Κατερίνη, μια πόλη παραδόξως γοητευτική

Πριν από την εποχή που διαπερνά τις σελίδες του ιδιαίτερα καλαίσθητου φωτογραφικού λευκώματος, δεν έχουμε και πολλές μαρτυρίες για την εικόνα της πόλης από τον μεσοπόλεμο και πίσω. Μια γκραβούρα, όλη κι όλη, στην οποία εκτιμούμε περισσότερο τη φαντασία του χαράκτη παρά την όψη της πόλης πριν από 200 χρόνια και μεμονωμένες απεικονίσεις σημείων της πόλης οι οποίες δεν παραπέμπουν σε κάτι διαχρονικό που έτυχε του ενδιαφέροντος των επιφορτισμένων για την εξασφάλιση της «συνέχειας» του σχετικά νέου αυτού οικισμού.

Η σημερινή πόλη μοιάζει να έπεσε με αλεξίπτωτο από το πουθενά, κάπου μετά τον πόλεμο. Τα ελάχιστα δείγματα της προγενέστερης ζωής της χάνονται μέσα στη σαρωτική επέλαση της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης. Το παλιό Γυμνάσιο (λειτουργεί πάντα ως σχολείο), η Αστική Σχολή (χώρος εκδηλώσεων πλέον), ο τεκές (για την ακρίβεια ένα τζαμί που διασώθηκε από το μοναστηριακό συγκρότημα της πάλαι ποτέ μουσουλμανικής αίρεσης των Αλβανών μπεκτασήδων), η οικία Τσαλόπουλου (χώρος πολιτισμού τώρα) και κάποια ακόμα μεμονωμένα δείγματα ζωής πριν από τον πόλεμο δεν αρκούν για να δώσουν μια πειστική εικόνα για το όποιο ιστορικό βάθος της πόλης αυτής.

Είναι, λοιπόν, η σύγχρονη Κατερίνη μια πόλη «γοητευτική»; Όχι! Υπήρξε κάποτε, όμως; Όποιος διατρέξει το λεύκωμα με τις 118 ασπρόμαυρες φωτογραφίες του Σάββα Τσιλιγκιρίδη (από τις οποίες οι 95 δημοσιεύονται για πρώτη φορά), απαντά αβίαστα, ναι!
Είναι ψευδής αυτή η εικόνα; Όσο είναι ψευδές ένα παραμύθι. Ο τίτλος του λευκώματος, Κατερίνη, Το παραμύθι της πόλης, μας προτρέπει σε μια διαφορετική ανάγνωση των εικόνων. Ως γνωστόν, στα παραμύθια ο χρόνος είναι… άχρονος. Δεν είναι πίσω, εκεί είναι η ιστορία. Δεν είναι ούτε μπροστά, εκεί είναι η ουτοπία. Το παραμύθι πάει παντού, και μπροστά και πίσω στο χρόνο, και στην ιστορία και στην ουτοπία. Η «μηχανή του χρόνου» είναι διαθέσιμη και στα παραμύθια, όχι μόνο στην επιστημονική φαντασία. Είναι παρούσα και στο φακό του Σάββα Τσιλιγκιρίδη.

Ο Σάββας Τσιλιγκιρίδης (1924-2004) γεννήθηκε στη Φάτσα του Πόντου και από το 1929 έζησε στην Κατερίνη, όπου τελείωσε το γυμνάσιο. Εισάγεται στην Ιατρική Σχολή της Θεσσαλονίκης το 1947, αλλά την εγκαταλείπει το 1950. Πολυτάλαντος από τα γυμνασιακά του χρόνια (ζωγραφίζει, γράφει στίχους και τραγούδια, ασχολείται με τη μουσική –συνεργάτης του σπουδαίου Χάρη Λεμονόπουλου–, αρθρογραφεί στον τοπικό Τύπο και, φυσικά, επιδίδεται στην τέχνη της φωτογραφίας. Από το 1952, το φωτογραφείο του, Φώτο Σάτσι, αποκτά στέγη.

Όλα αυτά τα, παράλληλα με την φωτογραφική τέχνη, ταλέντα του συμπυκνώνονται στο φακό του φωτογράφου. Πολλοί μεγάλοι έλληνες φωτογράφοι ήταν και ζωγράφοι, κυρίως από την προηγούμενη γενιά φωτογράφων (Πέτρος Μωραΐτης, Δημήτριος Κωνσταντίνου, Στέφανος Στουρνάρας κ.ά.).

Ο Σάββας Τσιλιγκιρίδης είναι ένας «τοπικός» φωτογράφος, όπως και ο γείτονάς του Λαρισαίος Τάκης Τλούπας, τους ενώνει όμως ο Όλυμπος και αυτό αποτυπώθηκε σε μια κοινή τους έκθεση στην Κατερίνη το 1992. Ο Τσιλιγκιρίδης ήταν και ορειβάτης, ανέβηκε πολλές φορές στον Μύτικα, έχοντας μαζί του και τη φωτογραφική του μηχανή. Τον Όλυμπο τον αποτυπώνεις φωτογραφικά μόνον αν τον βιώνεις και τον προσεγγίζεις στο πνεύμα του, όχι μόνο του μύθου του αλλά συνολικά της γεωμορφολογικής, δασο-φυτολογικής συνέχειας, των  μικρών και μεγάλων ζώων και των «πετεινών» που ζουν σ’ αυτόν, της παραγωγικής ζωής των κατοίκων του, των νερών και των νεφών που τον καλύπτουν και τον αποκαλύπτουν και βέβαια και των θεοτήτων, των μουσών, των νεράιδων, των μύθων και των θρύλων που γεννήθηκαν και «έζησαν» εκεί.

Με την έννοια αυτή, ο Σάββας Τσιλιγκιρίδης μπορούμε να πούμε ότι κινείται στα χνάρια των σπουδαίων φωτογράφων του Ολύμπου, όπως ο Φρεντερίκ Μπουασσονά, ο Σπύρος Μελετζής και βέβαια ο Τάκης Τλούπας. Οι φωτογραφίες του Τσιλιγκιρίδη από την πόλη προς τον Όλυμπο και τα Πιέρια, αλλά και από τις ακτές προς τα «έξω», αποτελούν μια απόπειρα «εξωστρέφειας» ενός περίκλειστου νομού.

Ο Τσιλιγκιρίδης ήταν επαγγελματίας φωτογράφος, ζούσε από αυτό, δηλαδή φωτογράφιζε τα πάντα, αλλά μέσα στα «πάντα» ήταν και η ευρύτερη κοινωνική, παραγωγική, εκπαιδευτική, αθλητική, πολιτική ζωή της περιοχής, θέματα που δεν είχαν άμεση οικονομική προσδοκία για τον ίδιο. Βεβαίως, κάποια από τα γενικά αυτά πλάνα τα τύπωνε ως καρτ ποστάλ, αλλά πολλά, τα πιο πολλά, έμειναν, ως αρνητικά, στο αρχείο του, το οποίο φροντίζει με μεγάλη αγάπη και ευθύνη ο γιος του Σπύρος, σπουδαίος γραφίστας – δείγμα εξαιρετικό της δουλειάς του και ο παρών τόμος.

Οι φωτογραφίες συνοδεύονται και αναδεικνύονται από τα κείμενα και τις κειμενο-λεζάντες του ποιητή και φιλολόγου Αντώνη Κάλφα, ο οποίος τοποθετεί τις φωτογραφίες στο ιστορικό, γεωγραφικό και κοινωνικό τους πλαίσιο και έτσι έχουμε στα χέρια μας ένα λεύκωμα που «υπερβαίνει» αυτό που αποτυπώνει.