Πώς διδάσκεται ο Καβάφης

Η Modern Language Association of America  (MLA) είναι ίσως η μεγαλύτερη ένωση που ασχολείται με τις νεότερες γλώσσες. Ιδρύθηκε το 1883 σαν αντίπαλο δέος της ένωσης των «νεκρών  γλωσσών», δηλαδή των  κλασικών σπουδών. Σήμερα έχει περίπου 20.000 μέλη σε 100 χώρες. Το συνέδριό της είναι ένα μεγάλο γεγονός και διαρκεί τέσσερις μέρες, το παρακολουθούν 8-12.000 μέλη. Πρόεδροί της είναι προσωπικότητες των γραμμάτων, π.χ. το 2020-21 πρόεδρος ήταν η (το) Τζούντιθ Μπάτλερ. Το περιοδικό της MLA (MLA commons) κυκλοφορεί πια ηλεκτρονικά και το βιβλίο της MLA Handbook έχει φτάσει τα 650.000 αντίτυπα. Όλα τα μεγέθη είναι μεγάλα και καταμετρημένα, η συνήθης αμερικανική αριθμολαγνεία. Ένας από τους σκοπούς της ένωσης είναι να προσφέρει διδακτικά βοηθήματα για το πώς να διδάσκονται κλασικοί και νεότεροι συγγραφείς. Ανάμεσα τους διακρίνουμε βοηθήματα για  τους Όσκαρ Ουάιλντ, Οκτάβια Ε. Μπάτλερ, Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Κόρμακ ΜακΚάρθι, Ραλφ Έλισον.

To 2025 ήρθε η σειρά να δημοσιευτεί και το εγχειρίδιο Approaches to Teaching the Works of C. P.  Cavafy με επιμελητές τον Peter Jeffreys και Demetres P. Tryphonopoulos. Οι επιμελητές έστειλαν ένα ερωτηματολόγιο σε 41 ερευνητές που έχουν διδάξει Καβάφη, μέλη της MLA, και από αυτούς επέλεξαν δεκαέξι άρθρα τους για να γράψουν αντίστοιχες ενότητες. Το κυρίως σώμα των ερωτωμένων προέρχεται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αλλά υπάρχουν και ερωτώμενοι από την Αγγλία, Ιρλανδία, Καναδά, από την Αυστραλία και την Ελλάδα. Αν εξετάσουμε τα πανεπιστήμια που διδάσκεται η ποίηση του Καβάφη, θα διακρίνουμε τα πολύ γνωστά πανεπιστήμια όπως: Harvard, Oxford, Columbia, Yale, αλλά και μικρότερα, όπως π.χ. Towson University (Maryland), Borough of Manhattan Community College (City University, New York), Queensborough Community College (New York) και βέβαια πανεπιστήμια από την Αυστραλία και τον Καναδά, καθώς και το Αρχείο Καβάφη στην Αθήνα. Όπως βλέπουμε, ο Καβάφης διδάσκεται σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη. Δεν δημοσιεύτηκε το προγραμματισμένο κείμενο του George Economou  (1934-2019), ποιητή, καβαφικού ερευνητή και μεταφραστή, που απεβίωσε πριν το ολοκληρώσει. Το βιβλίο αφιερώνεται στη μνήμη του, ότι «μεγάλως θ’ αγαπήθη».

Τα περιεχόμενα και η ουσία

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο κυρίως μέρη. Το πρώτο ονομάζεται Materials  (Υλικά) και το δεύτερο Approaches (Προσεγγίσεις). Η δομή ακολουθεί αυστηρά τις υποδείξεις και τις οδηγίες της MLA όσο αφορά το μέγεθος και τη δομή, π.χ. υποσημειώσεις, βιβλιογραφία, παραπομπές των άρθρων. Κανένα δεν περνά τις 10 σελίδες και τα πιο πολλά είναι 7-8, ένα μόνο είναι 6 σελίδες. Γιατί το σημειώνω αυτό και το θαυμάζω; Επειδή σε δημοσιευμένα ελληνικά πρακτικά ελληνικών συμποσίων, ενώ οι οδηγίες είναι τα κείμενα να μην ξεπερνούν τις 5.000 λέξεις, μερικές δημοσιευμένες ανακοινώσεις φτάνουν το διπλάσιο  και τριπλάσιο μέγεθος και οι επιμελητές το επιτρέπουν.   Στην αρχή του βιβλίου περιλαμβάνονται οι γνωστές ευχαριστίες και  ένας σύντομος πρόλογος που εξηγεί γιατί χρειάζεται ένα εγχειρίδιο διδασκαλίας του Καβάφη. Στις «ευχαριστίες», εκτός από την αναφορά στους επτά ανώνυμους κριτές, γίνεται μνεία και όσων επιμελήθηκαν  τυπογραφικά  και εκδοτικά το βιβλίο – τα κείμενα, δηλαδή, πέρασαν από πολλές κρησάρες. Παρ’ όλα αυτά, εγώ σαν κακιά πεθερά βρήκα μερικά τυπογραφικά και ορθογραφικά λαθάκια καθώς και μικρές παραλείψεις στη βιβλιογραφία,  για να πραγματοποιηθεί η ρήση του μοναχού/αντιγραφέα  της Μονής Ζάβορδας: ούτε γάμος άκλαυτος, ούτε νεκρός αγέλαστος, ούτε βιβλίον άσφαλτον.

Το τμήμα που πραγματεύεται  τα υλικά, τα βοηθήματα, είναι γραμμένο με μεγάλη προσοχή από τους δύο επιμελητές. Στο πρώτο κεφάλαιο, «Εκδόσεις και μεταφράσεις», κάνουν μια περίληψη της ιστορίας πώς ο Καβάφης με τον ιδιοσυγκρασιακό του τρόπο τύπωνε και κυκλοφορούσε τα ποιήματά του. Υπολογίζουν ότι, ιδιοχείρως, είχε στείλει 2.200 συλλογές και τεύχη. Δεν αναφέρονται μόνο στη δημιουργία του κανόνα των 154 ποιημάτων που συμπεριελήφθησαν στην έκδοση του 1935 της Ρίκας Σεγκοπούλου, αλλά  στις εκδοτικές φιλολογικές προσπάθειες του Γ. Π. Σαββίδη με το χωρισμό του κανόνα σε δύο τόμους, αλλά και το χωρισμό των υπόλοιπων ποιημάτων σε «Ανέκδοτα», «Αποκηρυγμένα», «Ατελή». Αναφέρονται και στην αντι-σαββιδική άποψη των Antony Hirst και Sarah Ekdawi για το πώς πρέπει να εκδίδονται τα καβαφικά ποιήματα, αλλά και στην ιδιοσυγκρασιακή έκδοση των Ρένου, Ήρκου και Στάντη Αποστολίδη, καθώς και στις πιο πρόσφατες εκδόσεις του Δημήτρη Ελευθεράκη (2011) και του Δημήτρη Δημηρούλη (2015). Οι επιμελητές αυτής της έκδοσης, όπως και τόσοι άλλοι ερευνητές, διαπιστώνουν ότι με τα όσα εκδοτικά προβλήματα έχει το καβαφικό έργο δεν υπάρχει ακόμη μια κριτική έκδοση των ποιημάτων του. Αλλά ούτε λύνουν το πρόβλημα «πόσα ακριβώς ποιήματα έχει γράψει ο Καβάφης». Γιατί εκτός από τα 154 ποιήματα του κανόνα που μας παρέδωσε η Ρίκα Σεγκοπούλου, το μέτρημα χάνεται με τα «Ημιτελή», τα «Κρυμμένα» και τα «Αποκηρυγμένα». Εξετάζουν επίσης ποιες μεταφράσεις μεταχειρίζονται οι συγγραφείς των άρθρων, ανάλογα με τις ανάγκες των μαθημάτων που διδάσκουν.

Στο υποκεφάλαιο για την κριτική υποδοχή του Καβάφη εξετάζεται και ο αντικαβαφισμός και πώς προοδευτικά γίνεται αποδεκτή διεθνώς η ποίηση του Καβάφη. Το υποκεφάλαιο για τις βιογραφικές πληροφορίες είναι εξαιρετικά μικρό, γιατί πολύ λίγες και έγκυρες βιογραφίες υπάρχουν για τον Καβάφη. Το υποκεφάλαιο για τις άλλες πηγές για το καβαφικό έργο αναφέρεται στις εκδόσεις πεζών έργων του Καβάφη, την αλληλογραφία του καθώς και ανέκδοτα χειρόγραφά του, τα σημειώματά του «εις εαυτόν», τα ημερολόγιά του, καθώς και τον δημοσιευμένο κατάλογο της σωζόμενης βιβλιοθήκης του.

Ίσως τα πιο χρήσιμα υποκεφάλαια για τη διδασκαλία του καβαφικού έργου είναι εκείνα για τις συμπληρωματικές μελέτες, για αναφορές, παραπομπές και διδακτικούς οδηγούς, με αναλυτική αναφορά σε κάθε έργο. Χρήσιμες και πλούσιες πληροφορίες έχει και το υποκεφάλαιο για τα πολυμέσα, δηλαδή ταινίες, ντοκιμαντέρ, τηλεοπτικές εκπομπές κ.ά., καθώς και οι εικαστικές ερμηνείες του καβαφικού έργου από ζωγράφους, γλύπτες και φωτογράφους. Το υποκεφάλαιο με τα Websites αναφέρεται στους ιστοτόπους που περιέχουν πληροφορίες για το καβαφικό έργο. Αυτό το τμήμα κλείνει με τα υποκεφάλαια για τη διδασκαλία του Καβάφη σε συνδυασμό με άλλα σχετικά θέματα, όπως  η κρίση του AIDS και η παρουσία του σε έργα άλλων συγγραφέων (π.χ. στην Ιουστίνη του Λόρενς Ντάρελ), καθώς και με πληροφορίες για ελληνικές και αγγλικές πηγές για τη διδασκαλία του Καβάφη. Το πρώτο τμήμα του βιβλίου το κλείνει το άρθρο της Αγγελικής Μούσιου με την ιστορία του Αρχείου Καβάφη, την απόκτησή του από το Ίδρυμα Ωνάση το 2012 και την ψηφιοποίησή του το 2017.

Απόψεις για τον Καβάφη

Το δεύτερο και κυρίως μέρος του βιβλίου, οι «Προσεγγίσεις» στο καβαφικό έργο, αποτελείται από 16 άρθρα και χωρίζεται σε πέντε μέρη. Το πρώτο, «Θεωρητικό, πολιτισμικό και ιστορικό περιεχόμενο», αποτελείται από πέντε άρθρα. Το άρθρο της Hala Halim (Columbia University),  “Bringing Cavafy the Egyptiote into the classroom” είναι εξαιρετικά χρήσιμο, γιατί στηρίζεται σε ένα μάθημα που έκανε στο Ωνάσειο Θερινό Σχολείο και πολύ λίγοι μαθητές το παρακολούθησαν· εδώ δίνεται η δυνατότητα να το διαβάσουν περισσότεροι. Χρήσιμο ομοίως είναι και το άρθρο των Kelly Polychroniou - Loren J. Samons από το Boston College “Cavafy and history: an interdisciplinary approach”, όπου περιγράφεται πώς οι δυο καθηγήτριες οργάνωσαν μια σειρά μαθημάτων που απευθύνονταν σε διαφορετικά τμήματα. Το δεύτερο μέρος, «Μεταφράζοντας, ανακαλύπτοντας και ερμηνεύοντας τον Καβάφη», με τρία κυρίως άρθρα. Εδώ υπάρχει και το άρθρο που μου άρεσε περισσότερο απ’ όλα, γιατί το βρήκα εξαιρετικά χρήσιμο: «Ποιον Καβάφη; Διαλέγοντας τη σωστή μετάφραση»  (“Which Cavafy? Selecting the right translation”) της Sarah Ekwawi (University of Oxford). Το τρίτο μέρος, με τίτλο «Διακειμενικές προσεγγίσεις», περιλαμβάνει πέντε άρθρα. Σε αυτό το μέρος μπορούμε να διαβάσουμε το άρθρο του Βασίλη Λαμπρόπουλου  (Michigan University) “Conversing Cavafy though music”, όπου αναφέρεται ότι 90 μουσικοσυνθέτες, 40 εκ των οποίων δεν είναι Έλληνες, έχουν μελοποιήσει ποίηση του Καβάφη· μας μεταφέρει σε μια μουσική βραδιά  που ήταν μια συναυλία αλλά συγχρόνως και διάλεξη με ποίηση του Καβάφη.  Άλλο ένα άρθρο σε αυτό το μέρος είναι του Τάκη Καγιαλή (Hellenic Open University) “Digital Intertextuality and Cavafy Archive”, για το πώς οργανώθηκε μια σειρά μαθημάτων με βάση την ψηφιοποίηση του Αρχείου Καβάφη  από το Ίδρυμα Ωνάση.  Το τέταρτο μέρος με τίτλο «Με κέντρο την τάξη» έχει τρεις εξαιρετικά ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις στην διδασκαλία του καβαφικού έργου. Το πρώτο του Gregory Jusdanis από το Ohio State University, που δείχνει την εμπειρία τού πώς δίδαξε Καβάφη σε πολυπληθείς τάξεις πρωτοετών φοιτητών σε μάθημα κορμού, αλλά και σε σεμινάρια μεταπτυχιακών φοιτητών με τίτλο “Teaching Cavafy to the Instagram Generation”. Το άρθρο της  Έλσας Αμανατίδου από το Brown University “‘Dangerous Things?’ Cavafy in the Modern Greek Language Classroom”. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το φοιτητικό ακροατήριο ήταν διαφορετικό και σκοπός της καθηγήτριας ήταν οι φοιτητές της να αποκτήσουν καλύτερη ευχέρεια και επάρκεια στην ελληνική γλώσσα, να κατανοήσουν την καβαφική ποίηση και να αποκτήσουν κριτική σκέψη. Το τελευταίο άρθρο της ενότητας αλλά και του βιβλίου είναι της Johanna Hanink (κι αυτή από το  Brown University) με τίτλο “Cavafy as a bridge from Classics to Modern Greek Studies (Ο Καβάφης γέφυρα από τις κλασικές σπουδές στη νεοελληνική λογοτεχνία)”· νομίζω ότι ο τίτλος τα λέει όλα.

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με τα βιογραφικά σημειώματα των συγγραφέων των άρθρων, η λίστα με αυτούς που απάντησαν στο ερωτηματολόγιο  και η βιβλιογραφία που περιλαμβάνει άρθρα όχι  μόνο στα αγγλικά και τα ελληνικά αλλά και στα αραβικά. Νομίζω ότι χρήσιμος θα ήταν ένας πίνακας με τα ποιήματα του Καβάφη που οι συγγραφείς μεταχειρίστηκαν για να τον διδάξουν. Ίσως αυτό μας έδειχνε ότι μόνο ορισμένα από τα ποιήματά του επαναλαμβάνονται και διδάσκονται σε διαφορετικές πανεπιστημιακές τάξεις, ενώ τα υπόλοιπα επαφίενται στον «πατριωτισμό» των φοιτητών.

Ίσως αναρωτηθεί κανείς τι μας χρειάζεται ένα αγγλόγλωσσο εγχειρίδιο για να διδάξουμε Καβάφη. Μας κομίζει γλαύκα ες Αθήνας; Έρχεται ένας Καβάφης εξ Αμερικής, “bon pour l’Orient”; Σεβαστές οι πιθανές αμφιβολίες και ενστάσεις, αλλά εκτός από την εξαιρετικά συγκεντρωμένη βιβλιογραφία, στον τόμο υπάρχουν ιδέες που και έλληνες καθηγητές μπορούν να μεταχειριστούν στις τάξεις τους, ενώ με την ίδρυση τόσων αγγλόφωνων προγραμμάτων σε ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια και προσεχώς και σε ιδιωτικά  θα υπάρχει έτοιμο υλικό για τη διδασκαλία του καβαφικού έργου στα αγγλικά.

ΥΓ. Μόλις είχε κυκλοφορήσει το τεύχος του περιοδικού The book’s Journal,  τχ. 171 (Δεκ. 2025), με το άρθρο μου « Σε ξένη γλώσσα η θλίψη μας», ανακάλυψα ότι είχα κάνει μια παράλειψη για καβαφικές εκδόσεις που κυκλοφόρησαν το 2025 εκτός Ελλάδας. Τον Σεπτέμβριο του 2025 από την σειρά Oxford Modern Language and Literature κυκλοφόρησε το βιβλίο C. P. Cavafy in the English and American Literary scenes, με συγγραφέα τη Foteini Dimirouli. Δυστυχώς, η υψηλή τιμή του, απαγορευμένη για το βαλάντιό μου, με εμπόδισε να το διαβάσω.

Και επί του πιεστηρίου: Η οργάνωση  National Book  Critics Circle (NBCC)  ανακοίνωσε τη long list. Αυτή η μακρά λίστα στις βιογραφίες περιλαμβάνει και τη βιογραφία του Καβάφη  Constantine Cavafy, a new biography  των Gregory Jusdanis - Peter Jeffreys. Να τους ευχηθούμε να περάσουν στη short list, τη βραχεία λίστα, και να πάρουν το βραβείο.