Η Ουκρανία είναι χώρα μεγέθους. Μεγάλες πόλεις, ατέλειωτοι ποταμοί, απέραντες πεδιάδες, απίστευτες τραγωδίες.
Η Τάνια Μαλιάρτσουκ είναι μια νέα γυναίκα της Ουκρανίας. Γεννημένη το 1983, ελάχιστα συνειδητά μπορεί να θυμάται την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης. Γεννήθηκε στη Δυτική Ουκρανία, στο Ιβανο-Φρανκίφσκ του ομώνυμου όμπλαστ[1], στην άνω πλευρά των Καρπαθίων – η Ρουμανία είναι κοντά, η Σλοβακία το ίδιο, η Πολωνία επίσης. Η Μαλιάρτσουκ, όπως και οι γονείς της, δεν βαρύνεται από το πολύπλοκο παρελθόν της περιοχής. Ακόμη και οι γονείς της, μεγάλωσαν σε μια εποχή που από τους ομαδικούς τάφους ξεφύτρωναν οξιές, μεγάλωσαν σε ένα κενό που απειλούσε τη συνέχεια της Ιστορίας. Η Ιστορία όμως βρίσκει πάντα τρόπους να συνεχίζει.
Λιγότερο από 80 χιλιόμετρα δυτικότερα από το Ιβανο-Φρανκίφσκ είναι το Μπολέχιβ, όπου ο Ντάνιελ Μέντελσον αναζήτησε προγονικά εβραϊκά ίχνη στους Χαμένους (μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδη, Πατάκη, 2021). Το βορεινό όμπλαστ είναι του Βολίν, όπου ο Τζόναθαν Σάφραν Φόερ αναζήτησε δικά του εβραϊκά ίχνη στο Όλα έρχονται στο φως (μετάφραση: Μυρσίνη Γκανά, Μελάνι, 2011). Το Ιβανο-Φρανκίφστ λεγόταν κάποτε Στάνισλαβ – εδώ διαδραματίζεται το Felix Austria της Σοφία Αντρουκόβιτς (μετάφραση: Ανδριάνα Χονδρογιάννη, World Books, 2021), της συνομήλικης της Μαλιάρτσουκ κόρης του Γιούρι Αντρουκόβιτς, συγγραφέα ινδάλματος της Μαλιάρτσουκ που απαίτησε, επί όψιμης Σοβιετικής Ένωσης, σπάσιμο των ατομικών, πολιτικών και λογοτεχνικών δεσμών. Στο Ιβανο-Φρανκίφσκ γεννήθηκε ο πρώτος εβραίος δήμαρχος της Ιερουσαλήμ, ο Ντάνιελ Όστερ. Εκεί γεννήθηκε από ουκρανή μητέρα η μεγάλη Σβετλάνα Αλεξίεβιτς. Εκεί κοντά γεννήθηκε ο μεγαλύτερος πολωνός ηθοποιός όλων των εποχών, ο Ζμπίγκνιου Κουμπούλσκι – είχε και εβραϊκό πληθυσμό, είχε και πολωνικό η περιοχή, άλλωστε κάποτε ανήκε γεωγραφικά στην Πολωνία. Οι Πολωνοί επέστρεφαν μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, με λεωφορεία, και γονάτιζαν στα ερείπια της καθολικής εκκλησίας. Κανένα λεωφορείο με εβραίους δεν επέστρεψε, δεν διασώζεται λέει το παραμικρό ίχνος, η παραμικρή ανάμνηση – «πέτρες από τα εβραϊκά μνήματα χρησιμοποιήθηκαν για τα θεμέλια του ντόπιου πολιτιστικού κέντρου».
Ουκρανή!
Για τη Μαλιάρτσουκ, όταν μεγάλωνε, ο μοναδικός θησαυρός της ήταν «ανεπίγραφες παλιές οικογενειακές φωτογραφίες με πρόσωπα αγνώστων... Γάμοι, κηδείες, ταξίδια, πότε Ευρώπη, πότε Σιβηρία». Ήταν και οι ιστορίες της γιαγιάς της που επέζησε από ασύλληπτες, ώς το 2022 τουλάχιστον, τραγωδίες: «η γιαγιά μού διηγούνταν τη σκληρή ζωή της κι εγώ άκουγα σαν καλό κορίτσι με προσοχή. Γέμισε τα μέσα μου με ιστορίες. Ίσως γι’ αυτό ξεκίνησα μετά να γράφω η ίδια βιβλία: για να μην εκραγώ». Μετανάστευσε στο εξωτερικό. Κι εκεί συνειδητοποιήθηκε ως Ουκρανή, ως συνέχεια της Ιστορίας:
Νιώθω την παρουσία των παππούδων μου, χρόνια τώρα νεκρών, σιωπηλών, σκυφτών και ξοδεμένων από τη σκληρή δουλειά στα κολχόζ. [...] Η Σοβιετική Ένωση δεν τους μετέτρεψε σε Σοβιετικούς υπηκόους. Παρέμειναν πιστά σκυλιά των χωμάτων τους μέχρι το τέλος.
Η Μαλιάρτσουκ συνειδητοποίησε ότι τα δάκρυα στα μάτια του παππού της ήταν δάκρυα που έλεγαν «συγχωρέστε μας που αποτύχαμε και σας γεννήσαμε δούλους». Συνειδητοποιεί ότι ο δυνάστης του παρελθόντος είναι ακόμη εδώ γύρω και απειλεί με συνθήματα και χαρακτηρισμούς και προπαγάνδα:
Ρωσία, λες πως είμαστε φασίστες... Και σε ρωτώ: τι κάναμε για να κερδίσουμε αυτόν τον χαρακτηρισμό; Πόσα στρατόπεδα συγκέντρωσης έχτισα; Πόσους λαούς σκότωσα;
Συνειδητοποιεί ότι το αποτρόπαιο παρελθόν μπορεί να επενδύεται με ποικίλες πολύχρωμες μάσκες ώστε να αθωώνεται στο παρόν, ώστε να επανέρχεται ακόμη και πίσω από τη δήθεν αγαθή μορφή της τουριστικής ατραξιόν:
Ανατριχιάζω κάθε που βλέπω κατάλοιπα –κατά κύριο λόγο αρχιτεκτονικά– του κομμουνισμού εκτός Ουκρανίας, στην αλέα Καρλ-Μαρξ στο Βερολίνο, ή όπως στη Ριέκα της Κροατίας το περασμένο καλοκαίρι. Έτσι αντιδρούν οι άνθρωποι που ξεπέρασαν κάποια θανατηφόρα επιδημία. Για να γιατρευτούν ή έστω να παραμείνουν εν ζωή, κάνουν θυσίες, και πάλι όμως δεν αναρρώνουν πλήρως. Κάποιοι έχασαν τις οικογένειές τους, με ένα ή περισσότερα μέλη να πεθαίνουν από υποσιτισμό, φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν ή εξοντώθηκαν με άλλον τρόπο. Άλλοι πάλι, θυσίασαν τη συνείδησή τους προδίδοντας, καταδίδοντας κι επιτρέποντας να λιμοκτονούν, να φυλακίζονται και να εξορίζονται άλλοι. Το χειρότερο πράγμα στον κομμουνισμό ήταν ακριβώς αυτός ο εξαναγκασμός σε μιαν ύπαρξη άνευ συνειδήσεως και τιμής…
Επανέρχεται ξανά και ξανά στον ποιητή Βασίλ Στους, που πέθανε σ’ ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης το 1985 επειδή ένιωθε Ουκρανός και όχι πολίτης της Σοβιετικής Ένωσης: «το να είναι κανείς πολίτης της Σοβιετικής Ένωσης θα πει ότι είναι σκλάβος».
Η Μαλιάρτσουκ συναντά την Ιστορία, κατανοεί πως δουλειά της είναι «να βοηθήσει μια γενιά να διηγηθεί τις ιστορίες της χωρίς να ντρέπεται». Κατανοεί πως πρέπει να γίνει κι αυτή φωνή, περιγραφή, της Ουκρανίας και των Ουκρανών:
Είναι ένας απλός Ανατολικοευρωπαίος. Καλός κατά βάθος, μόνο κάπως βάρβαρος. Μοίρα του ήταν να φυλάει πάντα τσίλιες στο περιθώριο του δυτικού πολιτισμού και να θυσιάζεται πάντα πρώτος.
Το βιβλίο είναι μια συλλογή κειμένων της Μαλιάρτσουκ πριν και μετά το Anno Belli, το έτος της πλήρους ρωσικής εισβολής με το οποίο μετριέται πλέον ο χρόνος για τους Ουκρανούς. Στα κείμενά της πριν από το 2022 η Μαλιάρτσουκ παρατηρεί την κλιμάκωση, την ανάγκη της κοινωνίας των πολιτών (και το πώς αυτή αντιμετωπίζεται από κάποιους ως κολλητική ασθένεια) και της πολιτισμικής και πολιτικής και υπαρξιακής αυτοδιάθεσης, βλέπει τα της πλατείας Μαϊντάν, συσσωρεύει, γράφει. Πριν το Anno Belli, έγραψε «ένα ολόκληρο μυθιστόρημα για μια φανταστική Ουκρανή υπερηρωίδα. Μπορούσε να πετάει και βοηθούσε όσους βρίσκονταν σε ανάγκη, ωστόσο φορούσε ένα παραδοσιακό λουλουδάτο κεφαλομάντηλο κι έβριζε σαν νταλακιέρης... Να πετάξω εγώ δεν μπορώ, μπορώ όμως να βρίσω». Πριν το Anno Belli θυμάται τον δόκτορα Ζάμενχοφ, τον άνθρωπο που προσπάθησε να δημιουργήσει μια κοινή παγκόσμια γλώσσα, την εσπεράντο, και αφηγείται πώς μια προτομή του άντεξε στο χρόνο επειδή κάποιοι την πέρασαν για προτομή του Βλαδίμηρου του Α΄, του επονομαζόμενου και Λένιν.
Μετά όμως; Πώς αντιδρά ένας άνθρωπος που ζει μακριά από την πατρίδα του που δέχεται μια βάρβαρη εισβολή, που μετρά νεκρούς και ισοπεδώσεις;
Γράψτε κάτι λογοτεχνικό, είπαν, όμως ο Θεός στην Μπούτσα και τη Μαριούπολη έχει πεθάνει... Η μεταφορά έχει πεθάνει. Το συναίσθημα θα πεθάνει οσονούπω. Ε, και χωρίς αυτές τις τρεις προϋποθέσεις δεν γράφεται λογοτεχνία υπό την έννοια της λογοτεχνίας. Να γράφεται άραγε υπό την έννοια της ανάγκης επιβίωσης;
Θύματα
Κι όμως θα γράψει, Επειδή μπορεί να γράψει, επειδή οφείλει να γράψει, επειδή ωθείται να γράψει από την πραγματικότητα. Επειδή με τη γραφή ξαναπιάνει το νήμα της συνεχιζόμενης Ιστορίας και φροντίζει να την κάνει ορατή: «Η ιστορία συνεχίζεται, κάνουμε διάλειμμα για μιαν ανάσα». Επειδή πρέπει να υπογραμμίσει ότι τίποτε δεν είναι πια το ίδιο, όχι μόνο για την Ουκρανία αλλά και για τον κόσμο όλο:
Οι εικόνες μεσολαβούν ανάμεσα σ’ εμάς και την πραγματικότητα. Από εμάς εξαρτάται λοιπόν τι αντιλαμβανόμαστε ως πραγματικότητα, η οποία καταφθάνει στα μάτια μας μέσω αυτών των εικόνων. Ίσως θα έπρεπε όντως να μην τις πιστεύουμε. Στην περίπτωση που τις πιστεύουμε είναι σαν να αποδεχόμαστε ότι ο κόσμος έχει αλλάξει ανεπιστρεπτί. Θα πρόκειται για έναν κόσμο όπου είναι δυνατόν να συμβεί ό,τι αποτυπώνεται στις φωτογραφίες. […] Η ανθρωπότητα επέλεξε την απλούστερη εκδοχή του μέλλοντος. Διάλεξε το δρόμο της απόλυτης εχθρότητας και της μαζικής εξόντωσης.
Ναι, είναι μακριά – ναι, μπορεί να κάνει λίγα. Ναι, καλείται να προσαρμοστεί σε μια εποχή απώλειας, συνεχιζόμενης, επιδεινούμενης, ατομικής, ανθρωπιστικής, πολιτικής, ιδεολογικής: «Τη λέξη “πόλεμος” δεν την προφέρουν πια τα χείλη μας. Ούτε για τις απώλειες στο περιβάλλον μας μιλάμε, λες και δεν υπάρχουν, λες και οι σύζυγοι των φιλενάδων μου και οι πατεράδες των συμφοιτητριών της να εξακολουθούν να βρίσκονται εν ζωή». Σε σημαδεύει το αίμα, κι ας είσαι μακριά, επειδή η Ιστορία διαπερνά: «κι οι θεατές είναι θύματα. Αργά ή γρήγορα όσα είδαν θα τους καταστρέψουν».
Μετά το Anno Belli τα κείμενα της Μαλιάρτσουκ γίνονται κραυγή. Για την πατρίδα της και τους ανθρώπους της, για την ανάγκη υπενθύμισης. Κοντεύουμε τέσσερα χρόνια από την εισβολή, συνηθίσαμε στο αίμα και τις βόμβες που σκοτώνουν αμάχους, είδαμε διαπραγματεύσεις κυνικότητας και ωμότητας, ζούμε σε έναν κόσμο, σε μια χώρα όπου πολλοί, φοβάμαι η πλειοψηφία, θεωρεί τον Βλαδίμηρο τον Β΄, τον επονομαζόμενο και Πούτιν, μάγκα και ηγέτη, που ακόμη και συγκεντρώσεις μνήμης Ουκρανών δέχονται επιθέσεις από επαγγελματίες κομματικούς, όπου ένας τύπος που δεν έφυγε αλλά παραμένει εκεί και επιμένει να προσπαθεί να σώσει ό,τι μπορεί να σωθεί από το έδαφος και τους ανθρώπους του θεωρείται τσαρλατάνος, όπου οι πολλοί βαρέθηκαν να ακούνε. Ακόμη κι εγώ νιώθω μάταιο κάποιες φορές να αντιδρώ στην προπαγάνδα του εισβολέα. Πρόσφατα σε μια ομιλία στην πόλη μου ενός γνώστη για τα Βαλκάνια, κάποιος προβεβλημένος στο πρόσφατο παρελθόν, τοπικά τουλάχιστον, πήρε το λόγο για να κατακεραυνώσει τα σατανικά σχέδια της Δύσης εναντίον της «αγαθής» Ρωσίας – ως και η Σιβηρία ανακατεύτηκε σα να επίκειται εισβολή. Δεν άντεξα και, εφόσον συνέχιζε ανενόχλητος το λογύδριό του χωρίς να διακοπεί από τους ευγενικούς διοργανωτές και ομιλητές, άρχισα να του φωνάζω εγώ να σταματήσει – με είπε και πράκτορα του ΝΑΤΟ μετά. Από την άλλη, δεν έγραψα ποτέ επιστολή διαμαρτυρίας σε τοπική εφημερίδα όπου τουλάχιστον δύο φορές ομότιμος καθηγητής πανεπιστημίου έχει σχολιάσει ότι «η Ελλάδα πρέπει να προσεγγίσει τον Βλαδίμηρο τον Β΄ γιατί αλλιώς ποιος ξέρει τι κακό θα βρει τόσους χιλιάδες Έλληνες της Μαριούπολης». Τέτοια διαβάζουμε. Ενίοτε απλά παραιτημένοι να απαντήσουμε. Θα μπορούσαμε να τους στείλουμε να δουν το 20 Μέρες στη Μαριούπολη, το ντοκιμαντέρ που δεν αντέχεις να δεις, αλλά και ΕΠΙΒΑΛΛΕΤΑΙ να δεις. Ή τη συνέχειά του τρόπον τινά, το φετινό 2.000 Meters to Andriivka. Αλλά θα είμαστε τρεις κι ο κούκος θεατές και πολλαπλάσιοι επαγγελματίες υποστηρικτές του εισβολέα. Μάθαμε πλέον να μην παίρνουμε θέση. Όμως, «όσο περισσότερο συνειδητοποιεί κανείς την έλλειψη τιμής και αξιοπρέπειας σε κάποιους, τόσο πιο οφθαλμοφανές γίνεται τίνος το μέρος πρέπει να πάρει. Όσο πιο αναπότρεπτη μοιάζει η ήττα, τόσο σπουδαιότερος γίνεται ο αγώνας».
Γι’ αυτό, πέρα από τη συγγραφική αρετή του, είναι μείζων η κυκλοφορία του βιβλίου της Μαλιάρτσουκ:
Ακόμη κι αν εγώ η ίδια, μετά από αυτόν τον ακατονόμαστο πόλεμο, δεν θα είμαι ποτέ ξανά σε θέση να γελάσω, θα ήθελα να μπορώ να κάνω τους άλλους να γελούν. Τουλάχιστον να χαμογελούν. Τουλάχιστον τα παιδιά. Γράψτε, είπαν.
[1] Όμπλαστ: διοικητική διαίρεση της Ρωσίας και νωρίτερα της Σοβιετικής Ένωσης, κάτι αντίστοιχο της περιφέρειας στα καθ’ ημάς. Κάθε όμπλαστ χωρίζεται σε ραγιόν (επαρχίες), σε πόλεις περιφερειακής σημασίας (ανεξάρτητες πόλεις με καθεστώς ισοδύναμο με αυτό της επαρχίας) και σε αυτόνομους θύλακες. Κάθε όμπλαστ διαθέτει ένα νομοθετικό συμβούλιο, τη Δούμα, που εκλέγεται δημοκρατικά. Ανώτατη εκτελεστική θέση της κρατικής κυβέρνησης σε ένα όμπλαστ είναι αυτή του κυβερνήτη, ο οποίος διορίζεται. [σημείωση του επιμελητή]
