Το χορό άνοιξε από τη Νέα Υόρκη το σωματείο The Modern Language Association of America με το εγχειρίδιο Approaches to Teaching the works of C.P. Cavafy, edited by Peter Jeffreys and Demetres P. Tryphonopoulos. Ακολούθησε, πάλι από την Νέα Υόρκη, από τον εκδοτικό οίκο Farrar, Straus and Giroux, ο τόμος Constantine Cavafy. Α new Biography από τους Gregory Jusdanis and Peter Jeffreys και, συγχρόνως, η μετάφρασή του στα ελληνικά, από τον Μιχάλη Μαρκόπουλου με τίτλο Κωνσταντίνος Καβάφης, ο άνθρωπος και ο ποιητής (εκδόσεις Μεταίχμιο), βραβεύτηκε από το Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη με το βραβείο για τη βιογραφία. Το ίδιο βιβλίο, αλλά με διαφορετικό τίτλο και εξώφυλλο, The Alexandrian Sphinx: Τhe hidden life of Constantine Cavafy, κυκλοφόρησε στην Αγγλία από τον εκδοτικό οίκο Simons & Schuster. Επιτέλους, κυκλοφόρησε και η αλληλογραφία Καβάφη-Αναστασιάδη: Κ. Π. Καβάφης, Περικλής Αναστασιάδης, Αλληλογραφία (1894/5-1905 & 1925), εισαγωγή και φιλολογική επιμέλεια Diana Haas, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2025. Και πάντα περιμένουμε από την επιμελήτρια της αλληλογραφίας τη συνολική δημοσίευση των καβαφικών αυτοσχολίων.
Λίγο πιο πριν, το 2024, κυκλοφόρησε από τον Κέδρο μια νέα έκδοση των καβαφικών ποιημάτων με τον τίτλο Ποιήματα σε επιμέλεια του Νάσου Βαγενά και με επίμετρο του Δημήτρη Δασκαλόπουλου. Το πορτρέτο του εξωφύλλου έχει γίνει από τον Γιάννη Ψυχοπαίδη και δεν νομίζω ότι είναι από τα πιο επιτυχημένα του ζωγράφου, μου θυμίζει πιο πολύ τον συγγραφέα Γιάννη Σκαρίμπα, από τη Χαλκίδα. Σχεδόν συγχρόνως κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Palgrave, Μacmilan, 2024, το βιβλίο Cavafy’s Hellenistic Antiquities από τον Τάκη Καγιαλή. Με επιμέλεια του Τάκη Καγιαλή κυκλοφόρησαν και τα πρακτικά του συνεδρίου Ο Καβάφης στην εποχή του. 32 κείμενα, Πάτρα, Opportuna, 2025. Μια νέα έκδοση με το «σύνολο» των καβαφικών ποιημάτων κυκλοφόρησε το 2025 από τις εκδόσεις Διόπτρα σε δύο τόμους με αριθμημένα τα ποιήματα: Τα αναγνωρισμένα ποιήματα 1-154 στον πρώτο τόμο και Τα Αποκηρυγμένα, Κρυμμένα και πεζά ποιήματα 155-289 στον δεύτερο τόμο σε επιμέλεια του Κατελάνου νεοελληνιστή Εουσέμπιο Αγένσα Πρατ. Βέβαια ο χρόνος δεν έχει τελειώσει ακόμη.
Λίγο πριν αρχίσει ο μικρός κατακλυσμός με τις εκδόσεις του 2024 με 2025, είχαμε σαν χρονική γέφυρα το σημαντικό έργο της Κατερίνας Κωστίου, …Ως όνομα ψιλόν (Νεφέλη 2022) και το συνέδριο που οργάνωσε στην Αθήνα, στις 20-22 Οκτωβρίου 2023, το Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο με τίτλο «Ο Καβάφης και η εποχή του», τα πρακτικά του οποίου εκδόθηκαν δύο χρόνια αργότερα και αναφέρθηκαν παραπάνω.
Σχεδόν πριν από δέκα χρόνια, ερευνητές του καβαφικού έργου, ειδικά ερευνητές του «εξωτερικού», συνωμότησαν και πέρασαν, όχι σε ελληνική γλώσσα, αλλά σε ξένη γλώσσα την αγάπη τους για τον Καβάφη (ας μου επιτραπεί η μετατροπή του στίχου), προσφέροντας σημαντικά στην μελέτη του καβαφικού έργου, εκδόσεις που με μικρή καθυστέρηση έφτασαν στην ελληνική αγορά, αλλά κατά κανόνα πέρασαν απαρατήρητες και ασχολίαστες.
Εν αρχή ην ο Σαββίδης
Θα αρχίσω πρώτα από το πιο κοντινό μας γεωγραφικά δημοσιευμένο βιβλίο, τον τόμο Constantin Cavafy. Notes poétique et de morale, présentées par George P. Savidis, traduites par Samuel Baud-Bovy et Bertrand Bouvier, et publiées avec la collaboration de Martha Vassiliadi, Édition bilingue, Athènes, Éditions Aiora, 2016. Αυτό το βιβλίο στηρίζεται στη διάλεξη που έδωσε στα γαλλικά ο Γ. Π. Σαββίδης, στις 15 Ιουνίου 1983, στην Ελβετία, στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης, παρουσιάζοντας Τα ανέκδοτα σημειώματα ποιητικής και ηθικής (1902-1911) του Καβάφη. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο είναι η διάλεξη-εισαγωγή του Σαββίδη στα σημειώματα της Ποιητικής και ηθικής, που μόλις είχε δημοσιεύσει. Ο Σαββίδης στη διάλεξη κάνει και μια αναδρομή σε γαλλικές μεταφράσεις του Καβάφη και πολύ σωστά παρατηρεί ότι η «δεύτερη» γλώσσα του Καβάφη, μετά τα ελληνικά, δεν ήταν τα αγγλικά αλλά τα γαλλικά, γλώσσα με την οποία είχε μεγάλη οικειότητα. Επίσης παρακολουθεί την ποιητική εξέλιξη του Καβάφη την εποχή που γράφει αυτά τα σημειώματα και, όπως θα δούμε παρακάτω και στο βιβλίο του Martin McKinsey, ήταν χρόνια πολύ σημαντικά για τη διαμόρφωση του ποιητικού λόγου του. Να σημειώσουμε επίσης, απ’ όσο μπόρεσα να ελέγξω, ότι αυτή η διάλεξη δεν περιλαμβάνεται ούτε στον σαββιδικό τόμο Εδώδιμα Αποικιακά αλλά ούτε και στη βιβλιογραφία Σαββίδη, που περιλαμβάνεται στην Τράπεζα πνευματική (1963-1993), σ. 339-387· άρα είναι μεγάλο κέρδος για τους ερευνητές του σαββιδικού έργου να έχουν τυπωμένη αυτή τη διάλεξη.
Το δεύτερο μέρος του βιβλίου και το κεντρικότερο είναι δίγλωσσο και περιλαμβάνει τα 27 σημειώματα της Ποιητικής και ηθικής όπως ήδη είχαν δημοσιευτεί στην έκδοση του Ερμή το 1983 – στην αντικριστή σελίδα δημοσιεύεται η γαλλική μετάφρασή τους. Είναι μεγάλο κέρδος για το γαλλόφωνο κοινό να έχουν τη μετάφραση αυτών των σημειωμάτων από τους έγκυρους ελβετούς νεοελληνιστές, τον εμβληματικό Samuel Baud-Bovy (1906-1986) και τον Bertrand Bouvier (1929-2025), μεγάλη αυθεντία της νεοελληνικής ποίησης, της παπυρολογίας και της βυζαντινής λογοτεχνίας στην Ελβετία, τον οποίο το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης είχε προλάβει να τον ανακηρύξει επίτιμο διδάκτορά του.
Το τρίτο μέρος, ένα Posteface, υπογράφεται από τον Bertrand Bouvier και την αναπληρώτρια καθηγήτρια του ΑΠΘ Μάρθα Βασιλειάδη, όπου παρουσιάζεται η ιστορία της διάλεξης και επεξηγούνται οι εκδοτικές επεμβάσεις στα καβαφικά σημειώματα. Ας σημειωθεί ότι η έκδοση του Σαββίδη Ανέκδοτα σημειώματα ποιητικής και ηθικής (1983) περιλαμβάνει στο παράρτημά της και άλλα εννέα σημειώματα που δεν περιλαμβάνονται στη γαλλική μετάφραση. Αυτό το μικρό και κομψό βιβλίο εικονογραφείται με τη γνωστή φωτογραφία του Κ. Π. Καβάφη του 1931, αν και προσωπικά θα προτιμούσα μια φωτογραφία του Καβάφη πιο σύγχρονη, στην εποχή που έγραφε αυτά τα σημειώματα, και μια καρτ-ποστάλ της Αλεξάνδρειας, ένα τοπίο που μάλλον θα είχε αντικρίσει ο Καβάφης. Το εξώφυλλο του τομιδίου έγινε από τον Κωνσταντίνο Μαρκόπουλο. Οφείλουμε χάριτας, ειδικά οι γαλλόφωνοι αναγνώστες του Καβάφη, στον εκδοτικό οίκο Αιώρα για την έκδοση αυτού του βιβλίου, και να ευχηθούμε και σε άλλες παρόμοιες εκδόσεις.
Καβάφης για αγγλόγλωσσους
Ο Peter Jeffreys ανήκει σε δυο κόσμους και με ευχέρεια χειρίζεται την καβαφική βιβλιογραφία στα ελληνικά και τα αγγλικά. Οι πιο γνωστές του καβαφικές μελέτες είναι η δημοσίευση της αλληλογραφίας Καβάφη με τον E. M. Forster The Forster—Cavafy Letters: Friends at a slight Angle (The American University in Cairo Press, 2009, και σε ελληνική μετάφραση από την Κατερίνα Γκίκα, Ίκαρος 2013). Η μετάφραση πεζών του Καβάφη Selected prose works translated and annotated by Peter Jeffreys (The University Michigan Press, 2016). Η μελέτη του Reframing Decadence: C. P. Cavafy’s Imaginary Portraits (Ithaca, Cornell University Press, 2015, και σε ελληνική μετάφραση Στο κάδρο της παρακμής, φανταστικά πορτρέτα του Κ. Π. Καβάφη, μετάφραση Λαμπρινή Κουζέλη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024 και βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 2025).
Ο Martin McKinsey συνεχίζει να τροφοδοτεί το αγγλόγλωσσο κοινό με άρθρα και βιβλία για το καβαφικό έργο. Μνημονεύουμε εδώ τον τόμο Clearing the Ground: C. P. Cavafy, poetry and prose, 1902-1911, edited, translated, and with an essay by Martin McKinsey (Chapel Hill, North Carolina, Laertes, 2015). Είναι ένα μικρό και κομψό βιβλίο που μας ήρθε από έναν μικρό εκδοτικό της Αμερικής, ιδιοκτησίας Nina Camberos, από το Chapel Hill της Νότιας Καρολίνας. Εδώ ο καταξιωμένος και βραβευμένος αμερικανός μεταφραστής νεοελληνικής λογοτεχνίας και μελετητής του Καβάφη κάνει κάτι πολύ έξυπνο και χρήσιμο: μεταφράζει και δημοσιεύει κείμενα πεζά και ποιήματα που ο Καβάφης έγραψε την εποχή από το 1902 ώς το 1911, ώστε ο αναγνώστης συνεξετάζοντάς τα δίπλα δίπλα να δει την πορεία του Καβάφη προς την ωριμότητα της ποίησής του. Κι αυτό το βιβλίο αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο είναι η εισαγωγή όπου ο συγγραφέας εξηγεί το σκεπτικό της έκδοσης του βιβλίου. Το δεύτερο και το κυριότερο μέρος του βιβλίου χωρίζεται σε δέκα κεφάλαια, καθένα για κάθε χρονιά από το 1902 μέχρι το 1911, και περιλαμβάνει σε μετάφραση πεζά και ποιήματα που έχουν γραφτεί την αντίστοιχη χρονιά. Κάθε χρονιά, καλαίσθητα, χωρίζεται με μια σελίδα που αναπαράγει, δείχνει δείγμα γραφής καβαφικού χειρογράφου. Το τρίτο μέρος του βιβλίου, “An afterword”, περιλαμβάνει το δοκίμιο 35 σελίδων “The aesthetics of pleasure”, όπου ο συγγραφέας αναπτύσσει τη θεωρία του για τα επιλεγμένα κείμενα. Στο τέλος του τόμου δημοσιεύεται η μετάφραση το καβαφικού κειμένου για το Χρονικό του Μορέως (1906). Στα θετικά του τόμου, σίγουρα ότι έχουμε μεταφρασμένα στα αγγλικά τα Σημειώματα ποιητικής και ηθικής, ακόμη κι αυτά που ο Γ. Π. Σαββίδης τα είχε βάλει στο παράρτημα στην έκδοση του 1983, τα περισσότερα γραμμένα από τον ποιητή στα αγγλικά, και τα είχε αριθμήσει με μικρούς ελληνικούς αριθμούς για να τα αντιδιαστείλει με τα 27 σημειώματα που τα αριθμεί με κεφαλαία γράμματα ελληνικών αριθμών. Στα αρνητικά θα σημείωνα την απουσία μιας αναλυτικής βιβλιογραφίας, που θα την περίμενα από έναν πεπειραμένο καθηγητή αγγλικής λογοτεχνίας. Και επίσης το ότι στον επίλογο υιοθετείται και παρουσιάζεται η θεωρία του Κ. Θ. Δημαρά, ότι το αποτέλεσμα της ποίησης του Καβάφη δεν είναι η εμπειρία και η σωματική επαφή με τα είδωλα των ερώτων του αλλά η αναπόληση και η «μονήρης» τακτική που μεταχειρίζεται ο Καβάφης για να γράψει τα ποιήματά του. Αυτές οι ενστάσεις μου όμως δεν μειώνουν καθόλου την αξία του έργου, γιατί εκτός από την αγγλική μετάφραση των καβαφικών πεζών, αναδεικνύεται ανάγλυφα πώς ο Καβάφης οδηγείται στην ώριμη φάση της ποιητικής του δημιουργίας.
Μνημονεύουμε επίσης το τεύχος του περιοδικού Studies in the Literary Imagination, vol. 48.2, (Fall 2015), που εκδίδεται από το Georgia State University, με τίτλο Subterranean Histories: Constantine Cavafy and Poetics of Memory. Εδώ περιλαμβάνονται άρθρα ενός συμποσίου που οργανώθηκε στην Ατλάντα το 2013 με την συνδρομή του εκεί ελληνικού προξενείου για να εορταστεί το έτος Καβάφη, 150 χρόνια από τη γέννησή του. Όπως πάντα, υπάρχει μια καθυστέρηση στη δημοσίευση άρθρων σε αφιερωματικά τεύχη περιοδικών που αφορούν συμπόσια ή και συνέδρια. Θα σταθώ μόνο σε δυο άρθρα. Το πρώτ,ο Arthur W. Pinero and Cavafy the Dramatist: The Parallel Quest for the Quality Play της Gonda van Steen, σήμερα καθηγήτριας στην έδρα Κοραής του King’s College στο Λονδίνο. Η μελετήτρια εξετάζει γιατί ο Καβάφης είχε στη βιβλιοθήκη του όλα τα θεατρικά έργα του A. W. Pinero και τι τον τράβηξε στο έργο του. Το άλλο, γραμμένο από τον Τούρκο κάτοχο του Νόμπελ λογοτεχνίας (2006) Orhan Pamuk σε μετάφραση Ekin Oklap, έχει τίτλο “Other countries, other shores”, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα The New York Times Sunday Book Review, 19 Δεκ. 2013. Σε αυτό το άρθρο, ο Ορχάν Παμούκ εξηγεί ότι το επίθετο Καβάφης προέρχεται από την ξεχασμένη οθωμανική λέξη kavaf που σημαίνει κατασκευαστής φτηνών παπουτσιών. Τοποθετεί τον Καβάφη στον γεωγραφικό χώρο της Μεσογείου αλλά λέει ότι ζούσε μια επαρχιώτικη ζωή σαν μια μειονότητα, μέλος μια εθνικής μειονότητας. Το να ονομάζεται ο Καβάφης «επαρχιώτης» με έτσουξε, αλλά ας μην ξεχνάμε ότι ο Παμούκ ζει στην Βασιλεύουσα πόλη της Κωνσταντινούπολης. Σημειώνει επίσης ότι το ποίημα του Καβάφη «Η Πόλις», που το έχει διαβάσει σε τουρκικές και αγγλικές μεταφράσεις, τον κάνει να βλέπει την πόλη του, την Ιστανμπούλ, με διαφορετικό μάτι.
Σημαντικό είναι επίσης και το βιβλίο, C. P. Cavafy. Unfinished and Uncollected: Finishing the Unfinished Poems of C. P. Cavafy and Uncollected Poems & Translations, Translated by George Economou, Bristol: Shearsman Books, 2015. Μια επιπλέον μετάφραση όλου του καβαφικού έργου. Ο μεταφραστής και ποιητής Economou έκανε και μια δική του ανάγνωση σε μερικά από τα Ατελή ποιήματα πριν τα μεταφράσει. Αυτό είναι το κύκνειο άσμα του πριν από το θάνατό του.
Ένα άλλο ενδιαφέρον άρθρο είναι του γνωστού μας Ντάνιελ Μέντελσον στο περιοδικό The New Yorker, “A father’s final Odyssey” (April 17, 2017) 54-65, σαν προδημοσίευση / απόσπασμα από το βιβλίο που θα κυκλοφορήσει ένα χρόνο αργότερα με τίτλο An Odyssey: a father and son go in search of an epic, Vintage Books, 2018. Μια σύντομη αναφορά αυτού του άρθρου έκανε και ο Ηλίας Μαγκλίνης, «Πατέρας και γιός στα ίχνη του Οδυσσέα» (Η Καθημερινή, Κυριακή 14 Μαΐου 2017, Τέχνες και γράμματα, σ. 5). Ο Μέντελσον είναι μεταφραστής όλων των καβαφικών ποιημάτων και του corpus των 154, και των Κρυμμένων και των Αποκηρυγμένων αλλά και των Ατελών. Σε αυτό το βιβλίο του έχουμε έναν πατέρα και το γιο του να ταξιδεύουν στα βήματα ενός άλλου πατέρα και γιου, του Τηλέμαχου και του Οδυσσέα, παρότι δεν είναι πολύ ξεκάθαρο ποιος παίζει το ρόλο του Οδυσσέα/πατέρα/Jay και του Τηλέμαχου/γιου/Dan. Αυτή η κρουαζιέρα-ταξίδι ακολουθεί σε δέκα μέρες το ταξίδι του Οδυσσέα από την Τροία στην Ιθάκη. Μόνο που σε αυτό το συγκεκριμένο ταξίδι δεν θα φτάσουν ποτέ στην Ιθάκη, γιατί εμποδίζονται από μια από τις πολλές ελληνικές απεργίες. Έτσι ο καπετάνιος του πλοίου παρακαλεί τον Ντάνιελ να τους μιλήσει για το ποίημα του Καβάφη «Ιθάκη». Το βιβλίο μεταφράστηκε στα ελληνικά από τη Μαργαρίτα Ζαχαριάδου με τον τίτλο Μια Οδύσσεια, ένας πατέρας, ένας γιος και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη το 2018 και σε δεύτερη έκδοση το 2023.
Δεν θα ασχοληθώ με το βιβλίο του Π. Ροϊλού, Κ. Π. Καβάφης: Η οικονομία του ερωτισμού, μετάφραση Αθανάσιος Κ. Κατσικερός, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2017 γιατί είναι μετάφραση του παλαιότερου βιβλίου του Π. Ροϊλού, του C. P. Cavafy: The economics of Metonomy (2009) και οι καβαφικές σπουδές έχουν δώσει αρκετές μελέτες από την εποχή της πρώτης έκδοσης του έργου μέχρι την ελληνική μετάφρασή του. Και ήδη υπάρχουν αρκετές βιβλιοκριτικές για τον τόμο.
Ας είναι αυτή η μικρή αναφορά σαν συμβολή στην ξενόγλωσση βιβλιογραφική παραγωγή για το καβαφικό έργο.
Χολαργός 2014-2025
