Γιώργος Πινακούλας

Στο τέλος του 2025 κυκλοφόρησε το πολυαναμενόμενο βιβλίο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου Ε. Χ. Γονατάς. Μικρές και παράξενες ιστορίες. Το βιβλίο της Αμπατζοπούλου έχει ξεχωριστή σημασία: είναι το πρώτο αυτοτελές βιβλίο με θέμα το έργο του Γονατά, ενός απ’ τους σπουδαιότερους συγγραφείς της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Γιατί όμως δεν είχε γραφτεί μέχρι σήμερα ένα τέτοιο βιβλίο; Ο Γονατάς δημοσιεύει τις ιστορίες του ήδη απ’ το 1945, όταν εξέδωσε, σε ηλικία μόλις 20 ετών, τον Ταξιδιώτη, και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Από το θάνατό του, το 2006, έχουν περάσει πια σχεδόν είκοσι χρόνια. Γιατί λοιπόν δε βρέθηκε κάποιος μελετητής όλα αυτά τα χρόνια της ζωής του Γονατά, αλλά και μετά το θάνατό του και μέχρι σήμερα, ο οποίος ν’ ασχοληθεί σε βάθος με τη μελέτη του έργου του;

Καθώς η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) και το φωτεινό ή σκοτεινό μέλλον που μας ετοιμάζει γίνεται όλο και πιο παθιασμένη, στην Ελλάδα ακούγονται, περισσότερο απ’ όσο θα περίμενε κανείς, αντιδραστικές φωνές απόλυτης άρνησης, ακόμη και από στοχαστές λόγιους κι εκλεπτυσμένους. Ένας τέτοιος στοχαστής είναι, για παράδειγμα, ο Νικόλας Σεβαστάκης, ο οποίος κρούει διαρκώς, με πλήθος κειμένων του, τον κώδωνα κάποιου υποτιθέμενου κινδύνου. Η κριτική του, η έκκλησή του στην ουσία ν’ απορρίψουμε και ν’ απαγορεύσουμε συνολικά την ΤΝ, επικεντρώνεται στην υποτιθέμενη χειραγώγηση των πολλών από τους ολιγάρχες μέσω των αλγορίθμων. Αποκαλύπτει έτσι την άγνοιά του για την πραγματικότητα της ΤΝ. Όπως όλα τα μεγάλα τεχνολογικά επιτεύγματα της Νεωτερικότητας, έτσι και η ΤΝ δεν πρόκειται να παραμείνει υπό τον έλεγχο των δημιουργών και των χρηματοδοτών της. Ο εκδημοκρατισμός της μάλιστα γίνεται με πολύ ταχύτερους ρυθμούς απ’ ό,τι συνέβαινε με παρόμοιες τέτοιες εφευρέσεις στο παρελθόν.

Herman Broch, Βιργιλίου Θάνατος, μετάφραση από τα γερμανικά: Σοφία Αυγερινού, Έρμα, Αθήνα 2025, 532 σελ.

Χάρη στην ακάματη Σοφία Αυγερινού έχουμε πλέον σε νέα, ωραία μετάφραση το μείζον έργο του Χέρμαν Μπροχ Ο θάνατος του Βιργιλίου. Το βιβλίο που ο μεγάλος αυστριακός συγγραφέας έγραψε μεταξύ των ετών 1936 και 1945 είναι ένα πολυσέλιδο ποιητικό μυθιστόρημα, ένα απ’ τα σπουδαιότερα επιτεύγματα του λογοτεχνικού μοντερνισμού. Πρόκειται για ένα απολαυστικό αριστούργημα, που στέκεται επάξια πλάι στο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Προυστ και στον Οδυσσέα του Τζόυς, και το οποίο καλεί τον αναγνώστη να βυθιστεί στην ανάγνωσή του, να το διαβάσει ξανά και ξανά, να ρουφήξει κάθε σελίδα του, κάθε αράδα του, κάθε λέξη του.

Αντρέι Μπίτοφ, Οίκος Πούσκιν, μετάφραση από τα ρωσικά: Βιργινία Γαλανοπούλου, Gutenberg, Αθήνα 2025, 767 σελ.

Ένα διαμάντι της ρωσικής λογοτεχνίας, τον Οίκο Πούσκιν του Αντρέι Μπίτοφ, έχουμε επιτέλους στα ελληνικά, σε εξαιρετική μετάφραση της Βιργινίας Γαλανοπούλου. Το βιβλίο του Μπίτοφ, ένα απ’ τα βασικά έργα της μεταμοντέρνας ρωσικής λογοτεχνίας, είχε ολοκληρωθεί το 1971, αλλά στάθηκε αδύνατο να εκδοθεί στη Σοβιετική Ένωση. Πρωτοεκδόθηκε τελικά στην Αμερική το 1978 και μόλις το 1987 στη Ρωσία.

Μια μάχη μετά την άλλη (One Battle After Another‎‎). Αμερικανικό θρίλερ δράσης παραγωγής 2025 σε σκηνοθεσία, σενάριο και παραγωγή Πωλ Τόμας Άντερσον. Πρωταγωνιστούν: Λεονάρντο ντι Κάπριο, Σον Πεν, Μπενίσιο ντελ Τόρο, Ρετζίνα Χολ, Τεγιάνα Τέιλορι, Τσέις Ινφίνιτι. Διανομή: Warner Bros Pictures. Διάρκεια: 162'.

Η νέα ταινία Μια μάχη μετά την άλλη του Πωλ Τόμας Άντερσον αποτελεί ήδη, ανεξάρτητα απ’ την αισθητική της αξία καθαυτή, ένα πολιτισμικό γεγονός, ίσως το σπουδαιότερο της φετινής χρονιάς. Την έχουν ήδη παρακολουθήσει εκατομμύρια θεατές και προκαλεί συζητήσεις πολύ ευρύτερα απ’ τον στενό κύκλο των σινεφίλ και των κριτικών κινηματογράφου. Αν και της λείπει το βάθος και η συνθετότητα και παρ’ όλο που το πολιτικό της περιεχόμενο είναι κι αυτό αρκετά απλοϊκό,^[1] η αισθητική της αξία είναι αναντίρρητη: η εικονοποιία κι ο ρυθμός της είναι αναμφίβολα δεξιοτεχνικά. Ειδικά η σκηνή της καταδίωξης λίγο πριν απ’ το φινάλε είναι τόσο αριστοτεχνικά γυρισμένη που κατατάσσεται ήδη στις κλασικές της ιστορίας του κινηματογράφου.

Στις 3 Σεπτεμβρίου έλαβε χώρα στο Πεκίνο μεγάλη στρατιωτική παρέλαση, την οποία παρακολούθησαν πολλοί ξένοι ηγέτες, κυρίως από τον πάλαι ποτέ λεγόμενο Τρίτο Κόσμο και τώρα αποκαλούμενο Παγκόσμιο Νότο. Οι παρ’ ημίν αντιδυτικιστές θαύμασαν εκστασιασμένοι την υποτιθέμενη στρατιωτική ισχύ που επέδειξε η ηγεσία της πολυπληθέστερης τυραννίας του πλανήτη. Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ διαφορετική απ’ την εικόνα που θέλει να παρουσιάζει η κινεζική δικτατορία. Ένας απ’ τους σημαντικότερους πολεμολόγους της εποχής μας, ο Έντουαρντ Λούτβακ, σκιαγραφεί με μάλλον μελανά χρώματα την πολεμική ικανότητα των κινεζικών στρατιωτικών δυνάμεων, αλλά και γενικά τη βούληση της κινεζικής κοινωνίας να πολεμήσει:

Δημήτρης Καράμπελας, Το πνεύμα και το τέρας. Δοκίμιο, Δώμα, Αθήνα 2025, 174 σελ.

Διαβάζοντας το Πνεύμα και το τέρας, δεν μπορείς να μη θαυμάσεις την εξαιρετική γραφή του Δημήτρη Καράμπελα, ενός απ’ τους καλλιεπέστερους δοκιμιογράφους μας. Ο λόγος του Καράμπελα είναι, χωρίς υπερβολή, σαγηνευτικός. Παρασύρει τον αναγνώστη σ’ έναν πυκνό λυρικό στοχασμό για το πνευματικό, για τη σφαίρα εκείνη που μετέχει εξίσου στην αιώνια αλήθεια όσο και στην παροδική ζωή, στο υπερβατικό όσο και στο σαρκικό, στο ιδεατό όσο και στο υλικό. Ο στοχασμός αυτός όμως δεν είναι απλώς καλολογική άσκηση, αλλά συνομιλεί με τα πιο πρόσφατα ρεύματα της θεωρίας, αρθρώνοντας τελικά με τόλμη μια πρωτότυπη φιλοσοφική αντίληψη.

Φλοράνς Νουαβίλ, Μίλαν Κούντερα. «Γράψιμο… Τι ιδέα κι αυτή!», μετάφραση από τα γαλλικά: Γιάννης Η. Χάρης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2025, 280 σελ.

Ένα απ’ τα ομορφότερα βιβλία που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο καιρό είναι αναμφισβήτητα η βιογραφία του Μίλαν Κούντερα από τη Φλοράνς Νουαβίλ.

Σε ομιλία του που εκφώνησε στο 10ο συνέδριο του Άρτου Ζωής τον Νοέμβριο του 2019, ο Διονύσης Καψάλης προφητεύει μια επικείμενη καταστροφή κολοσσιαίων διαστάσεων: «Είναι απολύτως βέβαιο ότι μια συνολική κατάρρευση, μια καταστροφή του ανθρώπινου πολιτισμού όπως τον γνωρίζαμε ώς σήμερα, δεν είναι πια ένα απλό ενδεχόμενο ανάμεσα σε άλλα, λιγότερο ολέθρια ενδεχόμενα, αλλά το πιθανότερο όλων».^[1] Και πιο κάτω επιμένει: «Τα ανησυχητικά νέα μάς έρχονται κάθε μέρα από όλες τις γωνιές του πλανήτη, τις γνωστές και τις άλλοτε μαγικές, από την Αρκτική ώς την Ανταρκτική και από τον Αμαζόνιο ώς την Κίνα. […] Η καταστροφή είναι ήδη εδώ, μαζί μας»^[2]. Όπως φαίνεται, ο Καψάλης πιστεύει, εν πάση σοβαρότητι, πως ο ανθρώπινος πολιτισμός κινδυνεύει συνολικά με άμεση και συνολική κατάρρευση, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής. Συστήνει μάλιστα ν’ απελπιστούμε συλλογικά, ώστε να μπορέσουμε στη συνέχεια να ελπίσουμε, να διαμορφώσουμε μια ριζική ελπίδα αναγέννησης του πολιτισμού μας.

Ντόναλντ Μπάρτελμι, Κάποιοι από μας απειλούσαμε τον φίλο μας τον Κόλμπι, μετάφραση από τα αγγλικά: Γιώργος Λαμπράκος, Οκτώ, Αθήνα 2025, 112 σελ.

Εννιά απολαυστικά διηγήματα του σπουδαίου Αμερικανού συγγραφέα Ντόναλντ Μπάρτελμι (1931-1989) περιλαμβάνει το καλαίσθητο βιβλιαράκι με τίτλο Κάποιοι από μας απειλούσαμε τον φίλο μας τον Κόλμπι, που κυκλοφόρησε προ ολίγων ημερών από τις εκδόσεις Οκτώ σε εξαιρετική μετάφραση του Γιώργου Λαμπράκου.