Είναι η ηγέτις δύναμη της Δύσης μια μεγάλη βελανιδιά; Αν κοιτάξεις το βιβλίο του Χάουαρντ Ζιν, Ιστορία του λαού των Ηνωμένων Πολιτειών (1980), αλλά και το βιβλίο του Paul Johnson, A History of the American People (1997 – για να το γράψει χρειάστηκαν 32 χρόνια!), θα πεις πως ναι, είναι ένα τρανό δέντρο.
Ακόμη και η απαρχή του αμερικανικού κράτους φέρει μέσα του μια παράξενη μείξη πειθαρχίας και υπερβολής. Η Αμερική χτίστηκε, θα έλεγα, από λειτουργικούς αλκοολικούς (functional alcoholics). Ο πρόεδρος Τζορτζ Ουάσιγκτον επέλεξε, τότε, ένα λογαριασμό εξόδων αντί για ένα μισθό. Και έτσι, χρέωνε τη Madeira –ένα «ενισχυμένο» κρασί–, που του άρεσε τόσο πολύ να πίνει, στο έθνος. Έπιναν αρκετά, αλλά ταυτόχρονα φρόντισαν να ξεκινήσει η χώρα με δυναμική, γνώση και φιλοδοξία. Με τα χρόνια, οι ΗΠΑ αγόρασαν τη Λουιζιάνα από τη Γαλλία το 1803 –αγορά σταθμός– και την Αλάσκα από τη Ρωσία το 1867 – σε αυτό που μπορεί να θεωρηθεί ως το χειρότερο real estate deal στην ιστορία, για τους Ρώσους φυσικά.
Έτσι, ως Ευρωπαίος, τώρα Αμερικανός, που έχει κάνει το Μπρούκλιν γειτονιά του και το σπίτι του στο New Haven, νιώθω περήφανος και αισιόδοξος καθώς η Αμερική γιορτάζει τα 250ά της γενέθλια, αν και όχι χωρίς ανησυχία. Με τα χρόνια, έχω αρχίσει να βλέπω την Αμερική ως κάτι περισσότερο από μια χώρα. Είναι μία ιδέα που δεν σταματά να επανεφευρίσκει τον εαυτό της. Καλωσορίζει ανθρώπους –το έκανε περισσότερο στο παρελθόν– από παντού και τους ζητά να γίνουν αναπόσπαστο μέρος του κοινωνικού της ιστού. Αν η Αμερική δεν υπήρχε, θα έπρεπε κάπως να την εφεύρουμε. Η ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων και λαών κάτω από τους ίδιους νόμους είναι άκρως σημαντική.
Αρκεί, για να κατανοήσεις τη σύγχρονη Αμερική, να περπατήσεις στους δρόμους του Μανχάταν που κρύβουν το φως οι ουρανοξύστες; Όχι! Αρκεί να γνωρίζεις πως υπάρχει η Αμερική που είναι εναντίον της οπλοκατοχής και του ρατσισμού, όπως υπάρχει και αυτή που είναι υπέρ και των δύο; Πάλι όχι! Για να καταλάβεις την Αμερική πρέπει να δεις μερικά γουέστερν. Η Αμερική είναι ακόμη «a limited Far West» θα έλεγα λίγο εκκεντρικά, και πρέπει να μάθεις να πυροβολείς γρηγορότερα και από τη σκιά σου για να επιβιώσεις. Πώς όμως η Άγρια Δύση έγινε η Αμερική που εκλέγει πρόεδρο με το Κολέγιο των Εκλεκτόρων; Το Κολέγιο αυτό που είναι ένα «βαρύ κληροδότημα» της εποχής της δουλείας, και όχι μόνο. Η ιστορική διαδικασία ήταν αιματηρή. Μα οδήγησε στο να έχουμε δημοκρατική παράδοση που δεν έχει άλλο προηγούμενο στην παγκόσμια ιστορία, και διαρκεί 250 ολόκληρα χρόνια.
Η Αμερική σίγουρα έχει και μερικά προβλήματα, από την πολιτική πόλωση και τη φτώχεια μέχρι τις έντονες διαιρέσεις. Μα φτώχεια στην Αμερική; «Οι σιταποθήκες ήταν γεμάτες και τα παιδιά των φτωχών μεγάλωναν ραχιτικά» γράφει ο Τζον Στάινμπεκ στα Σταφύλια της Οργής (1939). Η φτώχεια είναι και ίδιον του καπιταλισμού. Αμερικανοί πρόεδροι, κυρίως τα τελευταία χρόνια, έχουν συμπεριφερθεί σαν «Demolition Boys». Ταυτόχρονα, ο θεσμός του προέδρου είναι φορτισμένος με δόξα και μπορεί κάποιος να εκλεγεί πρόεδρος επειδή «η τιμή των αβγών» ανέβηκε πολύ. (Ο σημερινός ένοικος του Λευκού Οίκου πρέπει να ευχαριστεί τα ταπεινά αυγά.) Αλλά δεν πιστεύω ότι ένα έθνος πρέπει να κρίνεται μόνο από τις κακές στιγμές του. Επίσης, Αμερική δεν είναι μόνο οι Αμερικανοί εν ζωή, αλλά και εκείνοι που έζησαν πριν από εμάς. Οι γενιές που έχτισαν τη χώρα και την υπερασπίστηκαν. Υπό κάποια έννοια, τα νεκροταφεία της είναι ιεροί τόποι.
Η Αμερική δεν γεννήθηκε μόνο από ισχυρές ιδέες, αλλά και από τη σύγκρουση με τους Ινδιάνους που ζούσαν σε αυτά τα χώματα για χιλιάδες χρόνια. Οι αρχηγοί των Ινδιάνων και τα μικρά παιδιά τους στολίζονταν με φτερά πουλιών... Και έτσι, από το 1782, το εθνικό σύμβολο των ΗΠΑ έγινε ο φαλακρός αετός (bald eagle). Ταυτόχρονα, με τα χρόνια, ο αετός αυτός και μερικές φράσεις όπως: «Life, Liberty, and the pursuit of Happiness», «We the People», «God Bless America», «The American Dream», «In God We Trust» έχουν γίνει μέρος του παγκόσμιου φαντασιακού.
Αυτή η επέτειος δείχνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ταυτόχρονα αναντικατάστατες και βαθιά αντιφατικές. Είναι ακόμη το κεντρικό πείραμα της σύγχρονης δημοκρατίας, διαμορφώνοντας τον κόσμο μέσω της δύναμής τους, του πολιτισμού και της καινοτομίας τους, και όμως είναι, όλο και συχνότερα πιο ανίκανες να καλύψουν τις εσωτερικές τους ρωγμές. Απ’ έξω δεν μοιάζει πλέον με μοντέλο προς αντιγραφή, αλλά με μια χώρα σε διαρκή τριβή με τον εαυτό της. Παρατηρώ ένα έθνος που εξακολουθεί να ηγείται του κόσμου, αλλά και να εκθέτει πιο ανοιχτά τα όρια και τις αντιφάσεις της δικής του επιτυχίας. Θα μπορούσα επίσης να πω ότι η ιδιοφυΐα των ΗΠΑ και η ιδρυτική τους αυτοπεποίθηση χρειάζονται τον υπόλοιπο κόσμο τώρα περισσότερο από ποτέ.
Το «σύνδρομο του Ντιτρόιτ» (κάποτε άκμαζε, με ουκ ολίγες αυτοκινητοβιομηχανίες και μεγάλες εργοστασιακές μονάδες, αλλά σήμερα, το διαδέχθηκε η παρακμή με φτώχεια, εγκληματικότητα και ανεργία) και να μετατραπεί ολόκληρη η Αμερική σε ένα απέραντο Ντιτρόιτ, ή ακόμη, και να πέσει εκ των έσω όπως άλλοτε η ΕΣΣΔ, είναι μία πιθανότητα. Αλλά αυτό μάλλον έχει να κάνει με έναν ευσεβή πόθο των εχθρών της Αμερικής, παρά με την πραγματικότητα. Παρά τις επιμέρους πληγές, παρά τις έντονες κοινωνικές ανισότητες, η Αμερική έχει γερά δόντια και δεν θα παραδώσει τα σκήπτρα στην Κίνα.
Πιστεύω ότι η ιστορία δεν είναι κάτι που κληρονομούμε μία φορά, είναι κάτι που κάθε γενιά καλείται να συνεχίσει. Η Αμερική είναι περισσότερο συνεχής διαδικασία παρά χώρα. Στα 250 χρόνια της, επιλέγω την ελπίδα. Μια χώρα που ζει συνεχώς σαν να βρίσκεται ακόμη στην αρχή της, μα εκ γενετής κοιτάει στα αστέρια. Σαν μια μεγάλη βελανιδιά, η Αμερική έχει αντέξει πολλές καταιγίδες, και πιστεύω ότι οι βαθιές της ρίζες είναι ακόμα παντοδύναμες ώστε να την οδηγήσουν σε ένα καλύτερο μέλλον, όχι μόνο για τους πολίτες της, μα για όλους. Κάτω από τη σκιά της βελανιδιάς, που έχει γενέθλια, έχουν ξαποστάσει εκατομμύρια μετανάστες...
Εδώ, ξεκινάει και θα ξεκινάει το μέλλον που νυχθημερόν ετοιμάζει ο αμερικανικός λαός. 250 χρόνια μετά το 1776, αυτή είναι η μεγάλη βελανιδιά της Δύσης!
ΥΓ. Όπως σημείωσα σε ένα άλλο κείμενό μου για την Επέτειο της Ανεξαρτησίας και για την προσφορά των ΗΠΑ στον παγκόσμιο πολιτισμό, από εδώ εφευρέθηκαν ή αναπτύχθηκαν: το αεροπλάνο, το ίντερνετ, η λάμπα, το τηλέφωνο, η πιστωτική κάρτα, το smartphone, το GPS, η Coca-Cola, ο προσωπικός υπολογιστής, τα social media, το WiFi, η τεχνητή νοημοσύνη (AI), το air conditioning, οι ακτίνες Χ, το μπέργκερ, ο ανελκυστήρας, ο ουρανοξύστης με ατσάλινο σκελετό (steel frame skyscraper) και τόσα άλλα καλά. Μα όλα αυτά δεν έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο που οι άνθρωποι σήμερα ζουν και επικοινωνούν;
