Η τέχνη της διαφορετικής ματιάς

Ο Καλύβας έχει διακριθεί στο να θέτει –και να απαντάει– «δύσκολα» ερωτήματα, τα οποία έχουν συνέπεια την αναθεώρηση του κυρίαρχου αφηγήματος της Μεταπολίτευσης και την κατανόηση της νεότερης ιστορίας μας υπό νέο πρίσμα.  Χαρακτηριστικότερη περίπτωση αυτού, στο παρελθόν, ήταν το, εκ των υστέρων, προφανές:  «Γιατί η συμμετοχή στα Τάγματα Ασφαλείας εντάθηκε το 1944 και κορυφώθηκε προς τα τέλη του καλοκαιριού εκείνης της χρονιάς ενώ ήταν σαφές ότι η Γερμανία έχανε τον πόλεμο και οι συνεργάτες των κατακτητών θα είχαν συνέπειες;» Η, τεκμηριωμένη, απάντηση ήταν ότι οι διώξεις που εξαπέλυσε το ΚΚΕ εναντίον των άλλων αντάρτικων ομάδων αλλά και των αμάχων που αντιδρούσαν στην ένταξή τους στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, μετά το χειμώνα του 1943-44, ήταν τόσο βίαιες και τρομακτικές που οδήγησε στην ένταξη στα Τάγματα Ασφαλείας των διωκόμενων και στη λαϊκή αποδοχή των Ταγμάτων Ασφαλείας ως άμυνα για την προστασία τους από την κομμουνιστική βία. Η απάντηση αυτή προκάλεσε σεισμό.

Η χούντα χωρίς μύθους

Tο Big Bang, που έγραψε με τη Νατάσα Τριανταφύλλη, είναι η απάντηση στην καινούργια «απαγορευμένη» ερώτηση που έθεσε: «Εάν η Επταετία ήταν περίοδος σκότους, γιατί παρήχθησαν τόσα πολλά και σπουδαία έργα τέχνης στη διάρκειά της;»

Το βιβλίο αυτό είναι τόσο σημαντικό που τα επόμενα χρόνια θα αποτελέσει τοπόσημο του πολιτισμού μας και σημείο αναφοράς για την ιστοριογραφία της σύγχρονης Ελλάδος. Θα αποτελέσει, επίσης, κόκκινο πανί για την Αριστερά και στόχο πολεμικής και προσπάθειας φίμωσής του, γιατί κατεδαφίζει άλλον έναν από τους μύθους με τους οποίους σκεπάστηκε και έζησε με θαλπωρή η Αριστερά μετά το 1974.  Η προσπάθεια αυτή, όπως θα διαβάσετε παρακάτω, έχει αρχίσει ήδη: η παραπάνω εκτίμηση δεν αποτελεί αποκύημα φαντασίας.

Παρένθεση: με λυπεί ότι δεν εκδόθηκε στις αρχές του 2025 έτσι ώστε να προλάβει να το διαβάσει ο Διονύσης Σαββόπουλος.  Όχι μόνο γιατί το έργο των Καλύβα-Τριανταφύλλη τοποθετεί τον αναντικατάστατο βάρδο και παλιάτσο μας στο επίκεντρο της πολιτιστικής έκρηξης του 1970-73 αλλά γιατί, είμαι βέβαιος, θα έκανε με χιούμορ τους παραλληλισμούς με την αντίδραση που προκάλεσε το Κούρεμα προ 36 ετών.  Φυσικά, σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά, ο Σαββόπουλος έχει πιά, δικαίως, αναληφθεί στο Πάνθεο του νεοελληνικού πολιτισμού ενώ οι επικριτές και διώκτες του, του 1990, έχουν συλλήβδην καταδικασθεί από την ιστορική μνήμη ως οι Αυριανιστές που βύθισαν τη χώρα σε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της νεότερης ιστορίας της.  Τέλος παρένθεσης.

Αν και δεν γνωρίζω ποιες διεργασίες οδήγησαν στο Big Bang, τολμώ να εικάσω.  Όταν κάποιος, σε ανύποπτο χρόνο, «συνδέσει τις τελείες», δηλαδή ότι το Περιβόλι του τρελλού, ο Μπάλλος, το Βρώμικο ψωμί, η Αναπαράσταση, οι Μέρες του ’36, ο Θίασος, εκατοντάδες εκδόσεις μαρξιστικών βιβλίων, η κυκλοφορία 10 βιβλίων του Γιάννη Ρίτσου μόνο το 1972, Το Μεγάλο μας Τσίρκο, και πολλά άλλα, συνέβησαν εν μέσω της Επταετίας, είναι φυσικό να γεννηθεί η απορία: «Μήπως η εντύπωση που έχουμε για τα χρόνια της χούντας δεν είναι ακριβής ή, τουλάχιστον, πλήρης;»

Η απάντηση των Καλύβα-Τριανταφύλλη είναι καταφατική. Προσοχή, όμως. Το Big Bang δε «ξεπλένει» τη χούντα. Αυτό που κάνει είναι μεθοδολογικά ριζοσπαστικό:  εξετάζει, για πρώτη φορά τι έκανε η ελληνική κοινωνία στη διάρκεια της Επταετίας, αντί του τι έκανε το κράτος και η πολιτική, κάτι που ήταν το αντικείμενο, μέχρι σήμερα, σχεδόν όλων των μελετών και της ιστοριογραφίας της περιόδου. Και βρίσκει ότι η κοινωνία προόδευσε, ευημέρησε και δημιούργησε στην περίοδο αυτή.  Όχι λόγω της χούντας αλλά παρά και απέναντι απ’ τη χούντα. 

Η άνθηση αυτή είχε τρεις πυλώνες.

Καταρχήν, την οικονομική πολιτική του Κωνσταντίνου Καραμανλή, που ακολούθησαν ευλαβικά οι κυβερνήσεις του Κέντρου, το 1963-67, και η χούντα, το 1967-74. Η ευημερία που βίωσε ο ελληνικός λαός την περίοδο εκείνη και η ραγδαία άνοδος του βιοτικού επιπέδου ήταν τέτοια που, μετά την πτώση της χούντας, επαναπατριζόμενοι «αντιστασιακοί» (όπως ο Βασίλης Βασιλικός και ο Μενέλαος Λουντέμης), παραπονιούνταν για την «επικράτηση του αμερικανικού τρόπου ζωής και του καταναλωτισμού».

Η δεύτερη πηγή της άνθησης εκείνης ήταν τα ερεθίσματα από το εξωτερικό που ενίσχυσαν τη δημιουργική έμπνευση των ελλήνων καλλιτεχνών και την τάση για εναντίωση της νεολαίας στο καθεστώς των συνταγματαρχών. Ας πάρουμε για παράδειγμα το 1968.  Τη χρονιά εκείνη, κατά σειρά, έγιναν η Επίθεση του Τετ, που άλλαξε τη ροή του πολέμου του Βιετνάμ και, δύο μήνες μετά, οδήγησε στην απόσυρση του προέδρου Λίντον Τζόνσον από την προεκλογική εκστρατεία για την επανεκλογή του στην προεδρία των ΗΠΑ· δολοφονήθηκε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ· έγινε η εξέγερση του Μάη του ’68 στη Γαλλία· δολοφονήθηκε ο Ρόμπερτ Κένεντι· εισέβαλαν τα σοβιετικά τανκς στην Τσεχοσλοβακία, κάτι που στα καθ’ ημάς οδήγησε στη διάσπαση του ΚΚΕ· και, τον Δεκέμβριο, για πρώτη φορά, διαστημόπλοιο, το Απόλλων 8, έκανε τροχιά γύρω από τη Σελήνη. Το 1969, μέσα σε δύο εβδομάδες, έγινε η προσελήνωση από το Απόλλων 11 και το τριήμερο φεστιβάλ ροκ μουσικής στο Γούντστοκ της Νέας Υόρκης. Και ούτω καθεξής.

Η τρίτη αιτία του Big Bang ήταν η απουσία των κομμάτων της Αριστεράς (ΕΔΑ, ΚΚΕ και ΚΚΕ Εσωτ.) και η αδυναμία τους να επηρεάσουν την πολιτιστική και καλλιτεχνική ζωή της χώρας με τις πολιτικές και κομματικές τους επιταγές και σκοπιμότητες. Στο βιβλίο καταγράφονται γνώμες (αριστερών) καλλιτεχνών που συμμετείχαν σε εκείνη την κοσμογονία που λένε ότι η απουσία των κομμάτων της Αριστεράς σήμαινε ότι μπορούσαν να εκφραστούν πιο ελεύθερα χωρίς να αυτολογοκρίνονται υπό τον φόβο συνεπειών. Μάλιστα, σε μια από τις πιο διαφωτιστικές αναφορές του βιβλίου, μαθαίνουμε ότι ο αποπνικτικός έλεγχος του κόμματος είχε αποτέλεσμα να μην έχει παραχθεί ούτε ένα σημαντικό λογοτεχνικό ή καλλιτεχνικό έργο από τους χιλιάδες κομμουνιστές που κατέφυγαν στο ανατολικό μπλοκ μετά το 1949. Ο πόνος και τα τραύματα της ήττας, της απώλειας και της εξορίας δεν αποτυπώθηκαν ποτέ σε σημαντική τέχνη, γιατί ο στενός κομματικός έλεγχος των κοινοτήτων των εξόριστων κατέπνιξε κάθε διάθεση για καλλιτεχνική έκφραση, από το φόβο της τιμωρίας για κάθε, πραγματική ή φανταστική, παρέκκλιση από την κομματική γραμμή σχετικά με το τι έγινε στην Ελλάδα και τι συνέβαινε στην εξορία.

Αυτό, από μόνο του, αποτελεί εκπληκτική διαπίστωση: η έκρηξη της πολιτιστικής δραστηριότητας και παραγωγής στα χρόνια της στρατιωτικής δικτατορίας του 1967-74 προκλήθηκε και από την απουσία της Αριστεράς. Γιατί η παρουσία της Αριστεράς θα είχε αποτέλεσμα τη φίμωση ή τον περιορισμό της καλλιτεχνικής δημιουργίας, η οποία άνθησε εν μέσω... καθεστώτος στρατιωτικής δικτατορίας.

Ίσως λόγω αυτού του περιεχομένου του Big Bang, το βιβλίο των Καλύβα και Τριανταφύλλη σε δύο από τα μεγαλύτερα βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας είναι «κρυμμένο» στο πατάρι ή στο υπόγειο από την ημέρα που εκδόθηκε.  Σε όλη τη διάρκεια των εορτών του 2025, που μόλις τελείωσαν, δεν μπορούσε να το βρει κανείς στους πάγκους όπου προβάλλονται οι νέες, ενδιαφέρουσες εκδόσεις και έπρεπε κανείς είτε να ψάξει για να το βρει στα πατάρια ή να ζητήσει να του το φέρουν.  Αντιθέτως, μπορούσε κάποιος να βρει μπροστά του, στην είσοδο του βιβλιοπωλείου, τους Δωσίλογους του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, βιβλίο που εκδόθηκε την 1η Δεκεμβρίου 2023.

Ποιοι κατά βάθος είμαστε

Τέλος, κλείνοντας, θέλω να αναφερθώ σε δύο πολύ ενδιαφέροντα, κατά τη γνώμη μου, σημεία του βιβλίου, που ρίχνουν φως σε πτυχές της ιστορίας εκείνης της εποχής και στον χαρακτήρα και την ουσία μέρους της κοινωνίας μας.

Πρώτον, αξίζει να διαβάσει κανείς προσεκτικά το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, με τίτλο «Σαν να σκοτείνιασε ο ουρανός», που προσφέρει μια πανοραμική και περιληπτική εποπτεία των πολιτικών συμβάντων της επταετίας 1967-74. Σε αυτό διαβάζουμε, μεταξύ άλλων, ότι οι Έλληνες, στην πλειονότητά τους, μετά την 21η Απριλίου, συνέχισαν να ζουν όπως πριν, να δουλεύουν, να διασκεδάζουν και να αισιοδοξούν για το μέλλον τους. 

Η πιο ενδιαφέρουσα πληροφορία που περιέχεται στο κεφάλαιο αυτό, όμως, είναι η πλήρης ανασκευή της εντύπωσης που επικράτησε στη Μεταπολίτευση ότι «όλοι» περίμεναν την εκδήλωση πραξικοπήματος πριν από τις (προγραμματισμένες) εκλογές του 1967 και η μόνη έκπληξη ήταν ότι το πραξικόπημα το έκαναν οι συνταγματάρχες και όχι ο βασιλιάς (σελ. 56). Αυτό είναι ανακριβές – όπως τόσα άλλα που έχουμε μάθει να πιστεύουμε μετά το 1974 για την ιστορία της πατρίδας μας.

Ο Τσίρκας, στη Χαμένη Άνοιξη, υποστήριξε ότι, πριν από την 21η Απριλίου 1967, «όλοι περίμεναν» την εκδήλωση πραξικοπήματος. Το επαναλαμβάνει ο Παύλος Τσίμας στη σειρά για τον Σαββόπουλο που προβλήθηκε στον ΣΚΑΪ. Στην πραγματικότητα, όπως τεκμηριώνει ο Καλύβας, πιάστηκαν όλοι στον ύπνο. Κανείς δεν περίμενε τίποτε. Κάποια τυχαία δήλωση, σε ανύποπτο χρόνο, για δημιουργία εντυπώσεων, χωρίς στοιχεία, κάποιου βουλευτή της ΕΔΑ στη Βουλή την περίοδο 1965-67, απέκτησε, κατά τη Μεταπολίτευση, μυθικές διαστάσεις, χωρίς βάση. Το ερώτημα που υπονοείται στο Bing Bang είναι: εάν περιμένατε όντως πραξικόπημα, γιατί διατυμπανίζετε την ανικανότητά σας, η οποία στοιχειοθετείται από τη σύλληψή σας το πρωί της 21ης Απριλίου με τις πιτζάμες σας;

Το δεύτερο αξιοσημείωτο που αναδύεται από τις σελίδες του Big Bang είναι η αντίδραση του αριστερού κοινού του Διονύση Σαββόπουλου όταν το 1969 πήγε στο Ροντέο, κοντά στην Πλατεία Βικτωρίας, και παρουσίασε το Περιβόλι του Τρελλού. Ο νέος κύκλος τραγουδιών του Σαββόπουλου δεν ήταν κιθάρα-φυσαρμόνικα-τροβαδούρος-μπροστά-στο-μικρόφωνο, αλλά είχε πλούσια ενορχήστρωση, καταπληκτικές μελωδίες, τραγούδια για τον έρωτα κ.λπ, σε αντίθεση με το Φορτηγό, που θύμιζε τα τραγούδια διαμαρτυρίας του Μπομπ Ντύλαν, της περιόδου 1962-64.

Ε λοιπόν, οι «δικοί του», όπως αποκαλεί τους Λαμπράκηδες και τους άλλους αριστερούς νεαρούς που αποτελούσαν το κοινό του στην Πλάκα, μέχρι το 1967 (σελ. 200), του γύρισαν την πλάτη, γιατί τα καινούργια τραγούδια ήταν «αμερικάνικα» και «στροφή προς τον καταναλωτισμό». Φυσικά, το Περιβόλι του Τρελλού αναγνωρίζεται σήμερα ως ένα από τα τρία καλύτερα άλμπουμ του Σαββόπουλου...

Ακριβώς την ίδια αντίδραση, όμως, είχαν και οι πρώτοι θαυμαστές του Μπομπ Ντύλαν, όταν, το 1965, σταμάτησε να γράφει μουσική για ακουστική κιθάρα και φυσαρμόνικα και το γύρισε στην ηλεκτρική ροκ. Το προϊόν εκείνης της στροφής ήταν το μνημειώδες άλμπουμ Highway 61 Revisited, ίσως το καλύτερο άλμπουμ στην ιστορία της ροκ μουσικής και το έργο που θεωρούν πολλοί αμερικανοί κριτικοί το «εναρκτήριο λάκτισμα των ’60s».

Εύκολα μπορεί κανείς να διαπιστώσει, ότι η στενοκεφαλιά και ο δογματικός φανατισμός δεν είναι προνόμιο της ελληνικής Αριστεράς. Το είδος ευδοκιμεί και εις την Εσπερία...

Όπως έγραψα στην αρχή αυτού του σημειώματος, το Big Bang θα αποτελέσει στα επόμενα χρόνια τοπόσημο του πολιτισμού μας και σημείο αναφοράς για την ιστοριογραφία της σύγχρονης Ελλάδος. Είναι ένα έργο ριζοσπαστικό, γιατί ανατρέπει πάγιες αντιλήψεις που ήταν λανθασμένες και αποτέλεσμα των χειρότερων εκφάνσεων της Μεταπολίτευσης. Επίσης, είναι έργο δημιουργικό γιατί εμπλουτίζει την ιστοριογραφία της πατρίδας μας. Τέλος, είναι έργο αισιόδοξο και πατριωτικό, γιατί δείχνει τον ελληνικό λαό κάτω από ένα ιδιαίτερα κολακευτικό πρίσμα: περιγράφει ένα λαό που αποτίναξε τη μιζέρια και τη μαυρίλα της δικτατορίας των συνταγματαρχών, λίγο ώς πολύ αγνόησε τους ίδιους και τις απαγορεύσεις τους και ξεχύθηκε σε μια γιορτή τέχνης και ζωής που λίγες άλλες χώρες που έχουν υποστεί απώλεια των ελευθεριών τους έχουν βιώσει. 

Αν και ο Διονύσης Σαββόπουλος το βροντοφώναξε εννιά χρόνια μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, εδώ ταιριάζει το  «Εθνική Ελλάδος γειά σου!» για τα όσα σημαίνει το Big Bang σχετικά με το ποιοι είμαστε.

^[1]  Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος και Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Στρεβλή Πορεία 1960-74, Μεταίχμιο, 2024.  Ο Χατζηβασιλείου χαρακτηρίζει «Δημόσια Ιστορία» το ιστορικό αφήγημα που προωθήθηκε από το χώρο ο οποίος εκτείνεται από το ΠΑΣΟΚ έως την άκρα Αριστερά, για την περίοδο 1950-1967, το οποίο επικράτησε στη Μεταπολίτευση και το οποίο είναι γεμάτο ανακρίβειες και στρεβλώσεις της πραγματικότητας, όπως δείχνει στο βιβλίο αυτό.