Τα τελευταία χρόνια γίνεται συχνά αναφορά στον δημόσιο διάλογο για τη γεωπολιτική ισχύ ή τη δύναμη ενός κράτους, τη γεωπολιτική του θέση ή τη γεωπολιτική του στρατηγική, σε αντιδιαστολή ή σε συνάρτηση με την κρατική κυριαρχία, χωρίς να προσδιορίζεται ωστόσο η σημασία τους. Στην παρούσα μελέτη θα επιχειρήσουμε να αποσαφηνίσουμε, όσο είναι δυνατόν, τη σχέση μεταξύ των δύο, τις αλληλεξαρτήσεις τους αλλά και τις διαφορές τους, μαζί με τη λεπτή διάκριση της κυριαρχίας από την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων στις ΑΟΖ και σε άλλες θαλάσσιες ή υποθαλάσσιες ζώνες. Η σημασία τους θα δοκιμαστεί με αναφορές στα ιστορικά παραδείγματα της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, των ΗΠΑ με την άνοδο του Τραμπ στην εξουσία και την πρόκληση με την επιβολή δασμών παγκόσμιου εμπορικού πολέμου, καθώς και στις πολεμικές επιχειρήσεις του Ισραήλ με τη χρήση μη επανδρωμένων όπλων της εξελιγμένης τεχνολογίας και με την ανείπωτη ανθρωπιστική κρίση με σημάδια εθνοκάθαρσης που έχει προκληθεί. Η αφήγηση θα κλείσει με αναφορές στο δίδυμο Ελλάδος και Κύπρου διακρίνοντας στην καθεμία χώρα ξεχωριστά τις αμφίδρομες σχέσεις κυριαρχίας και γεωπολιτικής ισχύος, υπογραμμίζοντας την αντίρροπη αλληλεπίδρασή τους, καθώς και της σημασίας που έχει η διάκριση κυριαρχίας και άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων σε ΑΟΖ και σε άλλες θαλάσσιες ή υποθαλάσσιες ζώνες εκμετάλλευσης ορυκτών ή προστασίας θαλάσσιων πάρκων ή περιοχών οικολογικής σημασίας.
Εισαγωγή: στα πρόθυρα μιας νέας εποχής γεωπολιτικών αναταράξεων και ανακατατάξεων
Όλα δείχνουν ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας νέας εποχής, απρόβλεπτης και άγνωστης, που κυοφορεί αυταρχικές κυβερνήσεις, πολέμους διαρκείας, θανατηφόρους και εμπορικούς, με εκατοντάδες χιλιάδες θύματα και με ανείπωτη βιαιότητα και βαρβαρότητα, παράλληλα με έναν πρωτοφανή παγκόσμιο εμπορικό πόλεμο, που αναστατώνει την παγκόσμια αγορά και τη διεθνή ελευθερία των συναλλαγών. Την ίδια χρονική στιγμή ζούμε μια απίστευτη τεχνολογική επανάσταση, με την εξάπλωση του διαδικτύου, τη διάδοση της ψηφιακής επανάστασης και, τελευταία, με την τεχνητή νοημοσύνη, που φέρνει τα πάνω-κάτω σε όλους τους τομείς, της ατομικής ζωής και της συλλογικής μας διαβίωσης και εξοπλίζoντας τους ιδιοκτήτες των Big Data (Γιγάντιων Δεδομένων), της εξελιγμένης τεχνολογίας, με ανεξέλεγκτη δύναμη παγκόσμιας εμβέλειας και επιδιώξεων γεωπολιτικής ισχύος, πέρα και πάνω από τα κράτη.
Η παγκοσμιοποίηση δεν δείχνει, ως τάση ιστορική, να ανατρέπεται, ενώ η ειρηνική και ελπιδοφόρα πορεία της ανθρωπότητας προς μορφές παγκόσμιας διακυβέρνησης ανακόπτεται, χωρίς προοπτική επανάκαμψης.
Βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας νέας εποχής με απρόβλεπτα χαρακτηριστικά, με πολλές μεταβλητές και άγνωστους παράγοντες. Πίσω πάντως δεν γυρίζουμε, ας το καταλάβουμε.
Στην εισήγησή μου θα θίξω δύο ζητήματα που σχετίζονται με τη νέα παγκόσμια πραγματικότητα των βίαιων ανταγωνισμών γεωπολιτικής ισχύος:
- Το πρώτο, αφορά τις απρόβλεπτες γεωπολιτικές αναταράξεις ισχύος κρατών και αγορών, που προσδίδουν νέα διάσταση στην κρατική κυριαρχία, η οποία δείχνει να επανακάμπτει, ισχυρή όσο ποτέ, με ικανότητες και επιδιώξεις, αυτή τη φορά, γεωπολιτικής κατίσχυσης.
Στις μέρες μας η κρατική κυριαρχία μεταμορφώνεται, αξιοποιώντας στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης νέες ιδιότητες, πλάι στις κλασικές ιδιότητες με τις οποίες είναι προικισμένη. Από δύναμη ενός κράτους αυτεξούσια, ανώτατη, ακαταμάχητη, ανεξάρτητη και εν δυνάμει πολεμοχαρής, προσκτάται διάσταση και ικανότητες γεωπολιτικές, σχεδιάζοντας γεωπολιτικές στρατηγικές σε μια γεωγραφική περιφέρεια, που θεωρεί ότι έχει νόμιμη δικαιοδοσία. Επιδιώκει να επηρεάσει τις διεθνείς σχέσεις, να ελέγξει τη διεθνική κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων, να εκμεταλλευτεί πόρους της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης της, αντλώντας πλεονεκτήματα γεωπολιτικής ισχύος, συνάπτοντας οικονομικές συμμαχίες με άλλα κράτη, γειτονικά της γεωπολιτικής εμβέλειάς της. Στόχος, η ενίσχυση της ενεργειακής αυτονομίας της και η οικονομική εκμετάλλευση πόρων ενεργειακών ή σπάνιων γαιών. Επιδιώκει να προστατεύσει και να εκμεταλλευτεί τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας της σε γεωπολιτικές περιοχές που δεν ασκεί μεν κυριαρχία, αλλά που νομιμοποιείται να ορίζει, να εκμεταλλεύεται σε συνεργασία ενδεχομένως με γειτνιάζουσες χώρες. Η γεωπολιτική ισχύς της, που είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων, όπως γεωγραφικής θέσης, οικονομικών, στρατιωτικών ή και πολιτισμικών πτυχών, λειτουργεί ως προέκταση της κυριαρχίας, από την οποία και εξαρτάται. Η ισχύ της συναρθρώνεται με ένα σύμπλεγμα κυρίαρχων κρατών, που συναποτελούν, όλα μαζί, μια γεωπολιτική περιφέρεια υπό την ηγεμονία μιας κρατικής υπερδύναμης, μιας Μεγάλης Δύναμης, η οποία διεκδικεί γεωπολιτική ισχύ ανταγωνιζόμενη άλλες γεωπολιτικές υπερδυνάμεις.
Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται και τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ως μέρη μιας μεγάλης, οικονομικής υπερδύναμης ενώσεως κρατών.
- Το δεύτερο, αφορά τον παγκόσμιο εμπορικό πόλεμο, που έχει αρχίσει και μαίνεται με την καθιέρωση δασμών σε όλες τις διεθνείς συναλλαγές τις οποίες συνάπτουν οι ΗΠΑ, δασμών που μεταβάλλουν τους συσχετισμούς γεωπολιτικής ισχύος των κρατών και οδηγούν σε κρατικό οικονομικό προστατευτισμό και κατακερματισμό της παγκόσμιας αγοράς, δημιουργώντας νέες, απρόβλεπτες συνθήκες και αβεβαιότητες στην παγκόσμια αγορά.
Θα δοκιμάσουμε την αντοχή των προηγούμενων θέσεων με αναφορές σε τρία ιστορικά παραδείγματα.
1. Τα πρώτα ιστορικά δείγματα επίδειξης γεωπολιτικής ισχύος: η εισβολή της Ρωσίας στην επικράτεια της Ουκρανίας
Ένας ακήρυκτος παγκόσμιος πόλεμος έχει αρχίσει και συνεχίζεται, από το 2022, στα σύνορα της Ευρώπης, με την εισβολή της υπερδύναμης Ρωσίας στην επικράτεια της Ουκρανίας. Τα κράτη ήταν πάντα οι συντελεστές των εξελίξεων, μόνο που αυτή την φορά τον πρωταγωνιστικό ρόλο τον έχουν κράτη που μπορούν και δρουν ως υπερδυνάμεις με γεωπολιτικές φιλοδοξίες ισχύος, προκαλώντας αναδιατάξεις στους συσχετισμούς δύναμης και κυριαρχίας των κρατών. Έτσι, Ρωσία, Ισραήλ, Ιράν και ΗΠΑ εμπλέκονται σε πολέμους συμβατικούς, τους οποίους έχουν προκαλέσει τα ίδια τα κράτη, με τις ΗΠΑ να περιορίζονται αρχικά στην πρόκληση παγκόσμιου οικονομικού πολέμου με την επιβολή, μονομερώς, δασμών και αργότερα με τη συμμετοχή τους, ως σύμμαχος χώρα, στην πολεμική σύρραξη Ισραήλ-Ιράν. Πρόκειται για πολέμους με παγκόσμιο αντίκτυπο και με επιπτώσεις γεωπολιτικής σημασίας, που δοκιμάζουν τη γεωπολιτική δύναμη και την παγκόσμια ισχύ όλων των Υπερδυνάμεων, όπως της Κίνας, της Ρωσίας, των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην παγκόσμια αυτή λαίλαπα συμπαρασύρονται και τα κράτη δορυφόροι ή σύμμαχοι των υπερδυνάμεων, προκαλώντας, με τη σειρά τους, γεωπολιτικές αναδιατάξεις σχέσεων ισχύος και κρατικής κυριαρχίας μεταξύ κρατών.
Πιο συγκεκριμένα, η αναπάντεχη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και ο πόλεμος που επακολούθησε αποτελούν μια πρώτη, αδιάψευστη ιστορική τάση βίαιης παραβίασης της εδαφικής ακεραιότητας και της κυριαρχίας μιας χώρας από μια κρατική υπερδύναμη, με σκοπό την επίδειξη της γεωπολιτικής κρατικής ισχύος της και την επέκταση της κρατικής εξουσίας της σε κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, στην περιφέρεια της ένδοξης Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Μνήμες του παρελθόντος που γαλβανίζουν σχέδια ενός διαφορετικού παρόντος, σε μια εντελώς νέα εποχή. Ο παρών πόλεμος δεν είναι, πάντως, ένα πόλεμος μεταξύ αντίπαλων εθνών, δεν είναι σίγουρα ένας εθνικός πόλεμος, αλλά ένας πόλεμος που ξεκίνησε από μια κρατική υπερδύναμη, η οποία εννοεί να επεκτείνει την εδαφική και στρατιωτική ηγεμονία της, τη γεωπολιτική ισχύ της στις χώρες της γεωγραφικής περιφέρειάς της, με τις οποίες τη συνδέει ένα κοινό παρελθόν. Βασικό όπλο της, ο εκβιασμός της άφθονης ενέργειας, πετρελαίου και υγραερίου, που διαθέτει, και η αγνόηση θεμελιωδών κανόνων του Διεθνούς Δικαίου και του Δικαίου του Πολέμου. Διεξάγει έναν πόλεμο ενίσχυσης της γεωπολιτικής ισχύος της με όπλα την ενεργειακή της αυτάρκεια και την εμπορική εκμετάλλευση των πηγών ενέργειας που εξουσιάζει.
Η Ρωσία θέλει να δείξει στον κόσμο με τη δύναμη των όπλων της την αδιαμφισβήτητη γεωπολιτική εξουσία της στις χώρες της περιφέρειάς της, μαζί με την παράλληλη αναγνώρισή της ως μιας ευρω-ασιατικής υπερδύναμης, μεταξύ των ηπειρωτικών Μεγάλων Δυνάμεων των ΗΠΑ, της Κίνας και της Ευρώπης. Επιχειρεί να κατακτήσει εδάφη παραβιάζοντας ωμά την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας με απώτερο και σταθερό στόχο να εδραιώσει και να αυξήσει τη γεωπολιτική της ισχύ απέναντι κυρίως στην Ευρώπη και στις γειτονικές ασιατικές χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.
Ike Hayman
20 Ιανουαρίου 2025. Ο Ντόναλντ Τραμπ ορκίζεται για δεύτερη φορά πρόεδρος των ΗΠΑ. Από την αρχή της προεδρίας του επιδιώκει η Αμερική να ανακτήσει οικονομικά πλεονεκτήματα και να παίξει ξανά ρόλο ηγεμονικό στην παγκόσμια αγορά. Αποφασίζει, λοιπόν, μετά το σοκ που προκάλεσε με τους δασμούς, να διαπραγματεύεται διπλωματικά με κάθε χώρα ξεχωριστά, ενεργώντας ως επιχειρηματίας παρά ως διπλωμάτης.
2. ΗΠΑ: Επίδειξη πλανητικής γεωπολιτικής ισχύος μέσω κρατικού προστατευτισμού, οικονομικής διπλωματίας και πρόκλησης παγκόσμιου οικονομικού πολέμου
Ακόμη και αν δεχτούμε ότι το φαινόμενο Τραμπ στις ΗΠΑ είναι συγκυριακό και ότι μπορεί να ανατραπεί πολιτικά, θα ήταν τουλάχιστον αφελές και επιδερμικό αν πιστεύαμε ότι δεν εκφράζει μια βαθύτερη ιστορική τάση και ότι δεν ανταποκρίνεται ή, έστω, ότι δεν συμπορεύεται με τεκτονικής σημασίας γεωπολιτικές ανακατατάξεις, πολιτικές αναταράξεις και τεχνολογικές επαναστάσεις, που συγκλονίζουν ολόκληρο τον κόσμο. Αποτελεί, ούτως ή άλλως, έκφραση ενός απύθμενου πολιτικού και πολιτισμικού διχασμού της αμερικανικής κοινωνίας, καθώς και βίαιη, απελπισμένη, αντίδραση των κυβερνώντων της στην τάση οικονομικής και πολιτικής αποδυνάμωσής της και αμφισβήτησης της παντοδυναμίας της στον κόσμο. Ο συμβολισμός που αναδύεται από το σύνθημα με τα αρχικά MAGA (Make America Great Again) είναι εύγλωττος, διότι έμμεσα επιδιώκει να ανατρέψει την τάση αυτά και να κάνει την Αμερική ξανά Μεγάλη, ομολογώντας έμμεσα ότι δεν είναι πια Μεγάλη.
Δεν είναι τυχαίο ότι η αυταρχική διακυβέρνηση Τραμπ, με τον πρωτότυπο λαϊκισμό της, συμπίπτει με την άνοδο στην εξουσία αυταρχικών κυβερνήσεων με προσωπείο δημοκρατικό και υπόβαθρο λαϊκιστικό. Άρα, δεν είναι ένα ατύχημα της ιστορίας που θα θεραπευτεί, αλλά έκφραση βαθύτερων αλλαγών σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο στον κόσμο ολόκληρο, που πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη μας.
Συμβαίνει, πάντως, την εποχή της ύστερης παγκοσμιοποίησης και αυτό έχει ξεχωριστή και καθοριστική σημασία. Η πρώιμη οικονομική παγκοσμιοποίηση είχε βασιστεί στην ελευθερία των συναλλαγών (libre exchange) και στο ελεύθερο παγκόσμιο εμπόριο υπό την καθοδήγηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (OMC). Η παγκόσμια αυτή σταθερά δείχνει, τώρα, να καταρρέει.
Στη θέση της αναδεικνύεται μια κατακερματισμένη γεωπολιτικά παγκόσμια αγορά, που υποστηρίζεται από τη γεωπολιτική κυριαρχία των Μεγάλων κρατικών Δυνάμεων (ΗΠΑ, Κίνα, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ρωσία, Ινδία), οι οποίες αποδίδουν προτεραιότητα στην προστασία των εθνικών συμφερόντων τους και στην ενίσχυση της γεωπολιτικής ισχύος τους. Είναι επιφυλακτικές έως εχθρικές απέναντι στους όρους του ελεύθερου παγκόσμιου εμπορίου, προτάσσοντας τους δικούς τους κρατικο-στρατηγικούς στόχους: ασφάλεια, εξασφάλιση ενεργειακής αυτονομίας, προνομιακή εκμετάλλευση πρώτων υλών από χώρες της γεωπολιτικής επιρροής τους αναγκαίων για την σύγχρονη τεχνολογία και πολιτική και οικονομική αξιοποίηση των προϊόντων ψηφιακής και τεχνητής νοημοσύνης. Οι δισεκατομμυριούχοι της σύγχρονης τεχνολογίας αποκτούν τεράστια δύναμη και ισχύ πλανητικής εμβέλειας.
Οι οικονομικές κυρώσεις στη Ρωσία ως αντίποινα της εισβολής στην Ουκρανία ή οι περιορισμοί της ΕΕ στις ιδιωτικές επιχειρήσεις της σύγχρονης τεχνολογίας της Κίνας ή οι κυρώσεις στο Ιράν, ή οι δασμοί του Τραμπ στη Κίνα και σε όλες τις χώρες, δείχνουν ότι σήμερα η επιδίωξη γεωπολιτικής ισχύος από τις Μεγάλες Δυνάμεις προέχει της ελευθερίας των συναλλαγών και της οικονομικής αλληλεξάρτησης των κρατών, έτσι όπως τις είχαμε γνωρίσει στην πρώτη φάση της παγκοσμιοποίησης. Η σχέση οικονομίας και πολιτικής αλλάζει, η γεωπολιτική ισχύς προτάσσεται της οικονομικής ισχύος των κρατών με στόχο απώτερο όμως την οικονομική ευημερία τους μαζί με την οικονομική αυτονομία τους,
Όλα τα κράτη επιδιώκουν, πλέον, να ελέγξουν ή και να περιορίσουν, στο μέτρο του δυνατού, τις οικονομικές αλληλεξαρτήσεις τους, είτε αυτές είναι ενεργειακές ή τεχνολογικές είτε αμυντικές ή βιομηχανικές, και να ενισχύσουν την οικονομική και στρατιωτική αυτονομία τους. Για να το πετύχουν, αισθάνονται την ανάγκη να ενταχθούν σε ένα σύμπλεγμα κρατών γεωπολιτικής πολιτικής συγγένειας υπό την ηγεμονία μιας υπερδύναμης. Αποτελούν έτσι μέρος μιας περιφερειακής γεωπολιτικής επικράτειας, η οποία επικάθεται μεν στις κρατικές επικράτειες και τις επικαθορίζει, χωρίς όμως να θίγει τυπικά την κυριαρχία τους. Επιδιώκει, απλώς, να τις ηγεμονεύει. Οι τελευταίες υποτάσσονται στην κυρίαρχη εξουσία της γεωπολιτικής υπερδύναμης, που αναγνωρίζεται έτσι ως φορέας γεωπολιτικής κυριαρχίας.
Στην περίπτωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, φορέας δυνητικός της ευρωπαϊκής γεωπολιτικής ισχύος είναι το νομικό πρόσωπο της ΕΕ, που την ασκεί διά των θεσμών της στο όνομα και για λογαριασμό των κυρίαρχων, πάντα, κρατών-μελών της.
H εμφάνιση στον γεωγραφικό ορίζοντα της γεωπολιτικής διάστασης της κυριαρχίας των κρατών με τη μορφή της γεωπολιτικής ισχύος της ίδιας της ΕΕ και η ικανότητά της να συνάπτει προνομιακές οικονομικές συμφωνίες με τις χώρες της επιρροής της και την επιβολή δασμών, έχουν ως παρεπόμενη συνέπεια τον γεωπολιτικό κατακερματισμό της παγκόσμιας οικονομίας.
Από την άλλη, επιβάλλοντας ή απειλώντας να επιβάλουν μέσω συμφωνιών δασμούς, οι ΗΠΑ προκαλούν κρατικό προστατευτισμό, που συνεπάγεται έναν παγκόσμιο οικονομικό πόλεμο. Η επιβολή, επομένως, δασμών από τις ΗΠΑ σε ανταγωνιστικές εθνικές οικονομίες (Καναδά, Κίνα, Ευρώπη κ.ά.) δεν είναι χωρίς σοβαρές συνέπειες τόσο στην οικονομική παγκοσμιοποίηση όσο και στη διεθνή έννομη τάξη. Η δασμολογική πολιτική αντιστρατεύεται καταρχάς τις διεθνείς συνθήκες του ελεύθερου διεθνούς εμπορίου και αντιμάχεται την ειρηνική πορεία του κόσμου προς μορφές παγκόσμιας διακυβέρνησης, που γνωρίσαμε στην πρώτη περίοδο της παγκοσμιοποίησης, μέσω πολυμερών διεθνών συμμαχιών και συμφωνιών, καθώς και με τη δημιουργία παγκόσμιων διεθνών οργανισμών. Ο ίδιος ο Τραμπ δείχνει να αδιαφορεί πλήρως για τις συνέπειες αυτές, που διαταράσσουν, για να μην πούμε ότι ανατρέπουν, τη διεθνή έννομη τάξη και πλήττουν ευθέως θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου και αξίες, οικουμενικές, φιλελεύθερες και δημοκρατικές, στις οποίες βασίστηκε από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά ο κόσμος ολόκληρος.
Ο νέος Πρόεδρος των ΗΠΑ ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι η χώρα του χάνει την ανταγωνιστικότητά της κυρίως απέναντι στην Κίνα και επιδιώκοντας να ανακτήσει οικονομικά πλεονεκτήματα και να παίξει ξανά ρόλο ηγεμονικό στην παγκόσμια αγορά, αποφασίζει, μετά το σοκ που προκάλεσε με τους δασμούς, να διαπραγματεύεται διπλωματικά με κάθε χώρα ξεχωριστά, ενεργώντας ως επιχειρηματίας παρά ως διπλωμάτης – για την ακρίβεια, διεξάγει οικονομική διπλωματία επισείοντας την ισχύ της γεωπολιτικής κυριαρχίας. Οι οικονομικές συμφωνίες που συνάπτει φέρουν τη σφραγίδα της γεωπολιτικής ισχύος των ΗΠΑ απέναντι στο αντισυμβαλλόμενο μέρος και υπαγορεύονται από μια επιχειρηματική λογική, του τύπου: σου δίνω - μου δίνεις: τι και πόσο έχει να κερδίσει η χώρα μου ή να ωφεληθεί οικονομικά από μια διπλωματική, κατά τα άλλα, διαπραγμάτευση. Όλα αυτά σε βάρος της ιστορικής διαδικασίας εγκαθίδρυσης μορφών παγκόσμιας διακυβέρνησης.
Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό ότι, μόλις ο Τραμπ ανήλθε στην εξουσία, αποφάσισε να αποχωρήσουν οι ΗΠΑ από τη συμφωνία για την κλιματική αλλαγή, να αποδεσμευτούν όσο μπορούν από το ΝΑΤΟ, να αγνοήσουν τον διεθνή Οργανισμό του Παγκόσμιου Εμπορίου (ΠΟΕ) και άλλους διεθνείς οικονομικούς οργανισμούς, όπως ο ΟΟΣΑ, η Παγκόσμια Τράπεζα, το ΔΝΤ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας και άλλοι Οργανισμοί που προοιωνίζονταν μορφές παγκόσμιας διακυβέρνησης.[1]
Με τις αλλοπρόσαλλες αποφάσεις του, ο Τραμπ άφησε μόνη την Κίνα να υπερασπίζεται, τουλάχιστον στα λόγια, τις αξίες της οικουμενικότητας με σεβασμό στις διαφορετικές πολιτισμικές ενότητες και στην προώθηση των μορφών οργάνωσης μιας παγκόσμιας διακυβέρνησης. Η Κίνα της εποχής Τραμπ διεκδικεί θέση ηγεμονική στον πλανήτη, ανταγωνιζόμενη ευθέως τις πολιτικές των ΗΠΑ.
Από τη μεριά της, η κυβέρνηση των ΗΠΑ περιφρονεί και απαξιώνει πολυμερείς διεθνείς συμφωνίες οργανισμών μη κυβερνητικού χαρακτήρα (IGOs) ή διεθνών μη κυβερνητικών οργανισμών (INGOs), ή διεθνικών ιδιωτικών συσσωματώσεων (TNCs), που υποκαθιστούσαν ή συνέδραμαν κρατικές πολιτικές σε εξειδικευμένους τομείς κοινωνικού κυρίως ενδιαφέροντος.
Αντί να ενισχύσει το έργο τους, τις παρακάμπτει υποτιμητικά ή και χλευαστικά, προβαίνοντας στη σύναψη μεμονωμένων διμερών διεθνών συμφωνιών, τις οποίες προτιμά από τις πολυμερείς. Είναι προφανές ότι με τις διμερείς συμφωνίες συνάπτει συμβάσεις ευνοϊκές για την αμερικανική οικονομία, έπειτα από σκληρές και εκβιαστικές διαπραγματεύσεις. Τρανή απόδειξη, η περιπετειώδης συμφωνία-πλαίσιο (Μνημόνιο-Memorandum), που έγινε αργότερα Διεθνής Συμφωνία με την Ουκρανία για τις σπάνιες γαίες. Ήθελε να εξαναγκάσει τον Ζελένσκι να την υπογράψει πριν από τη συμφωνία ανακωχής, για λόγους προφανείς. Στο τέλος υπέγραψε μια συμφωνία τροποποιημένη και πιο ισόρροπη σε δούναι και λαβείν από την αρχική, όταν διαπίστωσε ότι ο Πούτιν δεν ενδιαφερόταν για την ανακωχή.
Με την ίδια βίαιη και επιχειρηματική λογική δηλώνει, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας των ΗΠΑ, ευθαρσώς, ότι θέλει να αγοράσει εδάφη με πολύτιμα μέταλα κυρίαρχης χώρας, όπως η Γροιλανδία, και είναι έτοιμος να εξαγοράσει ολόκληρη τη χώρα, εκμηδενίζοντας εξ αποτελέσματος την εθνική της κυριαρχία. Για τον Τραμπ, το έδαφος μιας χώρας που κατοικείται από έναν λαό γηγενή είναι κυρίως πλουτοπαραγωγική πηγή και δευτερευόντως τόπος άσκησης εθνικής κυριαρχίας. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η απίστευτη πρότασή του να εξαγοράσει το κράτος των ΗΠΑ εδάφη της Δυτικής Όχθης και της Γάζας, για λογαριασμό αμερικανικών οικοδομικών εταιρειών, με σκοπό να μετατρέψει τα εξαγορασθέντα οικόπεδα σε πολυτελείς παραθεριστικούς οικισμούς! Πρόταση εξωφρενική που στο τέλος εγκαταλείφθηκε.
3. Το παράδειγμα του Ισραήλ: επίδειξη κρατικής παντοδυναμίας μέσω γεωπολιτικής ισχύος με επεκτατικούς σκοπούς στο όνομα της κρατικής ασφάλειας
Η περίπτωση του κράτους του Ισραήλ εντάσσεται μεν και αυτή στη χορεία των βίαιων και πολεμικών γεωπολιτικών ανακατατάξεων, στο πλαίσιο όμως της ευρύτερης γεωπολιτικής κυριαρχίας των ΗΠΑ. Η εισβολή του ισραηλινού στρατού στη γεωγραφική επικράτεια της Παλαιστίνης, ως δικαιολογημένη αντίδραση και αντίποινα της τρομοκρατικής επιχείρησης της Χαμάς στην επικράτεια του Ισραήλ, και η συνέχιση ενός ατέλειωτου πολέμου με νεκρούς και τραυματίες, τελευταία και με μια πρωτοφανή ανθρωπιστική κρίση, με λιμούς και έλλειψη στοιχειωδών μέσων επιβίωσης ενός λαού, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα τρομακτικής και ανάλγητης ανάκαμψης μιας παντοδύναμης κρατικής κυριαρχίας, υπό την σκέπη της γεωπολιτικής κυριαρχίας των ΗΠΑ. Εντυπωσίασαν και τρόμαξαν, μεταξύ πολλών άλλων, όχι μόνο ο ξεριζωμός χιλιάδων αμάχων Παλαιστινίων, που προκάλεσε την ανθρωπιστική κρίση, αλλά και οι προσωποποιημένες, φονικές επιχειρήσεις του Ισραήλ με σκοπό την εξόντωση της ηγεσίας της Χαμάς και της Χεσμπολά και, στη συνέχεια, οι πολεμικές επιθέσεις στο Ιράν, με τη χρήση της πιο εξελιγμένης πολεμικής τεχνολογίας, με drones και με μέσα της τεχνητής νοημοσύνης.
Χάρις στην στην τεχνολογία της τεχνικής νοημοσύνης, οι φονικές αυτές απόπειρες έλαβαν χώρα στην επικράτεια άλλων χωρών, όπως ο Λίβανος ή το Ιράν, που δεν ήταν εμπόλεμα κράτη με το Ισραήλ. Η ψηφιακή κυριαρχία της πολεμικής μηχανής του Ισραήλ υπερέβη με τον τρόπο αυτό την εδαφική της επικράτεια και ασκήθηκε, ανεμπόδιστα, στο έδαφος της κυριαρχίας άλλων κρατών. Πρόκειται για προάγγελο της ψηφιακής εποχής και των ψηφιακών δυνατότητων της κρατικής κυριαρχίας, η οποία στην ψηφιακή της μορφή δεν γνωρίζει σύνορα, τα υπερβαίνει ή τα καταργεί. Ο πόλεμος διεξάγεται πλέον με όπλα μη επανδρωμένα, με drones.
Αξιοποιώντας τις απίστευτες δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης, οι Ισραηλινοί εμπλούτισαν και πολλαπλασίασαν τις, ούτως ή άλλως, ανεξάντλητες ικανότητες της ανθρώπινης νοημοσύνης με σκοπό την ενίσχυση της πολεμικής τους μηχανής, αδιαφορώντας πλήρως για τις τραγικές συνέπειες της επιχείρησής τους. Το κράτος του Ισραήλ πανίσχυρο, πάνοπλο, τρομάζει με την παντοδυναμία του. Η κρατική κυριαρχία του καλά κρατεί, πανίσχυρη όσο ποτέ, με διαθέσεις επέκτασης σε παλαιστινιακά εδάφη, με σκοπό την κατάκτησή τους.
Μόνο που δεν είναι, στην πραγματικότητα, ούτε αυτή η κρατική κυριαρχία τόσο αυτοδύναμη και αυτεξούσια όσο φαίνεται, απέναντι στις Μεγάλες Δυνάμεις, που τελικά ορίζουν και καθορίζουν τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις, με άξονα τις δικές τους γεωπολιτικές επιδιώξεις. Η επιβίωση και η δύναμη του κράτους του Ισραήλ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ΗΠΑ, παρότι το ίδιο μπορεί να ορίζει και να επιβάλλεται δυναμικά στη γεωπολιτική περιφέρεια της γειτονιάς του. Η κυριαρχία του είναι μέρος της γεωπολιτικής ισχύος των ΗΠΑ. Λειτουργεί ως μεσανατολικός βραχίονάς της στην αραβική γεωπολιτική περιφέρεια.
4. Η κυριαρχία των μικρών κρατών εντάσσεται πλέον και λειτουργεί μέσα από ένα σύμπλεγμα σχέσεων γεωπολιτικής ισχύος υπό την ηγεμονία μιας υπερδύναμης, στο πλαίσιο ενός παγκόσμιου οικονομικού πολέμου
Η κυριαρχία των μικρών κρατών δρα μέσω ενός πλέγματος σχέσεων κυριαρχίας μεταξύ κρατών, που ορίζεται από τη γεωπολιτική περιφέρειά τους και εκδηλώνεται μέσω εντάσεων ή πολέμων, με σκοπό την ενίσχυση της γεωπολιτικής τους επιρροής και της ισχύος τους.
Την εποχή των γεωπολιτικών αναταράξεων, η κρατική κυριαρχία δεν είναι αυτεξούσια, όπως τη θεωρούσαμε τους περασμένους αιώνες. Εντάσσεται και λειτουργεί στο πλαίσιο ενός μεταβλητού, γεωπολιτικού συμπλέγματος κρατών υπό την ηγεμονία μιας κρατικής υπερδύναμης, που καθορίζει τους όρους της συνύπαρξής τους στη γεωπολιτική περιφέρεια που ανήκουν. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η κρατική κυριαρχία, ως αυτοτελής έννοια και θεσμός, αλλά και ως μεταβλητό σύμπλεγμα κυρίαρχων κρατών, δεν έχει πάψει, στην ιστορική αυτή περίοδο, να καθορίζει τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Μόνο που αυτή τη φορά τις καθορίζει μέσω μιας προέκτασής της, της εκμετάλλευσης της γεωπολιτικής ισχύος και της επιρροής της σε ζώνες που ελέγχει μεν οικονομικά, όπως οι ΑΟΖ, δικαιούται δε με βάση τις αρχές του διεθνούς δικαίου να ασκεί σε αυτές δικαιώματα κυριαρχίας.
Όλη αυτή η γεωπολιτική αναδιάταξη είναι εμφανής και στον παγκόσμιο εμπορικό πόλεμο, που έχει ξεκινήσει από τις ΗΠΑ με την άνοδο του Τραμπ στην προεδρία. Ο παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος συνεπάγεται κρατικό προστατευτισμό της εθνικής οικονομίας, τεταμένες διεθνείς εμπορικές σχέσεις μεταξύ των κρατών, νόθευση της παγκόσμιας οικονομικής αγοράς και, αναπόφευκτα, τον κατακερματισμό της σε κρατικά υποσύνολα. Όλα αυτά συντελούνται με επίκεντρο την προστασία της κυριαρχίας των κρατών και έχουν κρατο-κεντρικό χαρακτήρα, ενώ αντιστρατεύονται, όπως τονίσαμε, τη διαδικασία της παγκόσμιας διακυβέρνησης, την ίδια στιγμή που υπηρετούν την ενίσχυση της γεωπολιτικής ισχύος (ή ηγεμονίας) αυτόνομα των Μεγάλων Δυνάμεων (ΗΠΑ, Ρωσίας, Κίνας, ΕΕ, Ινδίας, Ιράν κ.λπ.)
5. Το παράδειγμα της Ελλάδος και της Κύπρου: η κυριαρχία τους συναρτάται από τις ικανότητες και τις συμφωνίες της γεωπολιτικής ισχύος τους
Η κρατική κυριαρχία προσκτάται με τις νέες συνθήκες δύναμη και ικανότητες γεωπολιτικής ισχύος: ικανότητες προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της στην ευρύτερη περιοχή με την εκμετάλλευση των ΑΟΖ της, επηρεασμού ή ελέγχου και σύναψης συμφωνιών με χώρες της γεωπολιτικής περιφέρειάς της, αντιμετώπιση των διεκδικήσεων γειτονικών χωρών, όπως στην περίπτωση της Ελλάδος και της Κύπρου που βρίσκονται αντιμέτωπες με τον τουρκικό αναθεωρητισμό και επεκτατισμό.
Και τα δύο κράτη, κυρίαρχα και ομοεθνή, βρίσκονται πάντως σε μια αξιοζήλευτη στρατηγικής σημασίας γεωπολιτική θέση: η Ελλάδα, ως πύλη επικοινωνίας και εισόδου στην Ευρώπη, εξουσιάζει το Αιγαίο πέλαγος και τα νησιά του. Η Κύπρος, ως πανάρχαιο σταυροδρόμι πολιτισμών και επικοινωνίας κρατών στην αιωνίως φλεγόμενη Μέση Ανατολή, διαθέτει γεωπολιτική ισχύ και δύναμη πολλαπλάσια του πληθυσμιακού και γεωγραφικού της μεγέθους, λόγω της καίριας στρατηγικής γεωπολιτικής θέσης της, των ενεργειακών πόρων που εξουσιάζει στο θαλάσσιο υπέδαφός της και της οικονομικής ευρωστίας της. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κυριαρχικά της δικαιώματα δεν τελούν υπό καθεστώς γεωπολιτικής αβεβαιότητας και κρατικής ανασφάλειας, λόγω των συνεχόμενων απειλών της Τουρκίας. Την προνομιακή, ακριβώς, αυτή γεωπολιτική θέση της ορέγεται η Τουρκία.
Μόνο που η γεωπολιτική δύναμη και ισχύς της Κύπρου τελεί σε στενή συνάρτηση, περισσότερο από κάθε άλλη χώρα, με την κρατική της κυριαρχία. Όσο και αν οι δύο αυτές ιδιότητες ενός κράτους είναι διαφορετικές, δεν παύει να είναι αλληλεξαρτώμενες, με πρωταρχική την κρατική ασφάλεια και κυριαρχία. Αυτό σημαίνει ότι χωρίς ή με εξασθενημένη κυριαρχία η γεωπολιτική ισχύς μιας χώρας είναι επισφαλής. Αυτό το πρόβλημα αντιμετωπίζει και η Ελλάδα, η οποία για να διατηρήσει την γεωπολιτική της ισχύ αναγκάζεται να δαπανά τεράστια ποσά για την εξωτερική της ασφάλεια.
Στην περίπτωση της Κύπρου συμβαίνει το ακριβώς αντίστροφο. H γεωπολιτική της ισχύ, που βασίζεται στη γεωστρατηγική θέση της και συνεπιφέρει, εξ αποτελέσματος, την εγκατάσταση στην επικράτειά της ξένων στρατιωτικών βάσεων, έχει έμμεσο αποτέλεσμα την ενδυνάμωση της κρατικής κυριαρχίας της. Οι στρατιωτικές βάσεις της Βρετανίας στην Κύπρο, από την εποχή της ανεξαρτησίας της, και της Γαλλίας και των ΗΠΑ, στις μέρες μας αποτελούν σίγουρα μια εγγύηση της κρατικής της κυριαρχίας.
Το ιστορικό ευτύχημα είναι, πάντως, ότι η Κύπρος είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τα σύνορά της είναι και ευρωπαϊκά, πολύ περισσότερο τώρα που η Ευρώπη αποφάσισε να εξοπλιστεί και να δημιουργήσει στρατιωτική βιομηχανία αναλαμβάνοντας η ίδια, αυτόνομα, την προάσπιση των συνόρων της και τη θωράκιση της άμυνάς της.
Σε αυτή την αμυντική πανοπλία της Κύπρου πρέπει βέβαια να προστεθούν και οι εγγυήσεις προστασίας της κυριαρχίας της, που απορρέουν από την ιερά συμμαχία της με την Ελλάδα.
Σε κάθε περίπτωση, τόσο η εδαφική ακεραιότητα της Κύπρου όσο και τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδος στο Αιγαίο πέλαγος συναρτώνται και εξαρτώνται από τις γεωπολιτικές εξελίξεις της περιοχής τους και, βέβαια, από τις συνδυασμένες, διπλωματικές ικανότητες των δύο κρατών.
6. Ούτε το τέλος της κρατικής κυριαρχίας ούτε της παγκοσμιοποίησης. Απλώς, η κρατική κυριαρχία προσκτάται και ικανότητες γεωπολιτικής ισχύος, πλάι στην ικανότητα υπεράσπισης της κρατικής ασφάλειάς της
Μέσα από αυτόν τον δαίδαλο των πολλαπλών συμπλεγμάτων σχέσεων κυριαρχίας κρατών και αγορών, μπορεί κανείς βάσιμα να υποστηρίξει ότι η παγκοσμιοποίηση απέχει πολύ από το να προδικάζει το τέλος ή την περιθωριοποίηση του κράτους και των σχέσεων κυριαρχίας. Το κράτος και οι ποικίλες μορφές κυριαρχίας όχι μόνον δεν περιθωριοποιούνται αλλά, αντίθετα, όλα δείχνουν ότι μπορούν ακόμη να ορίζουν, να καθορίζουν και να παίζουν ρόλο πρωταγωνιστικό στην ιστορική διαδικασία της παγκοσμιοποίησης, όσο και σε εκείνη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Ο Λεβιάθαν, το σύμβολο της παντοδύναμης και απολυταρχικής κρατικής κυριαρχίας, το μυθικό κήτος της Βίβλου, που είχε μετενσαρκωθεί το πάλαι ποτέ στο πρόσωπο του απόλυτου μονάρχη, απεκδύεται σήμερα την παγκοσμιοποιημένη και ψηφιακή εποχή της προσωποποιημένης εμφάνισής του. Αποβάλλει το προσωπείο του, τη μάσκα του, και γίνεται αόρατος και απρόσιτος.[2] Μεταμορφώνεται από θαλάσσιο κήτος σε έναν αόρατο ηλεκτρονικό - ψηφιακό μηχανισμό παρακολούθησης και ελέγχου των πάντων, σε ένα πολιτικό τέρας που αρνείται να υποταχθεί σε κανόνες και ρύθμιση. Χάνεται στο ψηφιακό υπερπέραν, χωρίς ωστόσο να εξαφανίζεται, αφού εξακολουθεί να υπάρχει ως δύναμη απρόσωπη και αόρατη και ψηφιακή, πλανητικής διάστασης, στα χέρια ιδιωτών, που ελέγχουν και χειραγωγούν τις ζωές μας και τις συνειδήσεις μας.
Ζούμε σε μια εποχή που όλα δείχνουν ότι τελειώνει η πρώτη φάση της παγκοσμιοποίησης, εκείνη του ελεύθερου παγκόσμιου εμπορίου και της ελευθερίας των συναλλαγών με βάση τους κανόνες της Παγκόσμιας Οργάνωσης του Εμπορίου (ΠΟΕ). Την ίδια στιγμή γινόμαστε μάρτυρες μιας τρομακτικής και απρόσμενης επανάκαμψης της κρατικής κυριαρχίας με τη μορφή της γεωπολιτικής ισχύος σε παγκόσμιο επίπεδο, βίαιης και ασυγκράτητης, ψηφιακής μορφής, που προκαλεί, αν δεν απειλεί ευθέως, την ειρηνική και έλλογη πορεία προς μορφές παγκόσμιας διακυβέρνησης, εκκολάπτοντας παγκόσμιους πολέμους, παράλληλα με μορφές εθνικής διακυβέρνησης αυταρχικές, έως και ολοκληρωτικές.
Βρισκόμαστε μπροστά σε μια μεταβατική περίοδο που, ενώ ξεκίνησε με τη φιλελεύθερη αμφισβήτηση της κρατικής εξουσίας, έχοντας ως σημαία της την απορρύθμιση και τις ιδιωτικοποιήσεις, καταλήγει στις μέρες μας να αδυνατεί να υπερβεί την κρατική κυριαρχία. Ειδικά, μάλιστα, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον τις Μεγάλες κρατικές Δυνάμεις (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία, Ευρωπαϊκή Ένωση και Ισραήλ διαμέσου των ΗΠΑ), η κρατική υπερδύναμη που διαθέτουν, εξοπλισμένη με τα πλέον εξελιγμένα μέσα της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης, ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει.
Το σίγουρο είναι ότι σε μια εποχή πρωτοφανών γεωπολιτικών αναταράξεων και ανακατατάξεων και ενός απρόβλεπτου παγκόσμιου οικονομικού πολέμου, η γεωπολιτική διάσταση της κρατικής κυριαρχίας αποκτά μια σχετικά αυτόνομη, δική της δυναμική, χωρίς να πάψει να εξαρτάται βέβαια από τη μητρική της εστία. Κρατική κυριαρχία και γεωπολιτική ισχύς τελούν σε σχέση στενής αλληλεξάρτησης. Η μία δυναμώνει την άλλη και το αντίστροφο. Η επιδίωξη και επίδειξη γεωπολιτικής ισχύος και επέκτασης της επιρροής των Μεγάλων Δυνάμεων, ακόμη και με πόλεμο, συναρτάται με την προστασία της εδαφικής ακεραιότητας και της ανεξαρτησίας τους, την ίδια ώρα όμως που η οικονομική ευημερία των κρατών συμβαδίζει με τη διασφάλιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων τους στην εκμετάλλευση πηγών ενέργειας και σπάνιων γαιών, στο πλαίσιο πάντα της εν γένει εξυπηρέτησης των οικονομικών συμφερόντων τους.
Η κρατική κυριαρχία, μεταμορφωμένη και αναγεννημένη την εποχή της ύστερης παγκοσμιοποίησης, της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης, βρίσκεται παραδόξως, στο απόγειό της. Μια ακόμη πονηριά της Ιστορίας.
[1] Βλέπε επ’ αυτού: Αντώνη Μανιτάκη, Η κυριαρχία στο θολό τοπίο της παγκόσμιας διακυβέρνησης, Αλεξάνδρεια, 2024, σ. 114-159. Βλ. ακόμη τις βιβλιοκρισίες του Βασίλη Σκουρή, «Έχει νόημα να ασχοληθούμε με την κυριαρχία σήμερα;», https://www.constitutionalism.gr/vivliokritiki-manitakis-i-kiriarxia-sto-tholo-topio-tis-pagkosmias-diakivarnisis, και του Χρίστου Κληρίδη, «Το αβέβαιο μέλλον της κρατικής κυριαρχίας και το Κυπριακό» https://www.constitutionalism.gr/i-kiriarxia-sto-tholo-topio-tis-pagosmias-diakivernisis/).
[2] Κ. Τσουκαλάς, Ο αόρατος Λεβιάθαν. Δημοκρατία, Δικαιοσύνη και Ηθική στα χρόνια της Κρίσης, Καστανιώτη, 2021, σ. 27, 414 επ.
