Με τον τίτλο «Ο Ανώνυμος του 1789» ο Κ. Θ. Δημαράς ονομάζει ένα αποκομμένο από άγνωστο βιβλίο κεφάλαιο, επιγραφόμενο «Αληθής Ιστορία», το οποίο περιήλθε στην κατοχή του από τη βιβλιοθήκη Αθανασίου Βερναρδάκη. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ο Δημαράς παρουσιάζει με συντομία το περιεχόμενο του σπαράγματος στα γαλλικά.[1] Σε ανακοίνωση, στον Ερανιστή, παραλείπει να παρουσιάσει το περιεχόμενό του, παραπέμποντας στο γαλλικό του δημοσίευμα.[2] Εκδίδει το κείμενο το 1977 ως επίμετρο στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Γράφει ότι δίσταζε να προχωρήσει στη δημοσίευση, αφενός λόγω του άκρως ριζοσπαστικού χαρακτήρα του κειμένου και αφετέρου λόγω της επιθυμίας του να προβεί στην αρτιότερη δυνατή επιστημονική έκδοση. Ωστόσο, όπως αναφέρει, επειδή οι έρευνές του δεν προχωρούν περισσότερο, ενώ το ενδιαφέρον των μελετητών εντείνεται, προβαίνει στη δημοσίευσή του δίνοντας μια «χρήσιμη αφετηρία για την έρευνα», προτάσσοντας αναθεωρημένη την πρόδρομη ανακοίνωση στον Ερανιστή.[3] Θεωρεί τη δημοσίευση «προσωρινή» και διατηρεί την ελπίδα «ότι οι πληροφορήσεις μας θα έρθει η ώρα να συγκλίνουν και να μας δώσουν κάτι πιο σίγουρο για το έργο αυτό».[4] Το 1985 εντάσσει στο έργο του, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, φωτομηχανική ανατύπωση του κεφαλαίου «Αληθής Ιστορία».
Κωνσταντίνος Ηροδότου
Οι «ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ περί ενός ρητού ότι ο θεός ουδέχεται ευμενώς τους ύμνους των ασεβών» ξεκινούν στη σελίδα 31 και ολοκληρώνονται στη σελίδα 46. Το σπάραγμα που είχε ο Κ. Θ. Δημαράς τελειώνει εκεί όπου είναι τα κλάσματα.
Ο «Ανώνυμος του 1789» είναι, σύμφωνα με τον Δημαρά, το «πρώτο νεοελληνικό λογοτεχνικό πεζογράφημα» και αποτελεί «ορόσημο» για τη νεοελληνική γραμματεία.[5] Τον κατατάσσει, μαζί με τον Ρωσοαγγλογάλλο (1799-1810), την Ελληνική Νομαρχία (1806) και τους Κρίτωνος στοχασμούς (1819), στα πλέον ριζοσπαστικά κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.[6] Πρόκειται για ένα αφήγημα σατιρικού και κατά τόπους πορνογραφικού χαρακτήρα που ασκεί μια άνευ προηγουμένου επίθεση στον θρησκευτικό και πολιτικό ιστό των παραδουνάβιων ηγεμονιών. Η κριτική του δεν περιορίζεται, όπως συμβαίνει και με άλλα κείμενα της ίδιας περιόδου ή προγενέστερων εποχών, στις ατασθαλίες του κλήρου, αλλά διακωμωδεί και υπονομεύει τα ίδια τα μεταφυσικά δόγματα της ορθόδοξης χριστιανικής θρησκείας. Με αυτόν τον τρόπο, αίρει ταυτόχρονα τη νομιμότητα της πολιτικής εξουσίας. Όπως επισημαίνει ο Δημαράς, ο «Ανώνυμος του 1789» υπερβαίνει τα γαλλικά πρότυπά του, τον Alain-René Lesage και ίσως ακόμα και τον Βολταίρο.[7]
Το σπάραγμα που είχε στην κατοχή του ο Δημαράς και σήμερα απόκειται μαζί με τη βιβλιοθήκη του στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη περιλαμβάνει τις σελίδες 3-30. Λείπει το πρώτο φύλλο και η συνέχεια του έργου, για την ύπαρξη της οποίας πληροφορούμαστε από το εισαγωγικό σημείωμα της πρώτης σελίδας του σπαράγματος. Πρόκειται για συλλογισμούς «περί ενός βιβλίου ονομαζομένου περί ανεξιθρησκείας». Στην τελευταία σελίδα του σπαράγματος, στην κάτω δεξιά γωνία αναγράφεται «ΣΥΛΛΟ-». Ο Δημαράς είναι βέβαιος ότι οι συλλογισμοί αναφέρονται στο «Σχεδίασμα περί της ανεξιθρησκείας» του Ευγένιου Βούλγαρη, το οποίο περιλαμβάνεται στην έκδοση του Περί των διχονοιών της εν ταις Εκκλησίαις της Πολονίας (1768), μετάφρασης του γνωστού έργου του Βολταίρου. Και τούτο γιατί ο όρος «ανεξιθρησκεία» είναι νεολογισμός, τον οποίο εισηγήθηκε ο Βούλγαρης. Ο Δημαράς υποθέτει ότι στο λανθάνον μέχρι σήμερα κεφάλαιο «Συλλογισμοί» απάντησε ο Βούλγαρης με επιστολή του τον Αύγουστο του 1790, την οποία εξέδωσε ο Αθανάσιος Ψαλίδας στη Βιέννη το 1791 υπό τον τίτλο Επιστολή [...] προς αναίρεσιν τινός φληνάφου δυσσεβούς. Για τον λόγο αυτό τοποθετεί την έκδοση της «Αληθούς Ιστορίας» στα 1789.
Στην Κεντρική Βιβλιοθήκη της Ζυρίχης εντόπισα πρόσφατα πλήρες αντίτυπο της Αληθούς Ιστορίας – αυτός είναι ο τίτλος του βιβλίου. Είναι συσταχωμένο με τρία γερμανικά βιβλία σχετικά με την ελληνική ή ρωμαϊκή αρχαιότητα, τα οποία φέρουν την κτητορική σφραγίδα του H. Wepfer, φοιτητή ιατρικής. Ένα εξ αυτών απαντά στον ίδιο τόμο και σε δεύτερο αντίτυπο. Ο τόμος έχει βιβλιοδετηθεί από την Κεντρική Βιβλιοθήκη της Ζυρίχης και στη ράχη του αναγράφεται «VARIA». Η Αληθής Ιστορία έχει προταχθεί. Δεν περιέχει όνομα κτήτορα. Φέρεται τυπωμένη «εις λάρισσαν με την άδειαν του Μουφτή της Κωνσταντινουπόλεως» και ως ημερομηνία έκδοσης τίθεται μια αριθμητική πράξη με κλάσμα. Οι «ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ περί ενός ρητού ότι ο θεός ουδέχεται ευμενώς τους ύμνους των ασεβών» ξεκινούν στη σελίδα 31 και ολοκληρώνονται στη σελίδα 46. Επιπλέον το αντίτυπο περιλαμβάνει σποράδην χειρόγραφες σημειώσεις άγνωστου συντάκτη κυρίως στη γαλλική και την ελληνική γλώσσα, συνήθως μεταφράσεις λέξεων στη γαλλική ή αποδόσεις επί το αρχαιοελληνικότερον, αλλά δεν λείπουν σε κάποια σημεία επεξηγήσεις όρων στο καυστικό πνεύμα της Αληθούς Ιστορίας.
Με μια πρώτη ανάγνωση των «Συλλογισμών», μπορούμε αβίαστα να εξαγάγουμε ότι ο Δημαράς ορθά υπέθεσε[8] την ένταξή τους σε μια αλυσίδα διανοητικής αντιπαράθεσης: «Σχεδίασμα περί της ανεξιθρησκείας» (1768) – «Συλλογισμοί» (c. 1798) – Επιστολή [...] προς αναίρεσιν τινός φληνάφου δυσσεβούς (1791). Ο «Ανώνυμος του 1789» στους «Συλλογισμούς» αντικρούει σε βιαιότατο τόνο την κριτική που ασκεί ο Βούλγαρης στο «Σχεδίασμά» του ενάντια στη θέση του Βολταίρου: «Αυτοί προσκυνούντες τον Θεόν υπό άλλοις ονόμασιν, άλλοις συμβόλοις, άλλαις τελεταίς, ωνομάζοντο Εθνικοί».[9] Ο Βούλγαρης απορρίπτει κάθε ίχνος ευσέβειας στην «εθνική θρησκεία» και προκαλεί την μήνιν του «Ανώνυμου του 1789», ο οποίος εξακοντίζει εναντίον του τους «Συλλογισμούς». Ο Βούλγαρης του ανταπαντά με την Επιστολή, προσάπτοντάς του «ότι τον Θεόν τον ευρίσκει, άδικόν τινα, προσωπολήπτην, και δυνάστην τινά βίαιον και τυραννικόν· την Εκκλησίαν ου μόνον την παρακούει, αλλά και την εξουθενεί, και την περιυβρίζει»,[10] συμπυκνώνοντας σε αυτές τις σειρές το περιεχόμενο των «Συλλογισμών». Επίσης, καθώς ξεπροβάλλει το ζήτημα της «εθνικής», αλλά και της ιουδαϊκής θρησκείας, τίθεται εντονότερα προς βαθύτερη διερεύνηση η συσχέτιση ανάμεσα στον «Ανώνυμο του 1789» και τη διανοητική συγκρότηση του Χριστόδουλου Παμπλέκη, την οποία έχουν υποστηρίξει, υπό διαφορετικές οπτικές, ο Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης,[11] ο Γιώργος Κεχαγιόγλου[12] και ο Νίκος Μαυρέλος.[13] Τέλος, οι χειρόγραφες σημειώσεις στην Αληθή Ιστορία, από συγκαιρινό της κατά πάσα πιθανότητα αναγνώστη, ενδέχεται να μας δώσουν μια γεύση από τον αναγνωστικό ορίζοντα εκείνης της εποχής.
Μισό αιώνα μετά τη διατύπωση της ερευνητικής ελπίδας από τον Κ. Θ. Δημαρά, ήρθε ίσως η ώρα της σύγκλισης των «πληροφορήσεων».
[1] C. Th. Dimaras, La Grèce au temps des Lumières, Librairie Droz, Γενεύη 1969, σ. 129-130.
[2] Κ. Θ. Δημαράς, «Ο Ανώνυμος του 1789 (Πρόδρομη ανακοίνωση)», Ο Ερανιστής, 7 (1969), σ. 27-30.
[3] Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα 1998, σ. ιγ΄. Για το ιστορικό των επανεκδόσεων, βλ. και Γιώργος Κεχαγιόγλου, Πεζογραφική ανθολογία, Αφηγηματικός γραπτός νεοελληνικός λόγος, 2 (Από τη Γαλλικής Επανάσταση ως τη δημιουργία του ελληνικού κράτους), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], Θεσσαλονίκη 2001, σ. 778.
[4] Ο.π., σ. 412.
[5] Ο.π., σ. 250.
[6] Ό.π., σ. 12.
[7] Ό.π., σ. 43.
[8] Ό.π., σ. 414-415.
[9] Ευγένιος Βούλγαρης, «Σχεδίασμα περί της ανεξιθρησκείας», Δοκίμιον ιστορικόν και κριτικόν περί των διχονοιών των εν ταις Εκκλησίαις της Πολονίας, χ.ε., Λειψία 1768, σ. 258 κ.εξ.
[10] Ευγένιος Βούλγαρης, Επιστολή [...] προς αναίρεσιν τινός φληνάφου δυσσεβούς, έκδ. Αθανάσιος Ψαλίδας, Josef Baumeister, Βιέννη 1791, σ. 13-14.
[11] Πασχαλης Μ. Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Οι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1999, σ. 371. Βλ. [Χριστόδουλος ο εξ Ακαρνανίας (Παμπλέκης)], Απάντησις ανωνύμου προς τους αυτού άφρονας κατηγόρους επονομασθεῖσα Περί Θεοκρατίας, έκδ.-εισαγ. Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, Κουλτούρα, Αθήνα 2013.
[12] Γιώργος Κεχαγιόγλου, ό.π., σ. 777-778.
[13] Νίκος Μαυρέλος, «Η επαρχία της ανυπάρκτου», Είδη, διακείμενα, γλώσσα και νεοτερική ιδεολογία στην Αληθή Ηστορία («Ανώνυμος του 1789»), Σοκόλη, Αθήνα 2016.
