Σ' όλα τα είδη του γραπτού λόγου έχει καταγίνη η κ. Καζαντζάκη, η γνωστή και με το ψευδώνυμο Πετρούλα Ψειλορείτη, σε άλλα με μεγαλύτερη και σε άλλα με μικρότερη επιτυχία. Έχει γράψει διηγήματα μικρά και μεγάλα, ποιήματα, θεατρικά έργα, κριτικές μελέτες, άρθρα και μελέτες για παιδαγωγικά ζητήματα και προσέτι έχει συγγράψη και διδακτικά βιβλία για τα σχολεία. Έχει δηλαδή σημαντική εργασία και σε όγκο και σε ποιότητα.
Πριν όμως αρχίση, μας έκαμε την εξής ρητή και κατηγορηματική δήλωση:
–Εγώ, ξέρετε, είμαι κομμουνίστρια των άκρων. Κ' έχω την ιδέα πως μόνον προς τον κομμουνισμό πρέπει ν' αποβλέπουν όλοι οι διανοούμενοί μας.
Εδεχθήκαμε τη δήλωση και την βεβαιώσαμε ότι η κομμουνιστική της πολιτική δεν την εμποδίζει να μιλήση ελεύθερα για την φιλολογία μας.
Για το τι ετοιμάζει:
–...Έχω ακόμη ένα δύο θεατρικά έργα, που δεν παρουσιάσθησαν ακόμη. Έχω έτοιμα και μερικά ποιήματα.
– Είναι και αυτά κομμουνιστικά;
– Α! όχι. Τα ποιήματα δεν είναι κομμουνιστικά. Είναι πολύ παλαιά. Πριν γίνω κομμουνίστρια...
– Και τώρα, κυρία Καζαντζάκη, θέλομεν τη γνώμη σας για την σύγχρονη λογοτεχνία μας, για τους γύρω σας λογοτέχνες.
Το ζήτημα της σημερινής παραγωγής της λογοτεχνίας μας μοιραίως ενώθηκε στην κουβέντα μας με το ζήτημα των κατευθύνσεων και των ιδεών που τραβούν την σημερινήν φιλολογίαν μας. Η κ. Καζαντζάκη θεωρεί αχώριστα τα ζητήματα αυτά. Και μας είπε:
– Η μόνη τάσις που παραδέχομαι είναι η κομμουνιστική. Ο καλλιτέχνης δεν μπορεί ποτέ να βγη έξω από την εποχή του. Δεν έχει στραβή αντίληψιν, ώστε να λέει: «αυτό θέλω». Ψέμμα είναι πως μπορεί να βγη ο καλλιτεχνικός δημιουργός από τη γύρω κατάσταση.
Αλλά δεν πρέπει στο έργο τέχνης να φαίνεται η «Τεζ» (σσ. μια θεωρητική βάση ερμηνείας). Δεν θέλει «τεζ» καθόλου η εργασία αυτή. Ο Παρορίτης λ.χ. είναι φίλος μου. Μα δεν παρουσιάζει τέχνη. Δεν κατορθώνει να κρύψη την ιδέα στην τέχνη. Είναι φοβερό, τρομερό, πάρα πολύ άσκημο να μας λέει μόνος του τι θέλει να μας πη!... Ο Πικρός ναι. Αυτός εργάζεται όπως πρέπει. Μα έχει πολύ ωμές σκηνές. Δεν είμαι κατά του ωμού γενικώς. Μα πρέπει και αυτό να είναι τέχνη...
– Και τώρα ας εξετάσωμε καθένα είδος της λογοτεχνίας μας χωριστά.
– Μάλιστα, ας πούμε για το διήγημα. Ο Θεοτόκης ξεχωρίζει στο διήγημα από όλη την εποχή μας. Δεν πιστεύω να υπάρχη άλλος ανώτερός του στην πεζογραφία μας. Υπάρχει βέβαια και ο Παπαδιαμάντης, μα αυτός είναι άλλο πράγμα. Ο Κώστας Χατζόπουλος διακρίνεται κυρίως για το στυλ, για τον τρόπο του γραψίματός του. Λοιπόν οι κορυφαίοι είνε οι δυο τους. Θεοτόκης και Χατζόπουλος. Ο Παπαδιαμάντης, καθώς σας είπα, είναι κάτι τι άλλο. Έχει μια ιδεαλιστική ατμόσφαιρα. Ξεχωρίζει από τον ρεαλισμό των άλλων δύο.
Πολύ ωραία διηγήματα έγραψεν ομοίως και ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου. Από τους νέους που πέθαναν ξεχωρίζει ο Σπήλιος Πασαγιάννης.
Ξεχωρίζω ακόμη τον Τραυλαντώνη ως διηγηματογράφο. Η αφήγησίς του είνε πολύ χαρίεσσα και τερπνή.
Ακόμα πρέπει ιδιαίτερα να σας τονίσω, ότι το ωραιότερο βιβλίο από όσα εβγήκαν τελευταία μού φαίνεται το διήγημα του Φ. Κόντογλου "Pedro Cazas" που εξέδωκε τελευταία ο εκδοτικός οίκος Χρ. Γανιάρη...
– Και τώρα για «λυρική ποίηση»...
– Λοιπόν πρώτ’ απ’ όλα ο Σολωμός είνε άθικτος. Τ’ άλλα λόγια να λείπουν. Ο Σολωμός είνε το λαμπρότερο λυρικό πνεύμα της Ευρώπης. Εδώ φτωχολογιά της φιλολογίας μας μπορεί να μιλήση καν γι' αυτόν;...
– Και τους συγχρόνους, κ. Καζαντζάκη, πώς τους βλέπετε;
– Μεγάλος δάσκαλος ο Παλαμάς. Ο Σικελιανός ξεχωρίζει παρ’ όλην την ασυναρτησίαν του...
– Μα αφού έχει ασυναρτησίαν πώς ξεχωρίζει;
– Έχει λόγου χάριν, τρία τετράστιχα θαυμάσια κ’ έξαφνα στο τέταρτο φεύγει, τα χαλάει όλα... Έπειτα ο Γρυπάρης και ο Πορφύρης προσέφεραν βέβαια μεγάλα πράγματα, ο Μαλακάσης το ίδιο. Μ’ αρέσει τρομερά.
Λυρική διάθεση περίφημη μεγάλου ποιητού έχει ο Αυγέρης. Αλλά... ανήκει στην ανυπαρξία! Στον «Νουμά» τελευταία είχε ένα τραγούδι. Και έγραφε ωραία πράγματα, γιατί έχει καλές διαθέσεις. Αλλά δεν υπάρχει... Έχει γράψη και ένα δράμα πολύ ωραίο, που επαίχθη στην «Νέα Σκηνή» του Χρηστομάνου. Ήτο ένας σταθμός στην άθλια δραματουργική μας μηχανή.
«Ο Βάρναλης έχει μόνον ένα ποίημα: "Οι μοιραίοι". Είνε το μόνο έργο που αξίζει. "Το φως που καίει" δεν το κατάλαβα. Μιλεί με σύμβολα. Ακόμα και ο Γκόρκυ στα έργα του εκείνα στα οποία μιλεί με σύμβολα είνε ψυχρός. Δεν μπορεί έτσι να υπάρξη καμμία πρωτοτυπία...
Είναι φανερό ότι οι δυσκολίες της ζωής δεν εμπόδισαν όσους είχαν διάθεση να εργασθούν. Ο Παπαδιαμάντης είχε συνέχεια στο έργο του με όλη τη φτώχεια του. Δεν μιλώ για τον Ξενόπουλο, γιατί αυτός γράφει "φεγιετόν" (σσ. κάτι μεταξύ επιφυλλίδας και χρονογραφήματος). Δεν κάνει έργα τέχνης».
Εννέα χρόνια νωρίτερα, σε μια διάλεξή της («Έθνος», 13/11/1914), είχε πει για τους Παπαδιαμάντη και Ξενόπουλο:
«Και έρχεται ως επιβεβαίωση το νέο έργο του κ. Ξενοπούλου "Για την τιμή του αδελφού" που δημοσιεύεται σε κάποια εφημερίδα. Είναι η αυγή του ελληνικού μυθιστορήματος, του απολύτως ελληνικού που είναι βγαλμένο από την καρδιά και το αίμα της σύγχρονης λαϊκής ζωής. Όλους μας συγκινεί...
Γι' αυτό συγγραφείς της περιωπής του Παπαδιαμάντη και του Χρηστομάνου επιχειρήσαντες να γράψουν μυθιστόρημα σχεδόν απέτυχαν. Ο Παπαδιαμάντης με τη "Φόνισσα" εδημιούργησε έναν τύπο ανύπαρκτο εντελώς. Ο μεγάλος αυτός διηγηματογράφος που ανώτερο δεν έχει η σύγχρονη ελληνική φιλολογία, μας έδωσε έτσι ένα έργο που δεν το αισθανόμαστε, γιατί το έργο αυτό είναι ψεύτικο».
