Pro vita et fide: αποδοχή συνείδησης

Σε έναν κόσμο όπως ο σημερινός, όπου η επιθετικότητα και η βία εκτιμώνται ως σημαντικές αρετές για το άτομο και την κοινωνία λόγω των «επικίνδυνων καιρών» που διανύουμε, οι φωνές που καλούν σε ψυχραιμία, αυτοσυγκράτηση και ισότιμο διάλογο με σκοπό τη διατήρηση ή την επαναφορά της ειρήνης το συντομότερο δυνατό αποδυναμώνονται και καταπνίγονται μέσα στις πολεμοχαρείς ιαχές. Τα άτομα αυτά στο χώρο του κινηματογράφου και της λογοτεχνίας, όταν πρωταγωνιστούν σε μια ιστορία, είναι γνωστοί ως αντιήρωες.

Στη λογοτεχνική θεωρία, αντιήρωας είναι ο ήρωας που κινεί την αφήγηση ο οποίος έχει ανθρώπινες αδυναμίες και πάθη σε σημείο που δεν μπορεί να τα υπερβεί και ενεργεί υπό το βάρος τους. Είναι ο αδύναμος και κακός άνθρωπος. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι και ο Ιαβέρης του Βικτόρ Ουγκό. Σε πλήρη αντίθεση λειτουργεί το πρότυπο του υπερήρωα, ενός ήρωα που υπερβαίνει τα ανθρώπινα εσκαμμένα και προβαίνει σε θαυμαστά κατορθώματα. Ακολουθώντας αυτό το πρότυπο φτάνει στην πτώση και τη μετάνοια ο Ρασκόλνικοφ, ενώ βαδίζει προς την καταστροφή και ο Πετσόριν του Λέρμοντοφ. Στον κινηματογράφο, το πρότυπο του αντιήρωα εμφανίζεται σε ποικίλες μορφές, πότε ως άνθρωπος σε πλήρη ανάγκη και ένδεια, ως σαρκαστικός κακός (villain), ως άνθρωπος που υπομένει και ως απόλυτος καταστροφέας.

Τα τελευταία χρόνια, με τη μεσολάβηση της οικονομικής κρίσης, την αναζωπύρωση των εθνικισμών και των πολεμικών συγκρούσεων και την αναθεώρηση θεμελιωδών κοινωνικών αξιών αμφισβητείται έντονα η μορφή του αρχετυπικού πολεμικού ήρωα δράσης ο οποίος έχει την αποδοχή των συντρόφων και της κοινότητας των ανθρώπων που υπερασπίζεται. Οι δημιουργοί του κινηματογράφου στρέφονται περισσότερο προς τη λεπτομερή αποτύπωση του ατόμου, των αξιών και συνειδησιακών του επιλογών και τη σημασία της διαφοροποίησης των φωνών μέσα στον καταιγισμό των παράλογων επιλογών των πολιτικών κυβερνήσεων, της μάζας και του ευρύτερου οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος.

Οι αμερικανοί σκηνοθέτες Μελ Γκίμπσον και Tέρενς Μάλικ, δύο κινηματογραφιστές από εκ διαμέτρου αντίθετα περιβάλλοντα, καταπιάνονται σε φιλμικές τους δημιουργίες της τελευταίας δεκαετίας με το θέμα των αντιρρησιών συνείδησης κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην ταινία Αντιρρησίας συνείδησης (Hacksaw Ridge, 2016), ο Γκίμπσον αφηγείται τη ζωή του αμερικανού αντιρρησία συνείδησης Ντέσμοντ Ντος λίγο πριν τον πόλεμο και κατά τη διάρκειά του. Ο Mάλικ στο εικαστικών καταβολών έπος του Μία κρυφή ζωή (A hidden life, 2019) φέρνει στο προσκήνιο την αντισυμβατική επιλογή του αυστριακού αγρότη Φραντς Γιεγκερστέτερ να μην καταταγεί στον ναζιστικό στρατό.

Στη στρατιωτική ορολογία, αντιρρησίας συνείδησης είναι ο στρατιώτης που αρνείται να καταταγεί ή να φέρει όπλο για λόγους συνείδησης, θρησκευτικής πίστης ή προσωπικής κοσμοθεωρίας. Έως πρόσφατα τα άτομα αυτά παραπέμπονταν στο στρατοδικείο, όπου τους επιβαλλόταν η αντίστοιχη ποινή. Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια προσφέρεται η επιλογή της εναλλακτικής θητείας, αλλά όσοι την ακολουθούν συνεχίζουν να κάνουν λόγο για απαξιωτική αντιμετώπιση από τους ανωτέρους. ΟΗΕ θεωρεί πως στην Ελλάδα οι συνθήκες κάτω από τις οποίες υπηρετούν όσοι επιλέγουν την εναλλακτική θητεία εξακολουθούν να είναι τιμωρητικές.

Αντιρρησίας συνείδησης (Hacksaw Ridge, 2016)

 Ο Ντέσμοντ Ντος μεγαλώνει σε μια μέση λαϊκή αμερικανική οικογένεια. Σε ένα άτυχο περιστατικό, παραλίγο να σκοτώσει τον αδελφό του. Το γεγονός αυτό γιγαντώνει την πίστη του στην εντολή «ου φονεύσεις». Η μητέρα του τον ανέθρεψε ως αφοσιωμένο χριστιανό αντβεντιστή της Έβδομης Ημέρας δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη σαββατιάτικη αργία της προσευχής και στη χορτοφαγία. Γνωρίζει και ερωτεύεται τη νοσοκόμα Ντόροθι Πάρκερ στην οποία εξομολογείται τα πιστεύω του. Ο πατέρας του είναι βετεράνος του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου και υποφέρει από διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD).

Όταν κηρύσσεται επιστράτευση για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στις ΗΠΑ πηγαίνει να καταταγεί θεωρώντας το πατριωτικό καθήκον του. Ο πατέρας του καταρρέει. Ωστόσο, αρνείται να φέρει όπλο και να λαμβάνει μέρος στην στρατιωτική εκπαίδευση τα Σάββατα. Οι άλλοι στρατιώτες τον κοροϊδεύουν και τον περιθωριοποιούν. Ο λοχίας Χόουελ και ο λοχαγός Γκλόβερ προσπάθησαν να τον απαλλάξουν για ψυχιατρικούς λόγους, αλλά η επιτροπή κατέληξε πως οι θρησκευτικές πεποιθήσεις δεν αποτελούν ψυχική ασθένεια.

Στη συνέχεια τον υπέβαλλαν σε εξοντωτική εργασία και σε αγγαρείες, τις οποίες υπέμεινε καρτερικά. Όταν δέχεται επίθεση από τους συντρόφους του, αρνείται να τους κατονομάσει κερδίζοντας τον σεβασμό τους.

Τελειώνοντας την εκπαίδευσή του σκοπεύει να παντρευτεί με την Ντόροθι. Όμως, η άρνησή του να κουβαλήσει ένα πυροβόλο όπλο τον στέλνει στο στρατοδικείο για απείθεια. Ο λοχαγός Γκλόβερ και η Ντόροθι τον επισκέπτονται στη φυλακή ζητώντας του να ανακαλέσει. Εκείνος αρνείται.

Στο στρατοδικείο αθωώνεται μετά το ξέσπασμα του πατέρα του και ενός γράμματος από τον πρώην αξιωματικό του στο στρατό που αναφέρει ότι το σύνταγμα των ΗΠΑ προστατεύει τις πεποιθήσεις του γιου του.

Αφού παντρευτεί με την Ντόροθι, αποστέλλεται στο μέτωπο του Ειρηνικού. Μαζί με την ομάδα του τους ανατίθεται να υπερασπιστούν το βάραθρο Μαέντα (Hacksaw Ridge) κατά τη μάχη της Oκινάουα.

Ενώ η μάχη μαίνεται με βαριές απώλειες και για τους Αμερικανούς και για τους Ιάπωνες, δεν παίρνει μέρος στη μάχη, αλλά σώζει τη ζωή του συμπολεμιστή του, Σμίτι. Ο Σμίτι τού ζητά συγνώμη που αμφέβαλλε για τη γενναιότητά του. Το επόμενο πρωί σε μία έφοδο των Ιαπώνων ο Σμίτι σκοτώνεται. Οι Ιάπωνες καταλαμβάνουν το βάραθρο. O Γκλόβερ και πολλοί ακόμη συμπολεμιστές του κείτονται τραυματισμένοι στο βάραθρο. Ο Ντέσμοντ επιστρέφει και τους σώζει όλους χρησιμοποιώντας ένα σχοινί.

Ευγνώμονες ο Γκλόβερ και οι υπόλοιποι στρατιώτες του δίνουν το δικαίωμα να προσευχηθεί το Σάββατο και μετά επιτίθενται με ενισχύσεις στους Ιάπωνες. Οι Ιάπωνες τους έχουν στήσει ενέδρα, αλλά γλιτώνουν και πάλι χάρις στον Ντέσμοντ που αφοπλίζει τις χειροβομβίδες τους. Ο Γκλόβερ και ο Ντέσμοντ τραυματίζονται. Η ταινία κλείνει με τον Ντέσμοντ να κρατά γερά στο χέρι του τη Βίβλο που του έδωσε η γυναίκα του, Ντόροθι.

Ο γνωστός για τη χριστιανική του πίστη, Μελ Γκίμπσον, μετατρέπει μια ρεαλιστική ιστορία ηρωισμού σε θρησκευτική παραβολή. Οι παραβολές, οι απλές και άμεσες ιστορίες, με τις οποίες ο Ιησούς δίδασκε τους μαθητές του και τα πλήθη που συνέρρεαν να τον ακούσουν, λειτουργούν στα χέρια του σκηνοθέτη ως ευρηματικός και πάντα αποδοτικός τρόπος να προσελκύει το φιλοθεάμον αμερικανικό κοινό.  

Από την άλλη πλευρά, λαμβάνοντας υπόψη την τάση εθνικού και κοινωνικού απομονωτισμού που κυριαρχεί, η προβολή θετικών κοινωνικών προτύπων ανανεώνει και ενισχύει την πίστη στο κοινό καλό και την πίστη των ανθρώπων στην ρήξη και την αλλαγή. Ο Ντέσμοντ Ντος επιλέγει να εμμένει στην πίστη και τις αξίες του ενόσω περιβαλλόταν από απειλές και κινδύνους κάθε είδους.

Το αρχικό του κίνητρο, η τήρηση της όγδοης εντολής «ου φονεύσεις», στενά συνδεδεμένης με τα προσωπικά του βιώματα, συμπυκνώνει παράλληλα έναν από τους θεμέλιους λίθους του σύγχρονου πολιτισμού. Με την επικράτηση του χριστιανισμού και την ταυτόχρονη ανάπτυξη της επιστήμης του δικαίου και του δικαστικού συστήματος, η προστασία της ζωής και της προσωπικής ασφάλειας του κάθε ανθρώπου δεν ήταν πια έρμαιο στα χέρια της αυτοδικίας και των πεπαλαιωμένων κοινωνικών αντιλήψεων. Ας μην ξεχνάμε πως ο φόνος του Άβελ από τον Κάιν εισάγει στην ουσία την έννοια του εγκλήματος στον ανθρώπινο πολιτισμό.

Εκτός από την ιερότητα της ανθρώπινης ζωής, ο Ντέσμοντ Ντος αναδεικνύει με τη στάση του στο πεδίο της μάχης το δικαίωμα του ανθρώπου στην αξιοπρεπή περίθαλψη και τον (πιθανό) θάνατο. Ο Ντος αρνείται να εγκαταλείψει τους τραυματισμένους συντρόφους και με κίνδυνο της ζωής του τους κουβαλά σε ασφαλές σημείο. Έτσι τους δίνει την ευκαιρία να διασώσουν την αξιοπρέπειά τους από το να πέσουν στα χέρια του εχθρού και να έχουν δικαίωμα επιλογής. Σε μία άμεση σύνδεση με την Αντιγόνη του Σοφοκλή, έχει γεννηθεί για να αγαπά και όχι να μισεί. Σπάει τον απαράβατο, για πολλούς, κανόνα της αυτοσυντήρησης και προάγει το πνεύμα της ομαδικότητας και της συνεργασίας που εκλείπει στην εποχή μας. Και πάνω απ’ όλα θέτει το θέμα της επιλογής: ο καθένας μπορεί να απαλλάξει τον εαυτό του από τις ευθύνες του επικαλούμενος λόγους προσωπικής κοσμοθεωρίας. Ωστόσο, το ζήτημα παραμένει πάντα η εθελοντική επιλογή της δράσης.

Τέρενς Μάλικ, Μία κρυφή ζωή, με τη Βαλερί Πάχνερ και τον Όγκαστ Ντιλ. 

Fox Searchlight Pictures

Μία κρυφή ζωή (A hidden life, 2019)

Αντισυμβατικός και ασυμβίβαστος, ο Τέρενς Μάλικ παραδίδει στο κοινό το 2019 την πέμπτη του μόλις ταινία. Γοητευμένος από την ιστορία του αυστριακού αγρότη Φραντς Γιεγκερστέτερ, αφοσιωμένου καθολικού, που αρνείται πεισματικά να ενταχθεί στις γραμμές του ναζιστικού στρατού και να πολεμήσει ανά την Ευρώπη (μία άρνηση που τον οδήγησε στη θανατική καταδίκη), συνθέτει το πορτρέτο της ζωής του λίγο πριν και κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου.

Το φιλμ αρχίζει με τις ειδυλλιακές, ονειρικές εικόνες από το μικρό χωριό των αυστριακών Άλπεων όπου ζει ο Φραντς με τη γυναίκα του, «Φάνι» Φραντσέσκα και τις τρεις κόρες τους. Όταν φτάνουν τα νέα για την εισβολή των ναζί στη Γαλλία, όλοι αρχίζουν να φοβούνται πως ο πόλεμος θα φτάσει και στη δική τους χώρα. Οι άνδρες καλούνται προληπτικά για υποχρεωτική στρατιωτική εκπαίδευση. Ο Φραντς συμμετέχει και την ολοκληρώνει κανονικά. Μετά το Anschluss (την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία), οι άνδρες σε στρατεύσιμη ηλικία καλούνται να πολεμήσουν στο ναζιστικό στρατό. Επίσης, πρέπει να δώσουν όρκο πίστης στο Ράιχ. Οι περισσότεροι κάτοικοι του χωριού ασπάζονται τη ναζιστική ιδεολογία και ακολουθούν τη διαταγή. Ο Φραντς από την πρώτη στιγμή αρνείται κατηγορηματικά να καταταχθεί. Δεν μπορεί να βλάψει συνανθρώπους του χωρίς λόγο.

Ο πρόεδρος του χωριού και αρκετοί συγχωριανοί του τον προειδοποιούν/απειλούν πως καλό θα ήταν να παραμερίσει τις αντιρρήσεις του και να κάνει το καθήκον του. Γνωρίζοντας τις συνέπειες της απόφασής του, παλεύει με αυτές αντλώντας δύναμη από την πίστη και τις προσευχές του και την αγάπη και την υποστήριξη της γυναίκας του. Φυλακίζεται πρώτα στην Ενς και μετά στο Βερολίνο περιμένοντας να δικαστεί. Η οικογένειά του υφίσταται αντίποινα από την τοπική κοινότητα. Ο τοπικός επίσκοπος τον επισκέπτεται ζητώντας του να αλλάξει γνώμη χωρίς αποτέλεσμα. Στο Βερολίνο τον επισκέπτεται και η γυναίκα του. Στο διάστημα που μεσολάβησε ανταλλάσσουν γράμματα γεμάτα λόγια αγάπης και αλληλοϋποστήριξης. Ύστερα από μήνες φυλάκισης σε σκληρές συνθήκες έρχεται η ώρα της δίκης. Ο Φραντς κρίνεται ένοχος για προδοσία και εκτελείται. Η οικογένειά του επιβιώνει και η Καθολική Εκκλησία τον ανακηρύσσει άγιο.

Το εικαστικό αποτέλεσμα στην ταινία του Μάλικ μιλά πολύ πιο εύγλωττα στο βλέμμα του θεατή και δεν μπορεί να χωρέσει σε καμία περιγραφή. Η γαλήνια εικόνα του αλπικού τοπίου και η οικογενειακή αρμονία στο σπίτι του Φραντς έρχονται σε πλήρη αντιπαράθεση με τον σιωπηλό απόηχο του πολέμου από τα πεδία των μαχών.

Ο Χρήστος Μήτσης στην κριτική του για την ταινία σημειώνει πως δεν ήταν πρόθεση του σκηνοθέτη να κάνει πολιτικό σχόλιο, αλλά, τελικά, συμπεριλαμβάνεται και αυτό, κατά την άποψή του, στο συνολικό φιλμικό αποτέλεσμα. Η αλήθεια είναι πως είναι αδύνατο να γυρίσει κανείς ταινία με θεματολογία από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο χωρίς πολιτικές αναφορές· παρόλα αυτά, ο Mάλικ πηγαίνει πάντα πολύ παραπέρα.

Ο Φραντς Γιεγκερστέτερ μέσα σε έναν κόσμο που έχει αφεθεί στην παράνοια συνιστά την φωνή της λογικής και το αδύναμο φως της ελπίδας στο σκοτάδι. Τα Σόδομα και τα Γόμορρα καταστρέφονται, ωστόσο οι σοφοί και οι ενάρετοι επιζούν, με την παρουσία και τη ζωή ανθρώπων οι οποίοι αρνούνται να απομακρυνθούν από ό,τι διακρίνει την έλλογη ύπαρξή τους από τα ζώα: το σεβασμό και την προαγωγή της ζωής. Ο πόλεμος –και μάλιστα ο πόλεμος της ναζιστικής Γερμανίας κατά πάντων για να επιβεβαιωθεί η εθνική μοναδικότητα των οπαδών του Γ΄Ράιχ– είναι ξεκάθαρα ξένος και διάφορος της ανθρώπινης φύσης.

Κάπου εδώ τίθεται και από τον Μάλικ το ζήτημα της προσωπικής επιλογής. Η συμπόρευση με την επιλογή των πολλών μπορεί να εξασφαλίζει την αποδοχή και την αίσθηση του ανήκειν, σε δεύτερο όμως επίπεδο συνιστά σοβαρή πρόκληση για την ατομική ικανότητα να προβούμε σε λεπτές διακρίσεις των καταστάσεων και να τις περάσουμε από την κρησάρα της συνείδησής μας. Θα συνταχθούμε με αυτό που είναι πραγματικά ωφέλιμο για μας και για τους άλλους ή θα παραμείνουμε σε ρευστή κατάσταση; Θα υποστηρίξουμε την πίστη μας και κατά το γράμμα, και όχι μόνο στο πνεύμα;

Η ζωή πάνω απ’ όλα

Ξεκινώντας από τη θρησκευτική τους πίστη, οι δύο ήρωες έρχονται αντιμέτωποι με περίπλοκα διλήμματα κατά τη διάρκεια εμπόλεμων καταστάσεων που έχουν ταυτιστεί στο νου των περισσότερων με συγκεκριμένες στάσεις και ενέργειες. Ο Ντέσμοντ Ντος αρχικά γίνεται αποδεκτός από τον αμερικανικό στρατό. Όμως η άρνησή του να φέρει όπλο τον οδηγεί στο στρατοδικείο. Εκεί γίνονται αποδεκτοί οι ισχυρισμοί του με τη βοήθεια του πατέρα του που ξεσπά για τη βιαιότητα του πολέμου και την επιστολή του αξιωματικού του που αποδεικνύει την συνταγματικότητα των πεποιθήσεών του. Στο πεδίο της μάχης κερδίζει το σεβασμό των συμπολεμιστών του σώζοντας ζωές.

Ο Φραντς Γιεγκερστέτερ καλείται να αντισταθεί και να υπερασπιστεί τις αξίες του μέσα σε ακόμη δυσκολότερες συνθήκες. Το ναζιστικό καθεστώς, στο οποίο εύκολα προσχωρούν οι συμπατριώτες του, δεν έχει καμία απολύτως σχέση με την αμερικανική δημοκρατία που αφήνει περιθώρια ελιγμών. Η απείθεια προς τις διαταγές των Ναζί συνεπάγεται θάνατο και κανείς δεν μπορεί (ή δεν προτίθεται) να τον βοηθήσει – ακόμη και ο τοπικός επίσκοπος σηκώνει τα χέρια ψηλά. Το να διακηρύσσει κανείς ελεύθερα πως δεν επιθυμεί να πολεμήσει εναντίον ανθρώπων που δεν γνωρίζει και δεν τον έχουν βλάψει συνιστά από μόνο του ύψιστη πράξη ηθικής και ανθρωπισμού.

Σε ταραγμένους καιρούς και καιρούς κρίσεων είναι σημαντικό η τέχνη να ανθίσταται, να προβάλλει και να μεταφέρει πρότυπα υψηλής ηθικής αξίας και μηνύματα ειρήνης. Οι δύο σκηνοθέτες, ξεκινώντας από διαφορετικά υπόβαθρα και με διαφορετικά κίνητρα, τονίζουν τι πραγματικά έχει σημασία στο σύντομο πέρασμα του ανθρώπου από τον κόσμο. Όλα τα υπόλοιπα είναι διευθετούμενες λεπτομέρειες.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Σχετικά με τον αντβεντισμό:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BD%CF%84%CE%B2%CE%B5%CE%BD%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82

Για τον όρο αντιρρησίας συνείδησης:

https://mitos.gov.gr/index.php/%CE%94%CE%94:%CE%91%CE%BD%CE%B1%CE%B3%CE%BD%CF%8E%CF%81%CE%B9%CF%83%CE%B7_%CF%89%CF%82_%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CF%81%CF%81%CE%B7%CF%83%CE%AF%CE%B1_%CF%83%CF%85%CE%BD%CE%B5%CE%AF%CE%B4%CE%B7%CF%83%CE%B7%CF%82

Απόψεις διεθνών οργανισμών πάνω στο θέμα:

https://www.ellinikos-stratos.com/stratologia/enallaktiki?utm_source=chatgpt.com

https://www.avgi.gr/politiki/327652_stratiotiki-thiteia-oi-antirrisies-den-einai-loyfadoroi?utm_source=chatgpt.com

Κριτική Χρήστου Μήτση για το φιλμ Μία κρυφή ζωή:

https://www.athinorama.gr/cinema/movie/mia_krufi_zoi-10067801/