Κριτικές

Kυριάκος Δημητρίου, Η κρυφή ζωή των φιλοσόφων, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2024, 360 σελ.

Το κείμενο του Κυριάκου Δημητρίου αποτελεί κάτι περισσότερο από μια συστηματική αντι-αγιογραφία σημαντικών φιλοσόφων της νεωτερικότητας, σπάνια στο είδος της, ακόμη και για τα διεθνή δεδομένα. Ο Μακιαβέλλι, ο Νεύτων, ο Ρουσσώ, ο Καρτέσιος, ο Πασκάλ, ο Κίρκεργκωρ, ο Σοπενχάουερ, ο Μπένθαμ, ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, ο Νίτσε ήταν λιγότερο επιβλητικοί απ’ όσο η σκέψη τους. Μπορεί όμως η σκέψη ενός φιλοσόφου να προσλαμβάνεται χωρίς την πρόσληψη και της ζωής του; [ΤΒJ] 

Μιχάλης Παπαπέτρου, Η πολιτική μου διαδρομή. Από τους μύθους στην πραγματικότητα, Παπαζήση, Αθήνα 2025, 432 σελ.

Μπήκε στην πολιτική μέσω της Αριστεράς, εξελέγη βουλευτής, διαφώνησε με το ΑΚΕΛ, υπήρξε εκ των ιδρυτών του ανανεωτικού ΑΔΗΣΟΚ… Παρότι στην Αριστερά, ο Γλαύκος Κληρίδης εκτίμησε το πάθος του για τη δίκαιη επίλυση του Κυπριακού και για μια λύση που θα συμπεριλάμβανε και τις δύο κοινότητες. Εκλήθη και ανέλαβε κυβερνητικός εκπρόσωπος, με μεγάλη επιτυχία. Ακολούθησαν, όμως, πέτρινα χρόνια. Το 2004, το Όχι του δημοψηφίσματος στο σχέδιο Ανάν απομάκρυνε τη λύση μειώνοντας τις πιθανότητές της. Αλλά δεν πτοείται: συνεχίζει να πορεύεται στο δρόμο του διεκδικητικού ρεαλισμού. Ο Μιχάλης Παπαπέτρου περιγράφει τη ζωή του και τις καμπές της στην πολιτική, δηλώνοντας αποφασισμένος στο δρόμο του διεκδικητικού ρεαλισμού υπέρ μιας δίκαιης, ευρωπαϊκής και βιώσιμης λύσης. [ΤΒJ]

Gregor von Rezzori, Μια ερμίνα στο Τσέρνοπολ, μετάφραση από τα γερμανικά: Δέσποινα Κανελλοπούλου, Δώμα, Αθήνα 2025, 508 σελ.

Κριτικά εικαστική γραφή, ένας Γκρος ή Όττο Ντιξ με γραφομηχανή. Ο Γκρέγκορ Φον Ρετσόρι χλευάζει ταυτόχρονα τις μάζες που υφίστανται αλλά και κάθε πολεμοχαρές παχύδερμο ή μανιακό που θα οδηγήσει σε σφαγή την Ευρώπη για το «έθνος» (το κάθε έθνος) σε δύο μάλιστα πολέμους – περιγράφει ταυτόχρονα τη φρίκη και το γελοίο. Οι λέξεις του, γοητευτικές: «εύθρυπτος», «άφυλη», «αχειροποίητη», «μια αγιοσύνη δίχως καλοσύνη», «ολβιότητα», «αγχέμαχη», «η αδυναμία είναι μια αμείλικτη συνθήκη», «ένας θάνατος θεσπέσιος»… Ο λόγος του μας ανήκει, εκφράζει την πολυεπίπεδη βαθύτητα και εμπειρία της δικής μας Ευρώπης, της ποιοτικής Ευρώπης, δυτικής και ανατολικής, βόρειας και νότιας, της διαχρονικής-αιώνιας ιστορικής ταυτότητας και ενότητας.

François Dosse, Φιλοσοφικές φιλίες, μετάφραση από τα γαλλικά: Γιάννης Μπαλαμπανίδης, Πόλις, Αθήνα 2025, 392 σελ.

Ήταν φίλοι στο πανεπιστήμιο, σχεδόν μαζί υπότροφοι στο Βερολίνο, μαζί έκαναν και τη στρατιωτική τους θητεία. Ο Ρεϊμόν Αρόν επηρέασε τον Σαρτρ όταν του γνωστοποίησε τη μεγάλη γερμανική ανακάλυψή του, τη φαινομενολογία. Αλλά στην πορεία η απόκλιση ήταν η μοίρα τους. Και η ιδεολογική σύγκρουση, που ήταν αιτία για ένα τεράστιο χάσμα. Ο Αρόν ήταν με τον Ντε Γκωλ, ο Σαρτρ υποστήριζε τη Σοβιετική Ένωση. Διασώθηκε κάτι από τη φιλία τους; Η σχέση Ρεϊμόν Αρόν – Ζαν-Πολ Σαρτρ είναι πολυσυζητημένη και εξιστορείται σε ένα βιβλίο του Φρανσουά Ντος, στο οποίο περιγράφονται αρκετές ακόμα, άλλης έντασης, φιλίες γάλλων φιλοσόφων. [TBJ]

Φερενίκη Παναγοπούλου, Πολιτική ανυπακοή. Μια ηθικο-συνταγματική θεώρηση, Παπαζήση, Αθήνα 2025, 380 σελ.

Το βιβλίο της Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Φερενίκης Παναγοπούλου, Πολιτική Ανυπακοή. Μια ηθικο-συνταγματική θεώρηση (2025) –με πρόλογο του Γιάννη Κτιστάκι, αναπληρωτή καθηγητή της Νομικής Σχολής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και Προέδρου του Τρίτου Τμήματος του ΕΔΔΑ– αποτελεί μια εξαιρετική συμβολή στην ελληνική βιβλιογραφία για τη μελέτη του φαινομένου της πολιτικής ανυπακοής ως πολύπλευρου πολιτικού γεγονότος, και όχι ως θεσμικής /νομικής εκτροπής και ανωμαλίας.

John Dunn, Δημοκρατία, μετάφραση από τα αγγλικά: Νίκος Λίγγρης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2025, 228 σελ.

«Τα πολιτεύματα που οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι αποκαλούν δημοκρατίες, δεν αποπνέουν σήμερα αγαθή αύρα [...] ωστόσο διασώζουν πολλά πολιτικά πλεονεκτήματα. Όπου δεν έχουν καταντήσει παρωδία, εξακολουθούν να προσφέρουν στους πολίτες δύο ανεκτίμητες πολιτικές ευχέρειες: τη δυνατότητα να σκέφτονται και από κοινού να εκφράζονται ελεύθερα για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν και για τον βέλτιστο τρόπο διαχείρισής τους, καθώς και την εγγύηση να μπορούν, με εύλογη ετοιμότητα, να αντικαθιστούν τους κυβερνώντες που έφτασαν σε σημείο να αντιπαθούν και να έχουν πάψει να εμπιστεύονται, με εναλλακτικές επιλογές, διατηρώντας την ελπίδα ότι αυτές θα επιτελέσουν καλύτερα το έργο της διακυβέρνησης». Ένα βιβλίο που μας ξαναμαθαίνει τι είναι η Δημοκρατία.

Μαρίλια Λυκάκη, Αιχμάλωτοι στο Βυζάντιο. Συμβολή στη μελέτη του ζητήματος των αιχμαλώτων πολέμου (6ος–11ος αιώνας), Ασίνη, Αθήνα 2024, 390 σελ.

Sverrir Jakobsson, Οι Βάραγγοι. Στην άγια φωτιά του Θεού, μετάφραση: Πασχάλης Ανδρούδης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Αθήνα 2025, 288 σελ.

Αν επιχειρήσει κανείς να διαβάσει παράλληλα δύο πρόσφατες μελέτες που, εκ πρώτης όψεως, κινούνται σε διαφορετικά πεδία της μεσαιωνικής ιστορίας, διαπιστώνει ότι στην πραγματικότητα συνομιλούν γύρω από έναν κοινό άξονα: τη διαχείριση της ανθρώπινης κινητικότητας σε έναν κόσμο βίας, πίστης και θεσμικής ευρηματικότητας. Δεν αποτελούν απλώς δύο επιτυχημένες μονογραφίες. Μαζί, συνθέτουν μια ευρύτερη εικόνα του Βυζαντίου ως μηχανισμού που μετατρέπει τη μετακίνηση ανθρώπων —εκούσια ή ακούσια— σε πολιτική, οικονομική και συμβολική ισχύ.

Roderick Beaton, Γιώργος Σεφέρης: Περιμένοντας τον άγγελο (νέα, αναθεωρημένη έκδοση), μετάφραση από τα αγγλικά: Μίκα Προβατά-Carlone, Πατάκη, Αθήνα 2026, 672 σελ.

Η επανέκδοση της βιογραφίας του Γιώργου Σεφέρη από τον Ρόντρικ Μπήτον είναι μια αφορμή επαναγνωριμίας με έναν ποιητή που είναι ιδιαίτερα δημοφιλής. Στηριγμένο σε συστηματική και εξονυχιστική έρευνα από έναν συγγραφέα που λατρεύει τον ποιητή και, πριν επιχειρήσει να ανασυστήσει τη ζωή του, γνωρίζει άριστα το έργο του, το βιβλίο αυτό ξεναγεί τον αναγνώστη του σε μια άλλη εποχή, σε ένα αξιοσημείωτο ήθος. Αλλά η μεγαλύτερη αρετή του βιβλίου είναι η απεξάρτηση από τον ίδιο τον βιογραφούμενο. Και τούτο αξίζει να σημειωθεί ως  άλλη μια διάσταση αντικειμενικότητας. Ο Μπήτον δεν αποδέχεται a priori τις απόψεις του Σεφέρη, αλλά τις εξετάζει κριτικά, κάτι που απουσιάζει από τις περισσότερες εγχώριες μελέτες, οι οποίες συνήθως ανυψώνουν τον ποιητή σ’ ένα ιδεατό βάθρο θαυμασμού.

Μελ Γκίμπσον, Αντιρρησίας συνείδησης (Hacksaw Ridge). Έγχρωμη αμερικανική πολεμική δραματική ταινία, παραγωγής 2016. Σενάριο: Άντριου Νάιτ - Ρόμπερτ Σένκαν. Πρωταγωνιστούν: Άντριου Γκάρφιλντ, Σαμ Γουόρθινγκτον, Βινς Βον, Τερέζα Πάλμερ. Διάρκεια: 139΄

Τέρενς Μάλικ, Μία κρυφή ζωή (A hidden life). Έγχρωμη αμερικανική δραματική ταινία, παραγωγής 2019. Σενάριο: Τέρενς Μάλικ. Παίζουν: Όγκαστ Ντιλ, Βαλερί Πάχνερ, Ματίας Σένερτς, Μπρούνο Γκαντζ. Διάρκεια: 174΄

Αυτές τις μέρες, με τις καταιγιστικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, θυμήθηκα ένα διήγημα που έγραψα πριν από τρία χρόνια με τίτλο «Η λιποταξία». Είχε αφορμή τη μαζική επιστράτευση το καλοκαίρι του 2022 από τον ρώσο πρόεδρο Πούτιν και τη φυγή πολλών νέων ανδρών από τη χώρα προκειμένου να την αποφύγουν. Το γεγονός αυτό δημιούργησε για λίγο τη φρούδα ελπίδα πως ίσως ο πόλεμος τελειώσει.

Φέτος συμπληρώνονται 220 χρόνια από την έκδοση της Ελληνικής Νομαρχίας, του «σπουδαιοτέρου μνημείου πολιτικής θεωρίας του νεοελληνικού Διαφωτισμού», σύμφωνα με τον Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη.^[1] Το έργο, το οποίο σώζεται σε ελάχιστα αντίτυπα, επανεκδόθηκε στα μέσα του 20ού αιώνα από τον Ν. Β. Τωμαδάκη και, λίγο αργότερα, από τον Κώστα Βαλέτα, σε συγκρουσιακό κλίμα τόσο για την εκδοτική πρωτιά, όσο και για την ερμηνεία του.^[2]  Έκτοτε το έργο γνώρισε δεκάδες επανεκδόσεις, οι οποίες αναπαράγουν λιγότερο ή περισσότερο πιστά τα κείμενα που παρέδωσαν οι Τωμαδάκης και Βαλέτας. To 1976 η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος προχώρησε στη φωτοτυπική επανέκδοση της Νομαρχίας και έτσι διευκολύνθηκε η επαφή των ερευνητών με το πρωτότυπο. Για το έργο γράφτηκαν πολλά. Ειδικά για την πατρότητα του προεπαναστατικού εντύπου σημειώθηκαν, από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα, πολλές θεωρίες. Οι υποθέσεις αυτές, ιδίως οι πλέον παράδοξες, αποτελούν ενδιαφέρον υλικό για τις κοινωνικές και πολιτικές διακυβεύσεις της εποχής κατά την οποία γράφτηκαν. Δεν θα ξετυλίξω, όμως, αυτό το κουβάρι. Στο πλαίσιο της επιστημονικής συζήτησης, θα θέσω το ερώτημα από την αρχή και θα σκιαγραφήσω μια ερευνητική κατεύθυνση με βάση στοιχεία που προέκυψαν από μακροχρόνιες έρευνές μου. Ποιος έγραψε την Ελληνική Νομαρχία;

Imaginistes, Το Μπραχάμι αλλιώς. Ιστορίες από τους Imaginistes, Ευώνυμος, Αθήνα 2025, 362 σελ.

Τελειώνοντας την ανάγνωση αυτού του βιβλίου σκέφτομαι πως η μνήμη είναι η μοναδική πατρίδα που έχει ο άνθρωπος, αυτή στην οποία διαρκώς επιστρέφει, η μόνη αληθινή του ιδιοκτησία, το καταφύγιό του. Ποιοι είναι όμως οι Imaginistes (προφανώς εκ του Imagine, Τζον Λένον στη διαπασών) και τι σχέση έχουν με το Μπραχάμι (τον σημερινό Άγιο Δημήτριο);