Ο Ρωμανός Γεροδήμος διαβάζει τον κόσμο γύρω μας διεισδυτικά. Επειδή έχει αφομοιώσει την ανησυχία των καιρών, επειδή έχει ζήσει προσωπικά ανήσυχους καιρούς από νωρίς ίσως, επειδή συναντά και συνομιλεί με ετερόκλητης προέλευσης ανθρώπους, επειδή κοιτάζει γύρω του, επειδή η δουλειά του είναι να αναλύει ως ακαδημαϊκός τον τρόπο με τον οποίο ο καθένας μας, ατομικά και ως μέλος κοινωνικών ομάδων, ασκεί, εξάγει πολιτική, ή αποποιείται του δικαιώματός του να διαμορφώσει πολιτική.
Τον καιρό της τεχνητής νοημοσύνης
Στον Οδηγό Επιβίωσης για τον 21ο Αιώνα, ο Ρωμανός Γεροδήμος επισκέπτεται ξανά αρθρογραφία των προηγούμενων χρόνων, την επικαιροποιεί, προσθέτει ανησυχίες, παρατηρήσεις, βιβλιογραφία, προσωπικές εμπειρίες και, περισσότερο απ’ όλα, ως άνθρωπος βαθιά επηρεασμένος από τον Τόνυ Τζαντ, την οξυδέρκειά του. Σχηματοποιεί τις προκλήσεις τού σήμερα, αυτές που πολλοί αδυνατούν να κατανοήσουν, παγιδευμένοι στον τρόπο με τον οποίο βλέπαμε την ιστορία στο πρόσφατο παρελθόν: ο Γεροδήμος βλέπει πως ο κόσμος εξελίσσεται μακριά από την ευδαιμονία του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, την εποχή που τα παιδιά είχαν ως δεδομένο ότι θα ζήσουν καλύτερα από τους γονείς τους, μακριά από μια εποχή που είχε ιδεολογικές σταθερές και στρατόπεδα και σαφή προσδιορισμό ακόμη και για όσους ήταν εκτός αυτών των στρατοπέδων, μακριά από την εποχή όπου ισχυροί ηγέτες - προσωπικότητες διαμόρφωναν την ιστορία εθνών, λαών, κοινωνικών ομάδων. Και μας καλεί να κατανοήσουμε ότι υπάρχουν νέοι χάρτες γεωπολιτικής ισχύος, νέα ιδεώδη που οφείλουμε να εννοήσουμε, να υιοθετήσουμε και να υπερασπιστούμε, αλλά ακόμη περισσότερο νέα ζητήματα που είναι πάνω και πέρα από χάρτες: η κλιματική αλλαγή και το μη αναστρέψιμο ίχνος της, η εξέλιξη της τεχνολογίας και οι επαναστάσεις (ή τα επικείμενα πραξικοπήματα;) της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο Γεροδήμος προειδοποιεί γι’ αυτή την τελευταία, ως φυσικό επακόλουθο της επίδρασης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ότι ζούμε πλέον σε έναν κόσμο με μαζική διάσπαση προσοχής, ότι η μετάβαση από τον αναλογικό στον ψηφιακό κόσμο συνοδεύεται από νεότερες γενιές που έχουν απωλέσει το όποιο πλαίσιο αρχών, αλλά συγχρόνως εμφανίζουν και μείζονες απώλειες δεξιοτήτων – ειδικά της κοινωνικοποίησης, καθώς αγνοούν την έννοια της κοινωνικής πειθαρχίας, τη δημιουργικότητα και το δικαίωμα και την ευθύνη του συνέρχεσθαι, ενώ συγχρόνως ο εύκολος τρόπος με τον οποίο φτάνουμε στην όποια πληροφορία, η κατάργηση της επίπονης αλλά μορφωτικής διαδικασίας της έρευνας, σημαίνει ότι βιώνουμε τον αργό θάνατο της φαντασίας. Βλέπει κατά συνέπεια έναν κόσμο που διεκδίκησε, με επιτυχία, την ελευθερία, αλλά ξέχασε ότι η ελευθερία συνεπάγεται και ευθύνη. Βλέπει έναν κόσμο όπου η συμμετοχή και των πέντε αισθήσεων θα αποτελεί ταξικό προνόμιο, την ίδια ώρα που οι μάζες θα επαναπαύονται σε όσα τους τροφοδοτούν οι πλατφόρμες, τις οποίες οι ίδιοι εντέλει τροφοδοτούν.
Η ώρα της αυτενέργειας
Ποια είναι η απάντηση που δίνει ο Ρωμανός Γεροδήμος; Η αυτενέργεια: changing the world is the only fit work for a grown man, κατά τον τίτλο της βιογραφίας του Howard Gossage, μιας ξεχωριστής, εφευρετικής, λιτοδίαιτης φιγούρας της διαφήμισης του παρελθόντος, φιγούρας που ο Γεροδήμος θαυμάζει και μας γνωρίζει καλύτερα (η βιογραφία του από τον Steve Harrison). Πώς αυτενεργεί κανείς; Πρώτα συνειδητοποιώντας ότι είναι μόνος του, αλλά και ότι μπορεί να μην είναι. Ότι μπορεί να υπάρχουν κύκλοι και ομάδες εκεί έξω που θα τον δεχτούν και θα του επιτρέψουν τη συμμετοχή στη δημιουργία, την πρόταση, την αντίσταση. Ότι ακόμη κι αν δεν υπάρχουν τέτοιοι κύκλοι ή αν δεν αναγνωρίζονται, το άτομο οφείλει να προσπαθήσει να δημιουργήσει τέτοιους δικούς του κύκλους, κύκλους ειλικρίνειας, ανταλλαγής ιδεών και εμπειριών, ενθάρρυνσης. Ο Γεροδήμος επιστρέφει ξανά και ξανά σε μια από τις σημαντικότερες ιδιότητες που οφείλει να έχει ένας σύγχρονος άνθρωπος με αξίες: την ικανότητα να ακούει τον απέναντί του ή τον δίπλα του. Να του δίνει χώρο, ανεξάρτητα αν όσα αφηγείται ο άλλος είναι ενδιαφέροντα ή όχι – είναι εκ των πραγμάτων ενδιαφέροντα για τον άλλο, σου λένε πράγματα για τον άλλο, σε βοηθούν να ερμηνεύσεις πώς λειτουργούν μέσα στα σύγχρονα ασφυκτικά πλαίσια ζωής άλλοι. Η όλη διαδικασία λειτουργεί εν μέρει και ως καθρέφτης.
Μια τέτοια παρέμβαση κύκλων προτείνει ο Γεροδήμος με τελετουργική ακρίβεια: είναι το κίνημα της τραπεζαρίας, που κάποιοι μπορεί να το βρουν ουτοπικό ή απλά ρετρό. Το κίνημα είναι η τακτική συνεστίαση συγκεκριμένου αριθμού ανθρώπων, 6-8, ώστε να μη δημιουργούνται υποομάδες, γύρω από ένα τραπέζι οικίας (επειδή το σαλόνι είναι προσανατολισμένο στην τηλεόραση και η κρεβατοκάμαρα ιδιωτικός χώρος), με προϋπόθεση ότι όλοι θα φέρουν από κάτι, προσυμφωνημένα, έτσι ώστε να μη γίνεται η συνάντηση φορτίο προετοιμασιών για τον εκάστοτε οικοδεσπότη, αλλά και για να μην ολισθαίνει η συνάντηση σε επίδειξη μαγειρικών ικανοτήτων. Η συνάντηση δεν προϋποθέτει εγγύτητα μεταξύ των συμμετεχόντων, άλλωστε με τους κολλητούς σου τα λες κάθε μέρα. Αντίθετα, ευνοείται από τη συμμετοχή ανθρώπων με ενδιαφέρον προφίλ, ανθρώπων που θες να γνωρίσεις από κοντά, να δεις πώς σκέφτονται χωρίς απαραίτητα να συμφωνείς αλλά με μια δεδομένη ελάχιστη ικανότητα πολιτισμένου διαλόγου. Και φυσικά, όχι δεδομένα επαναλαμβανόμενων ανθρώπων. Το τραπέζι πρέπει να αντιμετωπίζεται ως σημαντικό: να δίνεται, λέει ο Γεροδήμος (σε ένα από τα σημεία που θα διαφωνήσω), η πρέπουσα σημασία στην ατομική προετοιμασία, στην ένδυση και στον περιβάλλοντα χώρο (όπου βέβαια το καλό σερβίτσιο μπορεί να συνυπάρχει με ένα τάπερ). Η συνάντηση, ειδικά για την ελληνική ψυχοσύνθεση, αναφέρεται στην ιερότητα του «καθόμαστε γύρω από το τραπέζι και μιλάμε», εικόνα που μπορεί να πάρει χίλιες μορφές- κοινότητας και δημιουργίας ή καθωσπρεπισμού και καταναγκασμού. Το κίνημα της τραπεζαρίας μπορεί να είναι κατά τον Γεροδήμο μια συνεχής υπενθύμιση της δυνατότητάς μας να εξελισσόμαστε, να αναζητούμε τη βελτίωση.
Ο Ρωμανός Γεροδήμος είναι συστηματικός άνθρωπος, αγαπά τις λίστες: παρουσιάζει έναν δεκάλογο επιβίωσης, παρουσιάζει κι έναν δεκάλογο δημιουργικότητας. Δεν ολισθαίνει ποτέ σε πρακτικές αυτοβοήθειας. Ξεκινά από προσωπικά βιώματα που καταθέτει χωρίς κόμπλεξ και αυταρέσκειες. Παρουσιάζει κι έναν δεκάλογο με τα σημάδια που προειδοποιούν ότι το burnout, η σωματική και ψυχολογική εξάντληση ως απότοκο ποσοτικών ή ποιοτικών επαγγελματικών βαρών, είναι κοντά (οφείλω μια προσωπική εξομολόγηση: τρομακτική η λίστα για τον γράφοντα που χρόνια η ζωή μου είναι όλα τα σημάδια ενός επερχόμενου burnout!). Οι λίστες είναι ενδεικτικές του τρόπου με τον οποίο ο ίδιος προσανατολίζεται σε αυτούς τους ταχέως και ασαφώς μεταβαλλόμενους καιρούς: η λίστα με το τι έμαθε από τη χρήση μιας πλατφόρμας τεχνητής νοημοσύνης (κείμενο του οποίου προηγείται ένα κείμενο απορριπτικό για τις πλατφόρμες αυτές) είναι μια ουσιαστική και ολοκληρωμένη καταγραφή των όσων προσφέρουν, και όσων νομίζουμε ότι προσφέρουν, οι πλατφόρμες αυτές. (Υπάρχει και μια λίστα τεσσάρων ταινιών κοινής θεματικής, την οποία συζητά ο Γεροδήμος με την πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης, με έβαλε μάλιστα να ψάχνω ένα απόγευμα ποιες είναι αυτές οι ταινίες, μέχρι που, επειδή έβγαζα τις δύο από τις τέσσερις, δεν άντεξα και του έστειλα μήνυμα ρωτώντας τον).
Ο Γεροδήμος αναζητά κοινότητες. Ένα σημαντικό κεφάλαιο του βιβλίου περιγράφει το χρονικό της επίσκεψής του στο Burning Man, την ετήσια συνάθροιση δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων υπό συγκεκριμένες αυστηρές συνθήκες για λίγες μέρες κάθε χρόνο στην αμερικανική έρημο. Περιγράφει τα τελετουργικά, την ταλαιπωρία, την κοινή συμμετοχή σε ατομικά πένθη («αυτό δεν κάνουν και οι θρησκείες;», αναρωτιέται), τη δωρεάν παροχή, τη δημιουργικότητα, την πνιγηρή σκόνη, όσα καπηλεύονται νεόκοποι εναλλακτικοί influencers. Και μας καλεί να αντλήσουμε δύναμη από τις κοινότητες, από τις ιστορίες γενναίων ανθρώπων, από την αλληλεγγύη. Να πλάσουμε τις ασπίδες του ανθρώπινου πολιτισμού, μέσα από τη συμμετοχή, από την υπόμνηση ότι δεν είναι η πρώτη φορά που ο πολιτισμός αυτός απειλείται, μέσα από τα βιβλία, από το λόγο, απ’ τις ταινίες, από τη μουσική.
Ποιος μας ακούει;
Ο Ρωμανός Γεροδήμος δεν έχει αυταπάτες. Έχει αναγνωρίσει τον «μικρό θάνατο» που κρύβεται σε κάθε νοητικό παράγωγο, τη φρούδα ελπίδα του δημιουργού ότι μπορεί το έργο του να αλλάξει τον κόσμο, ή έστω τη ζωή κάποιων, ακόμη καλύτερα πολλών. Φωνάζει μέσα από τη γραφή του σε κάποιο σημείο: ΠΟΙΟΣ ΜΑΣ ΑΚΟΥΕΙ;
Μπορώ να του εγγυηθώ ότι ακούμε. Ίσως να είμαστε λίγοι, αλλά άνθρωποι όπως αυτός μας βοηθάνε να σχηματοποιούμε τα όσα συμβαίνουν γύρω μας, να τα ορίζουμε, ώστε να μπορούμε να τα προσδιορίσουμε.
