύτη του.  Μια ενδεικτική επιλογή θραυσμάτων από το μυθιστόρημα του Νίκου Δαββέτα θα προσπαθήσω να τεκμηριώσω τους ισχυρισμούς μου:

α.- «Πρώτη φορά αναστατωμένο είδα τον πατέρα μου», διηγείται ένα πρόσωπο του μυθιστορήματος,  «μονάχα όταν του σπάσανε το μαγαζί και το λεηλάτησαν. Όχι οι Γερμανοί, οι δικοί μας. Juden unerwunscht (ανεπιθύμητοι)».

β.- «Μας κλείσανε στο γκέτο (όχι οι δικοί μας τώρα, αλλά οι άλλοι), κι ύστερα από μια βδομάδα μας πήραν από τους πρώτους με τα τραίνα για την Πολωνία. Εφτά μέρες, ένα μαρτύριο. Χωρίς νερό, χωρίς ψωμί, χειρότερα κι απ’ τα ζώα. Έπεσε ο ένας να φάει τον άλλο. Δεν ήσαστε πολιτισμένοι, λένε κάποιοι εκ των υστέρων. Ποιος πολιτισμός. Κλείσε σαράντα ακαδημαϊκούς μας σ’ ένα βαγόνι για μερικές μέρες χωρίς τροφή, κι αν δε φάει ο ένας τον άλλο, εμένα να μου τρυπήσετε τη μύτη. Θα τον φάει πολιτισμένα βέβαια».

Προλαβαίνω μερικά σχόλια: Σε μια κοινωνία που πριν από τον πόλεμο οι λέξεις είχαν για όλους τα ίδια σχεδόν νοηματικά περιεχόμενα, μετά την έλευση της βαρβαρότητας αυτό που έμεινε στις λέξεις είναι μόνο η εκφορά. Το ντύμα, δηλαδή. Το περίβλημα. Κι αυτό ίσως από συνήθεια. Γιατί περιεχόμενο στα δυο παραπάνω «θραύσματα» του μυθιστορήματος απλώς δεν υπάρχει. «Ποιοι, αλήθεια, είναι οι δικοί μας;» Και ποιοι «οι άλλοι»; Ποιοι οι φίλοι και ποιοι οι εχθροί; Από παντού η ίδια αποτρόπαια βία. Και η απέραντη κοινωνική μοναξιά.

Ένα ακόμη απόσπασμα:

γ.- «Όταν γύρισα πια στη Θεσσαλονίκη το ’45 και ήρθα τρέχοντας ώς την αγορά, στη θέση του εργαστηρίου μας βρήκα ένα γαλακτοπωλείο. Ο νέος  του μάλιστα ιδιοκτήτης, εκ Σερρών, είχε όπως μου είπε και τίτλους ιδιοκτησίας. «Από ποιους» τον ρώτησα, «μα από τiς γερμανικές aρχές», μου απάντησε με τον φυσικότερο τρόπο. Λες και οι Γερμανοί στην πόλη μας δεν είχαν χάσει τον πόλεμο».

Τι σχόλιο να κάνουμε σε αυτό, εκτός από το μακάριοι οι κατέχοντες. Αυτοί είναι που ορίζουν και το δίκαιο και την ηθική. Αλλά και την ιστορία, αφού για τον ιδιοκτήτη του γαλακτοπωλείου ο πόλεμος δεν… έληξε και οι Γερμανοί δεν νικήθηκαν. Πρόκειται για κατάρρευση της λογικής ή για κουτοπόνηρο καταφύγιο της απληστίας.

Κι ένα ακόμη απόσπασμα:

δ.- Τις προάλλες μού έφεραν το πετρέλαιο. Μέτρησα τη δεξαμενή με τη βέργα από τα πριν. Ύστερα μετά το γιόμισμα. «Τόσα λίτρα τόσα λεφτά». Λειψό μου φαίνεται, λέω του νεαρού. Πρώτη φορά τον έβλεπα. Μουτράκι. Άστραψε και βρόντησε. Κομμένα τα χαμόγελα και ο πληθυντικός. «Κυρά μου, χατίρι σου κάνουμε κι ερχόμαστε. Αν δε σ’ αρέσει, τράβα αλλού». Είπε, είπε, και τι δεν είπε το στόμα του. Θα ξεθυμάνει σκέφτηκα. Μαθημένος σ’ αυτά είναι. Ώσπου μου έδωσε τη χαριστική βολή. «Εσείς οι Εβραίοι δεν πρέπει να παραπονιέστε, φιλοξενούμενοι είστε εδώ»

Εμείς φιλοξενούμενοι; Πώς τόλμησε να μου πει κάτι τέτοιο κατάμουτρα. Πεντακόσια χρόνια είμαστε εδώ, με το νυχάκι σου να σκάψεις θα  βρεις τα κόκαλά μας. Η μισή πόλη πάνω στους τάφους μας χτίστηκε.

Αν η «επιχειρηματολογία» που κάνει το «μουτράκι» του πετρελαίου ήταν μοναδική, το πρόβλημα θα ήταν μικρό. Μήπως όμως η προστασία του παραλογισμού δεν είναι απλά  προσωπική ασθένεια του κοινού κλέφτη αλλά είναι η αναπόφευκτη συνέπεια της αδάμαστης  απληστίας που πλήττει τον σύγχρονο άνθρωπο. Ο οποίος πρώτα επιλέγει την εκτροπή και ύστερα ψάχνει για την επιχειρηματολογία. Με συνέπεια, εκτός από την εκτροπή να καταργεί και κάθε έννοια λογικής.

Κι ένα τελευταίο απόσπασμα:

Σε ένα από τα «θραύσματα» του μυθιστορήματος ένας διαπορεί, για λογαριασμό όλων μας φαντάζομαι: Και διαπορεί όχι στον τότε χρόνο, αλλά στον παρόντα: «Μα γιατί κάθε Εβραίος, όπου γης», αναρωτιέται εύλογα ο «ήρωας» του μυθιστορήματος, «ευθύνεται για τις πράξεις του Ισραήλ; Γιατί πρέπει διαρκώς ν’ απολογείται για τις σφαίρες του κάθε Ισραηλινού λοχία;»

Πράγματι, στη σχεδόν ανεξέλεγκτη δυναμική της παγκοσμιοποίησης, όλα ή σχεδόν όλα, εμπορεύματα, κεφάλαια επώνυμα ή και ανώνυμα ακόμη, ατομικά δικαιώματα και άλλα, κινούνται ελεύθερα και σχεδόν ανεξέλεγκτα, με ό,τι σημαίνει αυτό για την παγκόσμια οικονομία και δικαιοσύνη.

Η ευθύνη όμως ως ατόμων για τις πράξεις μας, θεωρητικά τουλάχιστον, παραμένει αδιαπραγμάτευτα ατομική. Είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον πράττοντα. Δεν μεταβιβάζεται ούτε ακόμη μέσα στην οικογενειακή κοινότητα. Κάθε εκτροπή από το αξίωμα αυτό βλάπτει καίρια την έννοια της ηθικής, της δικαιοσύνης και βέβαια και της δημοκρατίας. Και όμως, στο βωμό της απληστίας θυσιάζεται με περισσή ευκολία ολόκληρος ο κώδικας αξιών που λάμπρυνε το ανθρώπινο γένος.

Τελειώνοντας, θα έλεγα ότι ο Νίκος Δαββέτας δεν αφηγείται απλώς. Παραθέτει μια σειρά από εκρηκτικές αιχμές, από ερωτήματα-τεκτονικούς σεισμούς που ταρακουνούν κατεστημένους τρόπους σκέψης, από καταλύτες που θέτουν υπό αμφισβήτηση τις τσιμεντοποιημένες ψευδαισθήσεις μας.

Δυο κορυφαίοι κίνδυνοι απειλούν τον σύγχρονο κόσμο έλεγε ο Βαλερύ: η τάξη και το χάος.

Ας βάλουμε πλώρη για τ’ ανάμεσά τους.

Michael J. Sandel, Η τυραννία της αξίας. Τι έχει απογίνει το γενικό καλό;, μετάφραση από τα αγγλικά: Μιχάλης Μητσός, Πόλις, Αθήνα 2022, 464 σελ.

Η ιδιότυπη κριτική του καθηγητή Μάικλ Σαντέλ στην «καθοδηγούμενη από την αγορά αξιοκρατική ηθική» και η επίθεσή του κατά του κοινωνικού φιλελευθερισμού εκκινεί από ενδιαφέρουσες επισημάνσεις, αλλά καταλήγει μετέωρη. Αλλά θα ήταν καταστροφή αν η σκέψη του εύρισκε εφαρμογή στην Ελλάδα, που παλεύει να αφήσει πίσω το παρελθόν της και να επενδύσει στην αξιοκρατία. [ΤΒJ]

Ιωάννα Πετροπούλου, Έλλη Παπαδημητρίου: μια γυναίκα του 20ού αιώνα. Ο κανόνας και η παράβαση, Ερμής, Αθήνα 2022, 488 σελ.

Η ματιά στην Ελλάδα της Έλλης Παπαδημητρίου ήταν η ματιά μιας εκπατρισμένης Μικρασιάτισσας με δυτική παιδεία, αλλά με το βλέμμα στραμμένο στην Ανατολή∙ μιας «φεμινίστριας υπεράνω φεμινισμού»∙ μιας αριστερής διανοούμενης που συνεργάστηκε με τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο· και μιας εύπορης αστής με επιστημονική κατάρτιση που γύρισε την Ελλάδα διαμένοντας σε προσφυγικούς καταυλισμούς και φωτογραφίζοντας «τσελιγκάδες, υλοτόμους,  Αλβανούς μαστόρους, Γκέκηδες και Τόσκηδες». Για ποιον λόγο η Ιωάννα Πετροπούλου εργαζόταν είκοσι χρόνια για την αυτοβιογραφία της Έλλης Παπαδημητρίου;

Teffi (Nadezhda Alexandrovna Lokhvitskaya), Memories, from Moscow to the Black Sea, μετάφραση στα αγγλικά από τα ρωσικά: Robert και Elizabeth Chandler, Anne Marie Jackson, Irina Steiner, εισαγωγή: Edythe Haber, New York Review of Βooks, New York, 2016

Η Ναντέζντα Αλεξάνροβα Λοκβίσκαγια, γνωστή με το φιλολογικό ψευδώνυμο Τέφι, ήταν σατιρική ποιήτρια και συγγραφέας θεατρικών έργων και στίχων τραγουδιών στην προκομμουνιστική Ρωσία. Γεννημένη το 1872, από πατέρα καθηγητή του Ποινικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Πετρούπολης και μητέρα που είχε ιδιαίτερη αγάπη και απασχόληση με τη μουσική, ασχολήθηκε από πολύ μικρή με τα γράμματα. Δημοσίευσε ποιήματα με το κανονικό της όνομα ενώ, αργότερα, όταν πέρασε στη σατιρική ποίηση (στην οποία κυρίως διακρίθηκε), χρησιμοποιούσε αποκλειστικά το ψευδώνυμο Τέφι. Δημοσίευε σε περιοδικά κι εφημερίδες που είχαν τιράζ μέχρι κι ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Τα έργα της είχαν μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Έγραψε και δημοσίευσε συλλογές από χιουμοριστικές μινιατούρες, στις οποίες διακρίθηκε.  Έγινε η πιο πολυδιαβασμένη κι αγαπημένη συγγραφέας  της εποχής εκείνης (1901-1918).

Σωτήρης Ριζάς, Το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, Καστανιώτη, νέα έκδοση Αθήνα 2022, 359 σελ.

Ο Εθνικός Διχασμός όρισε σε μεγάλο βαθμό τις εξελίξεις που οδήγησαν στη Μικρασιατική Καταστροφή. Τα επεισόδια ήταν πολλά, και μερικά από τα κρισιμότερα ήταν η σύγκρουση Βενιζέλου και Κωνσταντίνου, οι εκλογές του 1920, η πολιτική των αντιβενιζελικών μετά την ήττα του Βενιζέλου σε κείνες τις εκλογές, η κλιμάκωση και τελικά η ήττα και η Καταστροφή. Τεύχος 137