Ιστορία

Roderick Beaton, The Greeks: A Global History, Faber & Faber, 2021, 608 σελ.

Υπήκοοι των βασιλέων των Μυκηνών ή της Πύλου, πολίτες της αρχαίας Αθήνας ή των Συρακουσών, κάτοικοι των ελληνιστικών βασιλείων, υπήκοοι του Ρωμαίου αυτοκράτορα, Ρωμαίοι πολίτες από το 212 μ.Χ., υπήκοοι του βυζαντινού Αυτοκράτορα, κατόπιν του Δόγη της Βενετίας ή του Σουλτάνου, πολίτες της Ελληνικής ή της Κυπριακής Δημοκρατίας, ελληνικής καταγωγής κάτοικοι των ΗΠΑ, της Αλεξάνδρειας ή της Μαριούπολης. Αυτοί είναι οι Έλληνες στο βάθος του χρόνου. Συνδετικός τους κρίκος είναι «το αόρατο για τους αρχαιολόγους, αλλά προορισμένο να εξελιχθεί στο σημαντικότερο εξαγωγικό δημιούργημα των Ελλήνων», η ελληνική γλώσσα. Η ιστορία των Ελλήνων από τον καθηγητή Roderick Beaton περιγράφει την εξέλιξη μέσα στο χρόνο ενός πολιτισμού, του ελληνικού, που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στον παγκόσμιο πολιτισμό.

Mark Mazower, Η Ελληνική Επανάσταση, μετάφραση από τα αγγλικά: Κώστας Κουρεμένος, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2021, 624 σελ.^[1]

Μέσα σε δέκα χρόνια, από το 1821 έως το 1832, πολλά έχουν αλλάξει και οι Ρωμιοί, μέσα από τις δοκιμασίες της Επανάστασης, μεταμορφώνονται σταδιακά σε Έλληνες. Νομίζω ότι σε αυτήν την πολυπλοκότητα του φαινομένου της Επανάστασης βρίσκεται και όλη η γοητεία της μελέτης της. Μια γοητεία που ο Μαζάουερ είναι σε θέση να αναδείξει με το υπέροχο γράψιμό του.

Γιεγκόρ Γκαϊντάρ, Η κατάρρευση μιας αυτοκρατορίας. Μαθήματα για τη σύγχρονη Ρωσία, μετάφραση από τα ρωσικά: Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2018, 382 σελ. 

Τα τελευταία τριάντα χρόνια έχει σχηματιστεί μια αρκετά πλούσια δυτική βιβλιογραφία σχετικά με τον Ψυχρό Πόλεμο και τη διάλυση του σοβιετικού συνασπισμού. Οι γνώσεις μας είναι πολύ φτωχότερες για το πώς βιώθηκαν αυτές οι δύο ιστορικές εμπειρίες από τον ίδιο τον σοβιετικό συνασπισμό και τη σημερινή Ρωσία. Όμως, χωρίς αυτή την έσωθεν ανάλυση, κάθε ερμηνεία πάσχει γιατί μας λείπουν τεκμήρια ή γιατί, απλά, οι κυρίαρχες ερμηνείες ούτε επαληθεύονται ούτε διαψεύδονται. (κριτική που δημοσιεύτηκε στο τεύχος 92, Νοέμβριος 2018)

Χριστίνα Κουλούρη, Φουστανέλες και χλαμύδες. Ιστορική μνήμη και εθνική ταυτότητα 1821-1930, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2020, 608 σελ.

Το βιβλίο της Χριστίνας Κουλούρη οργανώνεται γύρω από ορισμένους κεντρικούς άξονες αναπαράστασης του ιστορικού παρελθόντος: την απομνημόνευση, τη μνημειοποίηση, τη δραματοποίηση και τη «σκηνοθεσία» των εικόνων του Εικοσιένα.^[1][Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στο τεύχος 125 του Books' Journal, Δεκέμβριος 2022. Δημοσιεύεται και στην ηλεκτρονική έκδοση με ευκαιρία τη βράβευση της συγγραφέως του βιβλίου, καθηγήτριας Χριστίνας Κουλούρη, με το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου – Κριτικής 2021, για το βιβλίο αυτό.] 

Noel Malcolm, ‘Useful Enemies’:  Islam and the Ottoman Empire in Western Political Thought, 1450-1750, Oxford University Press, 2019, 512 σελ.

Αν η στάση της χριστιανικής Ευρώπης απέναντι στο Ισλάμ υπήρξε παραδοσιακά εχθρική, η θέση της, ιδεολογική και πολιτική, απέναντι στους Μωαμεθανούς Τούρκους και το κράτος τους πέρασε, στα νεότερα χρόνια, από διάφορες φάσεις, απώθησης βασικά, σύγκρουσης και δυσπιστίας, αλλά ταυτόχρονα και θαυμασμού, τουλάχιστον τους πρώτους αιώνες. Κι ενώ η αντιπαράθεση με το Ισλάμ πηγαίνει πίσω στον Μεσαίωνα, απ’ όπου η νεότερη χριστιανική πολεμική εξακολούθησε να αντλεί μεγάλο μέρος του θεωρητικού υλικού και των επιχειρημάτων της, η άμεση επαφή και αντιπαράθεση των Δυτικοευρωπαίων με τους Οθωμανούς-Τούρκους οριοθετείται χρονολογικά την περίοδο των ευρωπαϊκών «νεότερων χρόνων» και, ως εκ τούτου, συνόδευσε και αντιστικτικά συνδιαμόρφωσε πολλές από τις ιδεολογικές και τις πολιτικές εξελίξεις στην Ευρώπη της νεωτερικότητας. 

Αριστείδης Ν. Χατζής, Ο Ενδοξότερος Αγώνας. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2021, 648 σελ. 

Βλέποντας το πολυσέλιδο βιβλίο του Αριστείδη Χατζή και διαβάζοντας τον σαφέστατο τίτλο του, Ο Ενδοξότερος Αγώνας. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821, είναι προφανές ότι περιμένεις να διαβάσεις μια ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, γραμμένη βέβαια με σύγχρονο τρόπο και σε σύγχρονη γλώσσα. Και αυτό συμβαίνει πράγματι, κατά έναν τρόπο όμως κάπως αντισυμβατικό – και γι’ αυτό συναρπαστικό.*

Lyndsy Spence, Casta Diva. Μαρία Κάλλας – Η κρυφή ζωή της, μετάφραση από τα αγγλικά: Χρύσα Φραγκιαδάκη, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2021, 494 σελ.

Αστραφτερή θεά, μύθος της μουσικής, στην πραγματικότητα ήταν μια τσακισμένη γυναίκα, έτοιμη να πέσει θύμα των ανασφαλειών της και του συναισθηματικού κενού της. Μια προικισμένη γυναίκα που εργάστηκε πολύ για να νέμονται τη χάρη της η αδηφάγος μητέρα της Λίτσα, ο χυδαίος συμφεροντολόγος σύζυγός της Μενεγκίνι και ο εξουθενωτικός, εξουσιαστικός και βίαιος εραστής της Ωνάσης. Ένα βιβλίο για τη Μαρία Κάλλας, μια συντετριμμένη, μοναχική γυναίκα πίσω από το μύθο της. (τεύχος 125)

Αλέξης Παπαχελάς, Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974. Ο Ιωαννίδης και η παγίδα της Κύπρου. Τα πετρέλαια και το Αιγαίο. Ο ρόλος των Αμερικανών, Μεταίχμιο, Αθήνα 2021, 630 σελ.

Το βιβλίο Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, ανατέμνει τεκμηριωμένα, κάνοντας χρήση νέων πρωτογενών πηγών, τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις την εποχή της απριλιανής χούντας μέχρι και την αυγή της μεταπολίτευσης. Ο τίτλος είναι δηλωτικός: υπάρχουν (ακόμα) «κρυμμένες υποθέσεις» για την περίοδο στην οποία αναφέρεται το βιβλίο, που σε πολλές από αυτές η 25χρονη έρευνα του Αλέξη Παπαχελά ρίχνει φως. Όπως όμως αναφέρει ο συγγραφέας στην ακροτελεύτια φράση του επιλόγου του, για κάποιες άλλες εξακολουθούν να λείπουν οι «μάρτυρες» και οι «αποδείξεις».

To κείμενο του Ουίλιαμ Αλοσκούφη είναι η εισήγησή του στη συζήτηση της 1ης Οκτωβρίου 2021, στον κήπο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, για το νέο βιβλίο του Δημήτρη Υφαντή με θέμα τον Γιώργη Ζάρκο, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άγρα.

------------------

Δημήτρης Υφαντής, Αυτός που έσπασε τις βιτρίνες – Γιώργης Ζάρκος. 54 ημέρες εγκλεισμού στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών, Άγρα, Αθήνα 2020, 144 σελ.

Τη δεκαετία του 1930, ο αθυρόστομος κομμουνιστής συγγραφέας Γιώργης Ζάκρος στέλνεται στο Δαφνί και η παραμονή του εκεί είναι αφορμή ενός χρονικού με την εμπειρία του από τον εγκλεισμό. Οι σκέψεις του, παρότι τις προκαλεί ο εξαναγκαστικός εγκλεισμός του, καταγράφουν την απανθρωπία του συστήματος ψυχικής υγείας – και κατά τούτο, ο Ζάρκος ταυτίζεται με τον Άντον Τσέχοφ, ο οποίος, στον Θάλαμο αρ. 6,  επίσης είχε περιγράψει τον εγκλεισμό σε ψυχιατρείο, τον καταναγκασμό και την απανθρωποποίηση, συστατικά με τα οποία ήταν συνυφασμένη η ψυχική υγεία έως και πριν από μερικά χρόνια. [ΤΒJ]

Gonda Van Steen, Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα. Υιοθεσίες στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου, μετάφραση από τα αγγλικά: Αριάδνη Λουκάκου, Ποταμός, Αθήνα 2021, 536 σελ.  

Με το τέλος του Εμφυλίου, το διάστημα 1949-62, τα χρόνια του αναδυόμενου Ψυχρού Πολέμου και της αμερικανικής παρέμβασης στη χώρα μας με την Ελλάδα να μαστίζεται από ακραία φτώχεια, περίπου 3.200 ελληνόπουλα «μετοίκησαν», τα περισσότερα ακουσίως, όχι και με τόσο νόμιμους τρόπους, από την Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν κυρίως στις ΗΠΑ. (τεύχος 125, Δεκέμβριος 2021)

Όλεγκ Χλεβνιούκ, Στάλιν. Η νέα βιογραφία ενός δικτάτορα, μετάφραση από τα αγγλικά: Πέτρος Γεωργίου, Πατάκη, Αθήνα 2017, 480 σελ.

Η ανάπλαση της διαδρομής του ηγέτη, ο οποίος τα νεανικά του χρόνια ήταν κωδωνοκρούστης στη Βενετία και μετά την επικράτηση της Σοβιετικής Επανάστασης στη Ρωσία κατάφερε να ανέλθει στο ανώτατο αξίωμα, το οποίο διατήρησε με αιματηρές εκκαθαρίσεις όσων θεωρούσε ότι υπονομεύουν ή υποβλέπουν τη σοβιετική εξουσία, γίνεται ένα συναρπαστικό αφήγημα, το οποίο συστηματικά αναμετριέται με τη μυθολογία του «Μεγάλου Πατερούλη». Σε μια εποχή που, στη σύγχρονη Ρωσία, ο Στάλιν χρησιμοποιείται από την ηγεσία Πούτιν ως το παράδειγμα ηγέτη που έκανε τη χώρα ισχυρή και περήφανη, ο αποδομητικός λόγος του ιστορικού Ολέγκ Χλεβνιούκ κατεδαφίζει την ηρωική μορφή, περιγράφοντας έναν εξουσιομανή καιροσκόπο, γαλουχημένο στην ίντριγκα και στη βία, σε αυτή τη νέα βιογραφία του ανθρώπου που συνέδεσε το όνομά του με τη φονικότερη περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης. ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ BOOKS’ JOURNAL,  τχ. 80, Σεπτέμβριος 2017

Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη, Αναμνήσεις του Ερνστ Τσίλλερ - Ernst Zillers Erinnerungen, δίγλωσση έκδοση (ελληνικά - γερμανικά), επίμετρο: Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, β' έκδοση Βιβλιοπωλείον της Εστίας,  Αθήνα 2021, 272 σελ.

Η ιστορικός της Τέχνης, επιμελήτρια εκθέσεων και άριστη γερμανομαθής Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη ασχολείται δεκαετίες με τον Τσίλλερ και το έργο του. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ καταλληλότερο κα επαρκέστερο πρόσωπο για ν΄ αναλάβει να παρουσιάσει στο σύγχρονο κοινό πλήρεις τις Αναμνήσεις του μεγάλου δημιουργού και από το πρωτότυπο γερμανικό κείμενο. Και όχι μόνο.