Σύνδεση συνδρομητών

Γράμμα σε έναν Ρώσο φίλο [6]

Τρίτη, 07 Ιουνίου 2022 11:25
2018, Μόσχα, Ρωσία. Ο πρόεδρος Πούτιν παρευρίσκεται σε θρησκευτική τελετή χοροστατούντος του Πατριάρχη πασών των Ρωσιών Κυρίλλου. Η θρησκεία στη Ρωσία, είναι συστατικό της εθνικής κρατικής ιδεολογίας και του ρωσικού εθνικισμού, που ευνοεί την εθνική επεκτατικότητα.
Κρεμλίνο
2018, Μόσχα, Ρωσία. Ο πρόεδρος Πούτιν παρευρίσκεται σε θρησκευτική τελετή χοροστατούντος του Πατριάρχη πασών των Ρωσιών Κυρίλλου. Η θρησκεία στη Ρωσία, είναι συστατικό της εθνικής κρατικής ιδεολογίας και του ρωσικού εθνικισμού, που ευνοεί την εθνική επεκτατικότητα.

Αγαπημένε μου Ρώσε φίλε

Νομίζω πως στο ζήτημα που θα με απασχολήσει σε αυτό μου το γράμμα προς εσένα θα συμφωνήσεις ασμένως πως ποτέ δεν πρόκειται να βρούμε έστω και ένα ελάχιστο σημείο συμφωνίας.

Αναφέρομαι, προφανώς, στο ζήτημα γύρω από το οποίο είχαμε μόνιμες διαφωνίες, τις οποίες διατυπώναμε με πάθος μα με σεβασμό του ενός από τον άλλον και, κυρίως, me πολλή αγάπη. Πώς θα μπορούσε, άλλωστε, να ήταν διαφορετικά τα πράγματα, εφόσον και οι δυο μας είμαστε παιδιά του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, όσο κι αν σε απωθεί αυτή η ιδέα και, πολύ περισσότερο, όσο κι αν εσύ θεωρείς πως ο ελληνικός πολιτισμός είναι η μήτρα από την οποία προέκυψε ο δικός σου, ο ρωσικός.

Το ζήτημα της αιώνιας διαμάχης μας δεν είναι άλλο από εκείνο της θρησκευτικής πίστης των ανθρώπων. Ως άθεος υποστήριζα πάντα πως πρόκειται για ένα απολύτως προσωπικό ζήτημα, μια από τις κορυφαίες επιλογές του ανθρώπου, η οποία βρίσκεται στον πυρήνα των ατομικών δικαιωμάτων. Με απόλυτο σεβασμό σε αυτή την επιλογή, θεωρούσα και θεωρώ πως καθήκον κάθε πολιτισμένου ανθρώπου είναι να υπερασπίζεται αυτό το δικαίωμα του Άλλου και να διασφαλίζει την ανεμπόδιστη άσκηση των θρησκευτικών του καθηκόντων, ανεξάρτητα από τη θρησκεία, την καταγωγή, το χρώμα του δέρματος, τη γλώσσα ή την εθνικότητά του.

Παρά το γεγονός της καταγωγής σου από μια πολυεθνική και πολυπολιτισμική χώρα, όπου συνυπάρχουν πολλές θρησκείες και έθνη, θεωρούσες πως ο χριστιανισμός, και μάλιστα η ανατολική Ορθοδοξία, αποτελεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό της ταυτότητάς σου, ενώ ταυτόχρονα είναι βασικός πυλώνας της κρατικής υπόστασης. Χωρίς να το καταλαβαίνεις, μου παρουσίαζες ένα μοντέλο εθνοφυλετικής προσέγγισης της θρησκευτικής πίστης και της αίσθησης του ανήκειν σε μία εκκλησία πιστών κάποιου δόγματος.

Αντιλαμβάνομαι πως προέρχεσαι από μια μεγάλη παράδοση στην οποία η Ορθοδοξία, όπως εσύ την παρουσίασες, έχει τη θέση και το ρόλο της επίσημης κρατικής ιδεολογίας εδώ και αρκετούς αιώνες. Αυτό, όπως καταλαβαίνεις, έρχεται σε αντίθεση τόσο με το πνεύμα της θρησκευτικής πίστης του ανθρώπου ως προσωπική επιλογή, όσο και με τον πυρήνα της ανατολικής ορθόδοξης χριστιανικής διδασκαλίας, όπως μας τον περιέγραψαν οι Πατέρες της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Μία από τις πιο αμήχανες στιγμές των συζητήσεών μας ήταν πάντα οι υπεκφυγές που χρησιμοποιούσες ως απάντηση στο επίμονο ερώτημα μου: γιατί αγνοείτε ως Ρωσική Εκκλησία, ως ρωσική θεολογία, ως Ρώσοι πιστοί τα βασικά, τουλάχιστον, κείμενα της Πατρολογίας, γιατί στη θεολογική σας δημόσια συζήτηση και στον σχετικό στοχασμό δεν υπάρχουν σχόλια και αναλύσεις αυτών των σπουδαίων για την ιστορία της ανθρώπινης σκέψης κειμένων, τα οποία μας διαφωτίζουν για τον τρόπο σκέπτεσθαι του ανατολικού χριστιανισμού;

Σου θύμιζα τα έργα των σπουδαίων Ρώσων θεολόγων και στοχαστών, του πατέρα Πάβελ Φλορένσκι, του πατέρα Σεργκέι Μπουλγκάκοφ, του Νικολάι Μπερντιάγιεφ, του Νικολάι Λόσκι και άλλων, στα οποία υπάρχει πλούσιος σχολιασμός της πατερικής θεολογίας της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Οι απαντήσεις σου ήταν πάντα αποσπάσματα από τα έργα του Βλαδίμηρου Σολοβιόφ, του Α. Σ. Αξάκοφ, του Ι. Β. Κιρεέφσκι. Πρέπει να σου πω πως αντιμετωπίζω με πολύ μεγάλη κατανόηση και σεβασμό τον αυτοπροσδιορισμό του άλλου. Κατανοώ πως μέσα από περίπλοκους και, συχνά, αιματηρούς δρόμους διαμορφώθηκε η ρωσική εθνική αυτοσυνείδηση και ιδιοπροσωπία, διαδικασία στην οποία καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η θρησκευτική πίστη.

Αυτή την ιδιαιτερότητα, όμως, της ταύτισης του έθνους με τη συγκεκριμένη θρησκεία και η κατασκευή όχι μόνο βολικών μύθων, όπως η Θεωρία της Τρίτης Ρώμης, αλλά και ακραίων επικίνδυνων φαινομένων όπως ο Πανσλαβισμός, οδηγεί πάντα, αρχικά, στη δυσανεξία του Άλλου και στη συνέχεια στους περιορισμούς, για να καταλήξει στον απλό, ανόθευτο, γνήσιο φασισμό, όπως επεσήμανε ο μεγάλος γιος της Ρωσίας, ο ευπατρίδης Ντμίτρι Λιχατσόφ πολλά χρόνια πριν ο ασήμαντος αντισυνταγματάρχης της ΚαΓκεΜπε αναλάβει τις τύχες της πατρίδας σου, με τα γνωστά αποτελέσματα.

Εκείνο που στην αρχή μού προκαλούσε αισθήματα απορίας, και στη συνέχεια τρόμου, ήταν η εμμονή σου στην αναζήτηση θεοκρατικών απαντήσεων στα κοινωνικά προβλήματα. Το επιχείρημα πως είναι δυνατή η οικοδόμηση μίας χριστιανικής –δηλαδή θεοκρατικής– κοινωνίας, όπου η πολιτική, οικονομική και κοινωνική ζωή θα καθορίζεται από διατάγματα πεφωτισμένου, χριστιανικών αρχών, ηγεμόνα, εκτός από επικίνδυνος αναχρονισμός αποδείχτηκε πως ήταν το γόνιμο χωράφι μέσα στο οποίο άνθησαν τα Άνθη του Κακού του 21ου αιώνα.

Εξίσου οδυνηρή ήταν η εμπειρία που είχα όταν άρχισα να μελετάω το εκκλησιαστικό πρόβλημα της Ουκρανίας, με αφορμή τον Τόμο της Αυτοκεφαλίας της εθνικής αυτής Εκκλησίας. Η επεκτατική πολιτική, ο θεολογικός ιμπεριαλισμός της Ρωσικής Εκκλησίας το 2019 ήταν το πρελούδιο όσων ακολούθησαν το 2022 – και αυτό ήταν συγκλονιστικό ακόμη και για έναν άθεο, όπως εγώ.

Σε ρωτούσα, μα ποτέ δεν μου απάντησες πώς είναι δυνατόν να θεωρείς ότι η μύχια σχέση του ανθρώπου προς το Θείο μπορεί όχι μόνο να καθορίζει την ατομική αλλά και τη συλλογική συμπεριφορά, μάλιστα όχι ως προϊόν ελεύθερης επιλογής, όπως μετ’ επιτάσεως άπειρες φορές αναφέρουν στα έργα τους οι Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας, αλλά ως έξωθεν και άνωθεν επιβολή.

Στην επισήμανσή μου πως η αγνόηση των έργων της Πατερικής Θεολογίας, δηλαδή της πεμπτουσίας της ανατολικής ορθόδοξης δογματικής, οδηγεί στην επικίνδυνη αίρεση του καισαροπαπισμού που τόσο πολύ λατρεύετε να μισείτε στη Ρωσία, μου απαντούσες πάντα με το επιχείρημα της «πίστης της απλής χωρικής» του Φ. Μ. Ντοστογιέφσκι. Όταν, ωστόσο, σου υπενθύμιζα πως ο σπουδαίος αυτός Ρώσος συγγραφέας, στις πολιτικές του απόψεις, όπως διατυπώθηκαν σε πλήθος άρθρων και σημειωμάτων του στο Ημερολόγιο του συγγραφέα αλλά και στην προσωπική του αλληλογραφία με επιφανείς πολιτικούς της εποχής του, βρισκόταν στο ακραίο συντηρητικό στρατόπεδο και εκπροσωπούσε μια σχολή σκέψης η οποία μόνο δεινά έφερε στην πατρίδα σου, κοιτούσες αμήχανα τις μύτες των παπουτσιών σου.

Ξέρω, δεν πρόκειται να συμφωνήσουμε ποτέ σε αυτό το ζήτημα. Όχι γιατί εγώ είμαι άθεος κι εσύ πιστεύεις, αλλά γιατί αντιμετωπίζουμε διαμετρικά αντίθετα την προαιώνια ανάγκη του ανθρώπου για την ελπίδα στο επέκεινα. Για μένα η ανάγκη αυτή είναι ίδια για όλους τους ανθρώπους, μα ο καθένας φροντίζει να την ικανοποιήσει μόνος του, κατά συνείδηση. Για σένα, πάλι, είναι συνάρτηση της συμμετοχής του σε κάποιο έθνος, εν προκειμένω στο δικό σου.

Έτσι, όμως, ακυρώνεται η ίδια η ιδέα της σωτηρίας, η οποία αποτελεί το κεντρικό σημείο κάθε θρησκείας και θρησκευτικής πίστης. Κι αν ο άνθρωπος χάσει την ελπίδα της σωτηρίας του, μόνο και μόνο γιατί δεν γεννήθηκε στο εκλεκτό έθνος ή στον περιούσιο λαό, αντιλαμβάνεσαι πως ανοίγουν διάπλατα οι πύλες για την είσοδο του Κακού στην ιστορία. Είναι κάτι που θα ήθελες; Γνωρίζοντάς σε προσωπικά δεν αμφιβάλω πως αντιστρατεύεσαι το Κακό. Κι αυτός είναι ο κοινός τόπος όπου συναντιόμαστε, παρά τις εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις μας σε αυτό το κορυφαίο θέμα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Εφ’ όσον το κεντρικό πρόταγμα του χριστιανισμού είναι η αγάπη, ευλόγως προκύπτει το ερώτημα: η αγάπη αυτή απλώνεται σε όλους ή μόνο στους εκλεκτούς; Από την απάντηση σε αυτό το ερώτημα εξαρτάται η ίδια η ανθρώπινη ιστορία, μία σκοτεινή σελίδα της οποίας ζούμε σήμερα στις στέπες της Ουκρανίας.

«Όπως η μνήμη της φωτιάς δεν ζεσταίνει το σώμα, έτσι και η πίστη χωρίς αγάπη δεν φωτίζει την ψυχή με τη γνώση του Θεού», γράφει στο περί Αγάπης έργο του ο Μάξιμος ο Ομολογητής, κείμενο το οποίο θα ήθελα πολύ να σχολιαστεί από τους σημερινούς Ρώσους θεολόγους και αρχιερείς. Δεν είμαι, όμως, εγώ εκείνος που μπορεί να τους το συστήσει.

Ελπίζω κάποτε, στο κοντινό πάντως, μέλλον, να έχουμε την ευκαιρία να αντιπαραθέσουμε για άλλη μια φορά τα επιχειρήματα μας, εμπλουτισμένα από την οδυνηρή εμπειρία της Ουκρανίας.

Θα σου ξαναγράψω σύντομα.

Ο Έλληνας φίλος σου

7 Μαΐου 2002

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.