Σύνδεση συνδρομητών

Ο Τσίλλερ περπατάει στην Αθήνα

Τρίτη, 04 Ιανουαρίου 2022 12:36
Ο Ερνέστος Τσίλλερ. Φωτογραφία διαβατηρίου, 1917.
Εθνική Πινακοθήκη - Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου
Ο Ερνέστος Τσίλλερ. Φωτογραφία διαβατηρίου, 1917.

Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη, Αναμνήσεις του Ερνστ Τσίλλερ - Ernst Zillers Erinnerungen, δίγλωσση έκδοση (ελληνικά - γερμανικά), επίμετρο: Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, β' έκδοση Βιβλιοπωλείον της Εστίας,  Αθήνα 2021, 272 σελ.

Η ιστορικός της Τέχνης, επιμελήτρια εκθέσεων και άριστη γερμανομαθής Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη ασχολείται δεκαετίες με τον Τσίλλερ και το έργο του. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ καταλληλότερο κα επαρκέστερο πρόσωπο για ν΄ αναλάβει να παρουσιάσει στο σύγχρονο κοινό πλήρεις τις Αναμνήσεις του μεγάλου δημιουργού και από το πρωτότυπο γερμανικό κείμενο. Και όχι μόνο.

Μια απόφαση που πήρε στα νιάτα του ο νεαρός Σάξονας αρχιτέκτονας του 19ου αιώνα Ερνστ Τσίλλερ άλλαξε τόσο τη ρότα της δικής του ζωής, όσο και την όψη της Αθήνας, καθώς και –λιγότερο– άλλων περιοχών της Ελλάδας: η απόφαση ήταν να πάει όχι στην (τότε ρώσικη) Τιφλίδα, για να σχεδιάσει πιθανότατα «κτιριακές υποδομές» γερμανών εποίκων εκεί, αλλά στην Βιέννη, στο ατελιέ του διάσημου Θεόφιλου Χάνσεν κι από κει στην Αθήνα, για να επιβλέψει το χτίσιμο της Ακαδημίας, το οποίο είχε ξεκινήσει (και βαλτώσει) δεκαπέντε μήνες πριν, σε σχέδια του δανού μέντορα.

Τα υπόλοιπα είναι ιστορία: ο Τσίλλερ για μας τους Αθηναίους είναι, νομίζω –και σήμερα ακόμα, σχεδόν 100 χρόνια μετά το θάνατό του– ο γνωστότερος αρχιτέκτονας της πόλης μας, και νομίζω ο κύριος «υπεύθυνος» για την παγίωση του όρου «νεοκλασικό σπίτι», εξαιτίας των πάμπολλων κτισμάτων του, αφού «μελέτησε ή οικοδόμησε 500 κτίρια»!: δύσκολα βρίσκεται πιο παραγωγικός, εργατικός κι ακούραστος αρχιτέκτονας, κι επιπλέον σχεδιαστής επίπλων, εργολάβος, ανασκαφέας, αρχαιολόγος, καθηγητής του (μετέπειτα) Πολυτεχνείου, αρθρογράφος σε επιστημονικά περιοδικά, ιστορικός της Τέχνης, εργοστασιάρχης, επίδοξος επιχειρηματίας υδάτων και κάτι ψιλά.  Κι ακόμα, ελληνοποιήθηκε: έζησε το μεγαλύτερο μέρος της μακράς ζωής του (1837 - 1923) εδώ, δίδαξε εδώ, παντρεύτηκε εδώ, έκανε τα παιδιά του εδώ, πέθανε εδώ και τάφηκε εδώ (χρεοκοπημένος, άπορος και τρόφιμος του Πτωχοκομείου, αλλά φυσικά) στο Πρώτο Νεκροταφείο (τμήμα Προτεσταντών).

 

 Ολόκληρος ο Τσίλλερ

Η ιστορικός της Τέχνης, επιμελήτρια εκθέσεων και άριστη γερμανομαθής Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη (στο εξής: ΜΖΚ) ασχολείται εδώ και δεκαετίες με τον Τσίλλερ και το έργο του. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ καταλληλότερο κα επαρκέστερο πρόσωπο για ν΄ αναλάβει να παρουσιάσει στο σύγχρονο κοινό πλήρεις –και λέω πλήρεις, γιατί παλιότερα είχε κυκλοφορήσει μα λογοκριμένη εκδοχή σε επιμέλεια της κόρης του, της Ιωσηφίνας Δήμα-Τσίλλερ– τις Αναμνήσεις του μεγάλου δημιουργού και από το πρωτότυπο γερμανικό κείμενο. Το κείμενο είναι σχετικά σύντομο και πολύ πυκνό, καλύπτοντας ένα μικρό μέρος του βιβλίου, ενώ η υπόλοιπη έκδοση έχει επιπλέον υλικό, που κάθε άλλο παρά βοηθητικό μπορεί να λογιστεί. Εδώ η ΜΖΚ έχει κάνει εξαιρετική δουλειά, ερμηνεύοντας, υπομνηματίζοντας και πλαισιώνοντας τα πάντα.

Όποιος/α πιάσει στα χέρια του/της τον τόμο, θα δει και θα θαυμάσει την «οργάνωση της έκδοσης», την οποία η ΜΖΚ αφιερώνει στη μνήμη της μητέρας της. Εμφανίζονται:

  • Εισαγωγή της επιμελήτριας με τίτλο «Ο Τσίλλερ για τον Τσίλλερ: Επισημάνσεις για μια καθυστερημένη έκδοση»
  • Αναμνήσεις του Ερνστ Τσίλλερ [συν]Αποσπάσματα και σημειώσεις από τις μνήμες του αρχιτέκτονα 1837-1923, που προστέθηκαν από την Ιωσηφίνα Δήμα- Τσίλλερ [συν 206 Επισημειώσεις της επιμελήτριας]
  • Γράμματα παιδιών του Τσίλλερ, κάτω από τον γενικό τίτλο «Περιγραφή της οικονομικής ένδειας», με προλεγόμενα της επιμελήτριας
  • Επιλεγμένες αναφορές στον Τύπο 1908 - 1939 [συν 28 (!) Επισημειώσεις της επιμελήτριας]
  • Επίμετρο από την καθηγήτρια Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, τιτλοφορούμενο «Οι χειρόγραφες αναμνήσεις του Ερνστ Τσίλλερ. Μια πολύτιμη ιστορική πηγή σε εμπεριστατωμένη προσέγγιση» [συν 31 επισημειώσεις της ίδιας]
  • Πλούσιο «Παράρτημα», που το απαρτίζουν: Έγγραφα και τεκμήρια από το «Αρχείο Τσίλλερ», Βιβλιογραφία, Ευρετήριο ανθρωπωνυμίων και τοπωνυμίων, Πηγές εικονογράφησης και Ευχαριστίες
  • 121 αριθμημένες και ορισμένες λίγες μη αριθμημένες εικόνες.

Αν επέμεινα τόσο στην «οργάνωση της έκδοσης» είναι για να δείξω αφενός το εύρος της στόχευσης και αφετέρου την πληρότητα της προσπάθειας. Επιμένω ότι «γυμνό» το κείμενο του Τσίλλερ, ακόμα και με τον στοιχειώδη υπομνηματισμό της κόρης του, πολύ λίγα θα μπορούσε να πει στον σημερινό αναγνώστη.

To καθαυτό χειρόγραφο Τσίλλερ, γραμμένο στα χρόνια 1911-1914, είναι αρκετά σύντομο, με κεφάλαια τιτλοφορημένα τόσο «απ’ τη μάνα του», όσο και από την επιμελήτρια. Δεν είναι ημερολόγιο, ούτε απομνημονεύματα, ούτε καν συστηματικές μνήμες, μα ορισμένα «highlights» της ζωής του, κατά την κρίση του, ενίοτε μάλιστα με μεγάλα κενά και αρκετές αναχρονίες.

Ξεκινάει από τη γέννηση του σε οικογένεια με οικοδομική επαγγελματική παράδοση, σταχυολογεί περιστατικά από ευτυχισμένα παιδικά χρόνια, αφηγείται την Επανάσταση του 1848 μέσα από παιδικά μάτια, συνεχίζει με καλοκαιρινή πρακτική σε οικοδομές και μαθητεία υπό τον πατέρα, περνάει ξώφαλτσα την εξαγορά της στρατιωτικής θητείας και επεκτείνεται σε σπουδές Αρχιτεκτονικής και Καλών Τεχνών στη Δρέσδη, καθώς και «πρόσληψη» στο βιεννέζικο γραφείο του Θεόφιλου Χάνσεν, όπου αρχίζει η αθηναϊκή, και γενικότερα η ελληνική, περιπέτεια του νεαρού Σάξονα. 

Στη συνέχεια, η επαγγελματική δραστηριότητα του Τσίλλερ αναπτύσσεται παράλληλα με γεγονότα της ελληνικής Ιστορίας και προσωπικές του «δράσεις» στο νεαρό κράτος και αλλού.  Οι σημαντικότερες αναφορές: επιβλέπει το γιαπί της Ακαδημίας όντας και διαχειριστής του χορηγού Σίνα, μαθαίνει ελληνικά, ζει την εκθρόνιση του  Όθωνα και την ενθρόνιση του Γεωργίου Α΄, ταξιδεύει στο εσωτερικό και το εξωτερικό (και τακτικά στη Βιέννη), εντρυφεί ιδιαίτερα στα αρχαία της Ελλάδας (αποτύπωση του πρόσφατα ανασκαμμένου Διονυσιακού Θεάτρου, καμπύλες του Παρθενώνα, ανασκαφή του στο Παναθηναϊκό Στάδιο, αρχαία υδραγωγεία), σχετίζεται με το βασιλιά με αφορμή τα νησάκια Πεταλιοί και το κτήμα στο Τατόι, ζει από κοντά τη σφαγή στο Δήλεσι, παντρεύεται, γίνεται καθηγητής στο Πολυτεχνείο, απολύεται όταν συγκρούεται με ισχυρούς παράγοντες κατά την ανέγερση του «Ζαππείου», επιβλέπει την ανέγερση της Εθνικής Βιβλιοθήκης, ολοκληρώνει το Εθνικό και το Δημοτικό Θέατρο (γκρεμισμένο σήμερα), μελετά το (ανεκτέλεστο) «Αέριον Θεραπευτήριον» στον Λυκαβηττό και σχεδιάζει μια σειρά υδατοφράγματα γύρω από την Αθήνα, ζει τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, «χάνει» το γιο του που δεν ακολουθεί την οικογενειακή παράδοση και γίνεται πιανίστας, χτίζει το βοηθητικό κτίριο της Φρουράς στο ανάκτορο Αχίλλειον του Κάιζερ στην Κέρκυρα κ.λπ. Ταυτόχρονα, δίνει υπέροχα πορτρέτα ανθρώπων όπως του παππού του, ονόματι Φίχτνερ, του αδερφού του Μόριτς, του λήσταρχου Κίτσου της Αττικής και των μεγαλοαστών Σερπιέρη, Σίνα, Συγγρού. Δυο πλεονεκτήματα της γραφής του Τσίλλερ είναι η ελλειπτικότητα, επί όσων θεμάτων αποφασίζει να θίξει, και το χιούμορ του,  εκφραζόμενο συνήθως με λεπτή ειρωνεία. Παράδειγμα, οι παιχνιδιάρικες αναφορές στα παράσημα που του απονέμουν.

 

«Είς Αθηναίος χρυσοθήρας»

Το επόμενο κομμάτι στο βιβλίο, το σχετικό με την οικονομική έκπτωση της οικογένειας Τσίλλερ, ξεκινάει με μια πυκνότατη εισαγωγή, όπου η ΜΖΚ εξηγεί πώς, παρά τα πολλά και σημαντικά έργα του, ο Τσίλλερ καταστράφηκε οικονομικά: στην προσπάθειά του να γίνει επιχειρηματίας μεταλλείων χάνει τις οικονομίες του, το σπίτι του υποθηκεύεται κ.λπ. (Το μυαλό πηγαίνει στη χρεοκοπία του Ροΐδη, λίγο νωρίτερα αλλά για παρόμοιους λόγους, και στο υπέροχο «Είς Αθηναίος χρυσοθήρας» του Μητσάκη). Στη συνέχεια ακολουθούν γράμματα που έγραψαν οι κόρες και ο γιος του αρχιτέκτονα και που σχετίζονται με το θέμα.   

Ακολουθούν τέσσερα επιλεγμένα άρθρα από τον Τύπο, των ετών 1908-1939, που δείχνουν διάφορες πλευρές του ανθρώπου, του έργου και της επίδρασής του στην επιστήμη και την κοινωνία της εποχής του. Κι εδώ ο εξαντλητικός υπομνηματισμός συμπληρώνει τα κείμενα της εποχής, για χάρη του σύγχρονου αναγνώστη.  

Τέλος, στο Επίμετρο της καθηγήτριας Ελένης Φεσσά-Εμμανουήλ φωτίζονται ακόμα περισσότερες λεπτομέρειες σχετικές με τον Τσίλλερ, και ιδιαίτερα οι εξής: το αρχείο «Τσίλλερ», η τύχη του γερμανικού πρωτότυπου των «Αναμνήσεων», η σχέση της Κασιμάτη με το έργο του Τσίλλερ, οι λεπτομέρειες των σπουδών του αρχιτέκτονα, ο αγώνας του να ξεπεράσει την ταπεινή - φτωχική καταγωγή του, οι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί των έργων του, η θέση του στο τοπικό και ευρωπαϊκό Πάνθεον των αρχιτεκτόνων, οι αδυναμίες που είχαν αρκετές από τις αρχιτεκτονικές - σχεδιαστικές προτάσεις του κ.λπ.

Όποιος/α διαβάσει το βιβλίο, όσες γνώσεις κι αν (νομίζει ότι) έχει σχετικά με τον μεγάλο Σάξονα, πάλι θα βρει πολλά στοιχεία που δεν ξέρει, ενώ θα θαυμάσει το πλήθος των φωτογραφιών (όπου δεσπόζουν οι αποτυπώσεις της οθωνικής Αθήνας) και των σχεδίων του Τσίλλερ. Η έκδοση είναι εξαιρετική, θα έλεγα μνημειώδης. Οι –επιτέλους– πλήρεις και δίγλωσσες «Αναμνήσεις» με όλο το υπέροχο πρόσθετο δίγλωσσο υλικό (και αντίστροφα: η ίδια η Μαριλένα Κασιμάτη μεταφράζει και τα ελληνικά κείμενα στα γερμανικά!) έχουν θέση σε κάθε σημερνή (φιλ)αθηναϊκή βιβλιοθήκη.    

 

Δημήτρης Φύσσας

Συγγραφέας. Βιβλία του: Πλατεία Λένιν, πρώην Συντάγματος (2005), Η Νιλουφέρ στα χρόνια της κρίσης (2015), Τραγούδια της φυλακής (2017), Μουσείο λαογραφίας (2017), Αυτά και οι μετακομίσεις (2019).

Τελευταία άρθρα από τον/την Δημήτρης Φύσσας

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.