Η Ισπανία του Καζαντζάκη

Καρπός των τριών ταξιδιών που ο Καζαντζάκης πραγματοποιεί στην Ισπανία την περίοδο του Μεσοπολέμου (Aύγουστος - Σεπτέμβριος 1926, Oκτώβριος 1932 - Μάρτιος 1933, Oκτώβριος - Νοέμβριος 1936) και των σχετικών ανταποκρίσεων που δημοσιεύονται στις εφημερίδες Eλεύθερος Τύπος (12 Δεκεμβρίου 1926 -  7 Ιανουαρίου 1927) και H Kaθημερινή (21 Μαΐου - 3 Ιουνίου 1933 και 24 Noεμβρίου 1936 - 17 Iανουαρίου 1937), το Ταξιδεύοντας. Ισπανία περιλαμβάνει εντυπώσεις του συγγραφέα από ταξίδια που λαμβάνουν χώρα κατά τη δεκαετία 1926-1936, καίρια περίοδο στη σύγχρονη ισπανική ιστορία, κατά την οποία η χώρα περνά μέσα από τρεις διακριτές πολιτικές φάσεις: αρχικά τη μεταβατική δικτατορία (1923-1930), με το Στρατιωτικό Διευθυντήριο (1923-1925) και στη συνέχεια το Πολιτικό Διευθυντήριο υπό τον Miguel Primo de Rivera, ο οποίος αναλαμβάνει την εξουσία μετά το πραξικόπημα της 1ης Σεπτεμβρίου 1923 και παραμένει στην ηγεσία μέχρι την παραίτησή του, λίγο πριν από το θάνατό του, το 1930· κατόπιν, τη Β΄ Ισπανική Δημοκρατία (1931-1936), της οποίας τελευταίος πρωθυπουργός ήταν ο Manuel Azaña, στον οποίο ο Καζαντζάκης κάνει ιδιαίτερη μνεία· και τέλος, τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1936-1939), που οδήγησε στην επιβολή της δικτατορίας του Φράνκο (1939-1975).

Ίδρυμα Νίκου Καζαντζάκη

Η άδεια ασφαλούς διέλευσης του Καζαντζάκη ως ανταποκριτή στην Ισπανία, με ημερομηνία 30 Οκτωβρίου 1936, που του επέτρεπε να επισκεφθεί το Τολέδο, την πρώτη γραμμή της εμφύλιας σύγκρουσης, και να «εισέλθει στη Μαδρίτη».

Δυο Ισπανίες

Η δομή του βιβλίου είναι διμερής. Στο πρώτο μέρος, υπό τον τίτλο «Ισπανία», συγκεντρώνονται οι εντυπώσεις του Καζαντζάκη από τα δύο πρώτα του ταξίδια, σε μια Ισπανία μακριά από τη δίνη του εμφυλίου – μια χώρα ειρηνική ακόμη, γεμάτη χρώματα, θαυμαστά μνημεία και κρυμμένους ή φανερούς θησαυρούς πάσης φύσεως. Αντιθέτως, το δεύτερο μέρος, που τιτλοφορείται «Viva la Muerte», στηρίζεται στο τρίτο ταξίδι του συγγραφέα, το οποίο πραγματοποιείται μόλις τρεις μήνες μετά το ξέσπασμα του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου (17 Ιουλίου 1936 – 1 Απριλίου 1939), όταν πλέον η χώρα έχει παραδοθεί στη λαίλαπα της σύγκρουσης και του διχασμού.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ίδιος ο τίτλος του δεύτερου μέρους, «Viva la Muerte», ελληνιστί «Ζήτω ο Θάνατος», καθώς προέρχεται από μια δραματική στιγμή της ισπανικής ιστορίας: την περίφημη αντιπαράθεση στις 12 Οκτωβρίου 1936 στο Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα, όταν ο στρατηγός José Millán Astray –εκπρόσωπος του φρανκικού καθεστώτος– ξεστομίζει αυτή τη φράση, ερχόμενος σε ευθεία σύγκρουση με τον πρύτανη Miguel de Unamuno, έναν από τους σημαντικότερους διανοούμενους και ποιητές της εποχής. Μερικές εβδομάδες αργότερα, στις 21 Νοεμβρίου 1936, ο Καζαντζάκης θα συναντήσει τον απογοητευμένο και απομονωμένο πλέον Ουναμούνο, λίγους μήνες πριν από το θάνατό του, σε μια συνάντηση φορτισμένη με πολιτικό και υπαρξιακό βάθος.

Η έκδοση του έργου από τον εκδοτικό οίκο «Πυρσός» στην Αθήνα το 1937 θεωρείται η «πρώτη» έκδοση, καθώς για πρώτη φορά οι επεξεργασμένες ανταποκρίσεις από τα τρία ταξίδια του δημιουργού από την Κρήτη στην Ισπανία συγκεντρώνονται και παρουσιάζονται ως αυτοτελές βιβλίο, το οποίο επαινείται από σημαντικούς κριτικούς της εποχής όπως ο Αιμίλιος Χουρμούζιος,^[1] ο Πέτρος Χάρης,^[2] ο Γιάννης Χατζίνης,^[3] ο Αντρέας Καραντώνης,^[4] ο Πέτρος Σπανδωνίδης.^[5] Η δεύτερη έκδοση κυκλοφορεί το 1957 από τον εκδοτικό οίκο Δίφρος και σε αυτήν προστίθεται για πρώτη φορά το κάντο «Δον Κιχώτης», το οποίο ο Καζαντζάκης γράφει στην Αίγινα το 1934, το αφιερώνει στον Panait Istrati και το πρωτοδημοσιεύει στην εφημερίδα Η Καθημερινή το 1938 (το 1960 το ποίημα θα συμπεριληφθεί στην ποιητική συλλογή Τερτσίνες)· η έκδοση αυτή δεν σχολιάζεται από την κριτική της εποχής, με εξαίρεση τις λίγες αράδες που της αφιερώνει η Άλκης Θρύλος.^[6]

Κείμενο πυκνό και σύνθετο, που συνδυάζει την εξομολόγηση με την ιστορία, την ποίηση, τη φιλοσοφία, την ψυχολογία, το Ταξιδεύοντας. Ισπανία ξεφεύγει από τα συμβατικά όρια της ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, όπως άλλωστε όλα τα «ταξιδιωτικά» κείμενα του Καζαντζάκη, καταδεικνύοντας, για πολλοστή φορά, την υβριδικότητα του καζαντζακικού κειμένου και τη στοχευμένη χρήση των μπαχτινικών εντιθέμενων ή παρέμβλητων ειδών^[7] και δηλώνοντας τη στενή και ιδιόμορφη σχέση του συγγραφέα με την Ισπανία και την ψυχική και πνευματική του συγγένεια με κομβικές μορφές του ισπανικού πνεύματος όπως, μεταξύ άλλων, ο Θερβάντες, ο Ουναμούνο και ο Λόρκα, αλλά και τη διφορούμενη, αμφίθυμη στάση του απέναντι στον ισπανικό Εμφύλιο (τα σχετικά αποσπάσματα δεν μπορούν να εξεταστούν αποκομμένα από την –εμφανώς υπέρ του Φράνκο– πολιτική γραμμή της εφημερίδας Η Καθημερινή κατά την περίοδο 1936-1937).^[8]  

Όπως όλα τα «ταξιδιωτικά» κείμενα του Καζαντζάκη, το Ταξιδεύοντας. Ισπανία προτείνει ένα πρότυπο για το πώς το ταξίδι σε μια χώρα μπορεί να ξεφύγει από τις επιταγές της τουριστικής, καταναλωτικής σκοπιμότητας και να καταστεί μια πολύπλοκη, σύνθετη, πολύπτυχη εμπειρία, μια ουσιαστική κατάδυση στην ψυχή και το πνεύμα ενός ξένου τόπου και στην αλήθεια των ανθρώπων του και του πολιτισμού του. Ταυτόχρονα, το κείμενο μπορεί να διαβαστεί ως ένα ακόμη βήμα στην κοπιώδη και αγωνιώδη πορεία του Καζαντζάκη προς την εσωτερική ελευθερία αλλά και ως ένας καθρέφτης του ιδεολογικού βασανισμού του και των αισθητικών προσανατολισμών του στα χρόνια του Μεσοπολέμου.

Η πολύ φροντισμένη τωρινή έκδοση της Διόπτρας κερδίζει πολύ από τον ωραίο, περιεκτικό πρόλογο του Peter Bien και τα διεισδυτικά, γεμάτα εύστοχες παρατηρήσεις και πολύτιμες πληροφορίες, κείμενα της Μαίρης Μικέ.

Στον πρόλογό του ο Bien επισημαίνει ότι στα ταξιδιωτικά κείμενα του Καζαντζάκη ανακαλύπτει κανείς το ευαίσθητο πνεύμα του συγγραφέα, ο οποίος έρχεται σε επαφή με νέες εμπειρίες, προσωπικότητες και εικόνες, και μαθαίνει για πολιτικά προβλήματα, φιλοσοφικές θεωρίες, αξιοθέατα, σκέψεις και διλήμματα που τον γοητεύουν.

H ανάγνωση της Μαίρης Μικέ

Στην εισαγωγή της η Μικέ υπογραμμίζει ότι τα ταξίδια του Καζαντζάκη στην Ισπανία προσφέρουν μια διπλή όψη, του εαυτού και του τόπου σε διαρκή αλληλοτροφοδότηση· σχολιάζει τις αντιλήψεις του Καζαντζάκη για τους τρόπους συγκρότησης της ισπανικής ψυχής, την οποία ο συγγραφέας βλέπει να συγγενεύει ψυχικά με την κρητική ψυχή και να ακροβατεί ανάμεσα στο Τίποτα (Νada) και το Πάθος (Pasión)· τονίζει τη συνειδητή επιλογή του συγγραφέα να απεκδυθεί την ιδιότητα του homo turisticus και το προκαθορισμένο δρομολόγιο και το μαζικό βλέμμα που αυτή συνεπάγεται και να αποδώσει τη σύλληψη του ουσιαστικού· εντοπίζει τις πολυάριθμες και καίριες αναφορές του Καζαντζάκη στην ισπανική λογοτεχνική παράδοση και συσχετίζει τα ταξιδιωτικά του κείμενα με τις καζαντζακικές μεταφράσεις ισπανών λυρικών ποιητών στο περιοδικό Ο Κύκλος· στέκεται στην εμμονή του Καζαντζάκη με τον Δον Κιχώτη, η μορφή του οποίου αναδεικνύεται σε σύμβολο εθνικό και αντρικό, λαμβάνοντας εθνικές και έμφυλες διαστάσεις και ενσαρκώνοντας το χιμαιρικό ιδανικό· συζητά την αποτύπωση του Γκρέκο, υποστηρίζοντας ότι ο Καζαντζάκης διαβάζει τον Γκρέκο κατά τον τρόπο που ο ίδιος επιζητεί να διαβάσει τους τόπους στα ταξίδια του, δηλαδή προσπαθεί να βρει την ουσία πίσω από τα επίπλαστα φαινόμενα και να εξάρει την αφοσίωση στο προσωπικό όραμα μακριά, ίσως, από τους επιβεβλημένους κανόνες της τέχνης· επισημαίνει τη δραματική αλλαγή του βλέμματος στο δεύτερο μέρος του βιβλίου («Viva la Muerte») και την επιθυμία του Καζαντζάκη, όπως προκύπτει από την αλληλογραφία του με την Ελένη και τον Παντελή Πρεβελάκη, να διατηρήσει την αμεροληψία του ως προς την περιγραφή του ισπανικού εμφυλίου, μακριά από επαίνους και καταδίκες του ενός ή του άλλου στρατοπέδου, στο ευρύτερο πλαίσιο της προβολής ενός προσωπικού οράματος όπου ο εαυτός αποβάλλει τις ελπίδες και τους φόβους και η δημιουργική ψυχή τοποθετείται σε ανώτερη θέση από τις ιδέες· υπογραμμίζει ότι, παρά τη διακηρυγμένη αμεροληψία, ο Καζαντζάκης γέρνει τελικά την πλάστιγγα υπέρ των φαλαγγιτών.

Στο επίμετρο η Μαίρη Μικέ προσφέρει μια χρησιμότατη επισκόπηση της κριτικής υποδοχής τού Ταξιδεύοντας. Ισπανία από το 1937 μέχρι τα πιο πρόσφατα χρόνια και ανιχνεύει τους λόγους για τους οποίους το βιβλίο καθίσταται ελκυστικό για το αναγνωστικό κοινό του 21ου αιώνα: πρωτεύουσα θέση κατέχει, κατά την άποψή της, το «ήθος» του ταξιδιώτη Καζαντζάκη, ο οποίος αναζητά κείμενα, εικόνες, πίνακες, ανθρώπους από ποικίλα πεδία, αποδεικνύοντας ότι οι αφετηρίες της ταξιδιωτικής περιπλάνησης βρίσκονται στη λαχτάρα για αέναη πνευματική αναζήτηση· εξίσου σημαντική θεωρεί η μελετήτρια την πρωταγωνιστική θέση της τέχνης μέσα στο καζαντζακικό κείμενο, με την ανάδειξη της συμβολής της λογοτεχνίας και της μετάφρασής της στη γνωριμία και στην καλλιέργεια των λαών, πράγμα που πιστοποιούν οι καζαντζακικές μεταφράσεις της σύγχρονής του ισπανικής λυρικής ποίησης· επισημαίνει ακόμη τον αγώνα του συγγραφέα για την προβολή του ουσιαστικού· υπογραμμίζει την άποψη του Καζαντζάκη ότι το ταξίδι του στην Ισπανία αποτελεί πεδίο δοκιμασίας μιας «νέας ελευθερίας» και τη συσχετίζει με το μπερξονικό élan vital για διαρκή πνευματική δημιουργία.

Η λαχτάρα του Καζαντζάκη να αναδείξει το ουσιαστικό στο Ταξιδεύοντας. Ισπανία συνάδει με τη λαχτάρα της Μικέ να προβάλει το καίριο, το ουσιώδες στο καζαντζακικό κείμενο και να τονίσει τη διάστασή του ως πλοηγού για το ατέρμονο ταξίδι προς την κατάκτηση της εσωτερικής ελευθερίας. Και όπως ο συγγραφέας του Ζορμπά μάς καλεί να δούμε την Ισπανία μέσα από το δικό του βλέμμα, έτσι και η μελετήτρια μάς καλεί να ανακαλύψουμε ή να επανεξετάσουμε το κείμενο του Καζαντζάκη μέσα από τα δικά της θελκτικά κείμενα.

^[1] Χ.[Αιμίλιος Χουρμούζιος], Αιμίλιος, «Ισπανία», εφ. Η Καθημερινή, 19 Απριλίου 1937 [= Αιμίλιος Χουρμούζιος, Νίκος Καζαντζάκης. Κριτικά κείμενα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1977, σ. 243-247].

^[2] Πέτρος Χάρης, «Νίκου Καζαντζάκη: “Ισπανία”», περ. Νέα Εστία, τχ. 252, 15 Ιουνίου 1937, σ. 946-948 [= Πέτρος Χάρης, Σαράντα χρόνια κριτικής ελληνικού πεζού λόγου, τόμ. Α´ (1928-1949), Ε.Λ.Ι.Α., Αθήνα 1981, σ. 206-209]

^[3] Γιάννης Χατζίνης, «Νίκου Καζαντζάκη “Ταξιδεύοντας Α´. Ισπανία”», περ. Πνευματική Ζωή, τχ. 10, Ιούλιος 1937, σ. 156 [= Γιάννης Χατζίνης, «Οι ταξιδιωτικές εντυπώσεις του Καζαντζάκη», στο βιβλίο του Πρόσωπα και ψυχές, Έκδοση Γραφείου Πνευματικών Υπηρεσιών, Αθήνα 1939, σ. 51-56.

^[4] Αντρέας Καραντώνης, «Τα βιβλία: Νίκου Καζαντζάκη: Ταξιδεύοντας. Α´ Ισπανία», περ. Τα Νέα Γράμματα, τχ. 3, 1937, σ. 337-339 [= Αντρέας Καραντώνης, «Η Ισπανία του Καζαντζάκη», στο βιβλίο του Κριτικά μελετήματα, Εκδόσεις Γιοβάνη, Αθήνα [1981], σ. 491-494].

^[5] Πέτρος Σπανδωνίδης, «Ν. Καζαντζάκη “Ισπανία”. Αθήνα 1937», περ. Μακεδονικές Ημέρες (Θεσσαλονίκη), έτος Ζ´, τχ. 1, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1939

^[6] Άλκης Θρύλος, «Καζαντζάκη Νίκου: “Ισπανία”», περ. Καινούργια Εποχή, καλοκαίρι 1957, σ. 400.

^[7] Μιχαήλ Μπαχτίν, Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής, μτφρ. Γιώργος Σπανός, Πλέθρον, Αθήνα 1980, σ. 182-183.

^[8] Konstantinos A. Dimadis, «Kunst und Macht: Bemerkungen zu drei Reisebüchern von Nikos Kazantzakis», in H.D. Blume – C. Lienau (eds), Annäherung an Griechenland: Festschrift für Anastasios Katsanakis zum 65. Geburtstag, Münstersche Griechenland-Studien I, Choregia 2002, σ. 28-42. [Ελληνική μετάφραση: Κωνσταντίνος Α. Δημάδης, «Τέχνη και εξουσία: Παρατηρήσεις σε τέσσερα ταξιδιωτικά έργα του Νίκου Καζαντζάκη» στο Roderick Beaton (επιμ.), Εισαγωγή στο έργο του Καζαντζάκη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2011, σ. 271-310].