Την επόμενη ημέρα ξεκίνησε μια περίοδος 25 ετών, στη διάρκεια της οποίας η Ελλάδα από αγροτική, υπανάπτυκτη και κατεστραμμένη, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οικονομία, μετατράπηκε σε πλούσια βιομηχανική χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, με μέσο ετήσιο ρυθμό μεγέθυνσης της οικονομίας της (το 1955-81) ίσο με 6,1% – τον δεύτερο υψηλότερο ρυθμό οικονομικής μεγέθυνσης στον κόσμο μετά την Ιαπωνία.
Η περίοδος εκείνη αποτέλεσε για τον ελληνικό λαό τα καλύτερα 25 χρόνια της νεότερης ιστορίας του: ποτέ, πριν από το 1955 ή μετά το 1981, δεν βελτιώθηκε τόσο πολύ και τόσο γρήγορα το βιοτικό επίπεδο των Ελλήνων όσο τότε.
Η ανακοίνωση της 4ης Ιανουαρίου 1956 ήταν το επιστέγασμα μιας πορείας που ξεκίνησε εν μέσω του εμφυλίου πολέμου, τον Μάιο του 1948.
«Ο πιο επιτυχημένος υπουργός»
Ο Καραμανλής άρχισε να επιδεικνύει τις ικανότητές του ήδη από την εξάμηνη θητεία του στο υπουργείο Μεταφορών (Μάιος-Νοέμβριος 1948), όταν ξεκίνησε τον εξηλεκτρισμό επαρχιακών πόλεων, έδωσε σε δημόσια χρήση επισκευασμένους δρόμους που είχαν καταστραφεί επί Κατοχής, ήρθε σε σύγκρουση με ξένες εταιρείες (π.χ. την αγγλική Πάουερ) που παρείχαν ηλεκτρισμό και δημόσιες συγκοινωνίες στην Αθήνα και αλλού αλλά αρνούνταν να αναβαθμίσουν τις υπηρεσίες τους και δημιούργησε χρηματοδοτικό μηχανισμό για την εξομοίωση των τιμών των εισιτηρίων των τρένων σε όλη τη χώρα.
Τον Νοέμβριο του 1948 ανέλαβε το υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας. Η Ελλάδα είχε 700 χιλιάδες εσωτερικούς πρόσφυγες, λόγω της Κατοχής και του Εμφυλίου, εκ των οποίων οι 400 χιλιάδες ήταν στη βόρειο Ελλάδα. Ήτοι, συνολικά, περίπου το 10% του πληθυσμού. Το πρόβλημα αυτό «ανήκε» πλέον στον Καραμανλή. Τους επόμενους 12 μήνες βρέθηκε ελάχιστα στην Αθήνα. Επισκέφτηκε όλες τις πόλεις που φιλοξενούσαν πρόσφυγες και έδινε λύσεις επιτόπου στα προβλήματα που υπήρχαν. Μάλιστα, μερικές ημέρες ή εβδομάδες μετά την πρώτη επίσκεψή του, ξαναπήγαινε στις πόλεις αυτές για να επιθεωρήσει την εφαρμογή των οδηγιών και των αποφάσεών του. Οι επισκέψεις αυτές αφορούσαν και πόλεις που βρίσκονταν στο επίκεντρο των εμφύλιων μαχών, όπως το Καρπενήσι τον Ιανουάριο του 1949.
Η φρενήρης δραστηριότητά του γρήγορα έγινε αντιληπτή από τον Τύπο, ακόμη και τον αντιπολιτευόμενο, του Κέντρου, που άρχισε να τον περιβάλλει με εγκωμιαστικά σχόλια και να τον θεωρεί τον πιο επιτυχημένο υπουργό της κυβέρνησης. Το 1949 υπέβαλε στο Κοινοβούλιο τον Ν. 894 για την αντιμετώπιση του προσφυγικού προβλήματος από τον Εμφύλιο και για τον επαναπατρισμό και την αποκατάσταση των προσφύγων. Ο νόμος 894 θεωρήθηκε ως το πιο σημαντικό νομοθέτημα εκείνης της περιόδου.
Το 1952 κέρδισε τις εκλογές ο Εθνικός Συναγερμός του αρχιστράτηγου Αλέξανδρου Παπάγου και ο Καραμανλής ανέλαβε το υπουργείο Δημοσίων Έργων. Η πρώτη του ενέργεια ήταν να ξεκινήσει αμέσως το έργο της διασύνδεσης της Υλίκης με τη λίμνη Μαραθώνα για την επίλυση του δραματικού προβλήματος της ύδρευσης της πρωτεύουσας, οι κάτοικοι της οποίας έπαιρναν ακόμη νερό από νερουλάδες. Μετά, επέκτεινε το λιμάνι του Πειραιά και ξεκίνησε πρόγραμμα οδοποιίας στον Πειραιά.
Στην Αθήνα ξήλωσε τις γραμμές του τραμ και εξεδίωξε την αγγλική εταιρεία Πάουερ από τις δημόσιες συγκοινωνίες της πρωτεύουσας γιατί αρνούνταν να επεκτείνει και να εκσυγχρονίσει το δίκτυο της, με αποτέλεσμα να πάσχουν οι δημόσιες συγκοινωνίες. Αντίθετα με τη μυθολογία που έχει αναπτυχθεί, κυρίως τα μεταπολιτευτικά χρόνια, οι κάτοικοι της Αθήνας χειροκρότησαν το ξήλωμα των τραμ.
Δημιούργησε τη λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου, τη λεωφόρο Αθηνών απ’ την Αχιλλέως έως τον Σκαραμαγκά, και σχεδίασε τη δημιουργία 1.200 χιλιομέτρων εθνικών οδών σε όλη τη χώρα και την επισκευή οδών μήκους 1.500 χιλιομέτρων. Επίσης ανακοίνωσε τη δημιουργία υδροηλεκτρικών φραγμάτων στους ποταμούς Αλιάκμονα και Αξιό στη βόρεια Ελλάδα και στον Αχελώο στη δυτική.
Τον Αύγουστο του 1953 καταστράφηκαν η Ζάκυνθος και η Κεφαλονιά από σεισμούς και, λίγο καιρό μετά, ο Βόλος και η Σαντορίνη. Το έργο της ανοικοδόμησης ανέλαβε ο υπουργός Συντονισμού Σπύρος Μαρκεζίνης. Όμως, για μήνες, δεν προχωρούσε καμιά κυβερνητική ενέργεια. Τότε, με εισήγηση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, το έργο ανέλαβε ο Καραμανλής. Μέσα σε χρόνο ρεκόρ προχώρησε η ανοικοδόμηση των περιοχών. Χτίσθηκαν 72 χιλιάδες νέες κατοικίες και ανακατασκευάστηκαν όλα τα δημόσια κτίρια. Ο Καραμανλής είχε τα συνεργεία να εργάζονται μέχρι τα μεσάνυχτα και επιθεωρούσε ο ίδιος προσωπικά τις εργασίες.
Όταν, στις 6 Απριλίου 1955, συνόδευσε τον Παύλο και τη Φρειδερίκη στα εγκαίνια των ανακαινισμένων δημοσίων κτιρίων στη Ζάκυνθο απάντησε ως εξής στους επαίνους των τοπικών αρχόντων: «Δεν έκανα παρά το καθήκον μου».
Όλα αυτά έκαναν εντύπωση. Εκτός από τον Τύπο και τον λαό, έκαναν εντύπωση και στο Παλάτι.
Η πολιτική κρίση του 1954-55 και η άνοδος του Καραμανλή στην πρωθυπουργία
Η χώρα μπήκε σε πολιτική κρίση μετά τις πρόωρες δημοτικές εκλογές του Νοεμβρίου 1954, όταν συνδυασμοί αποτελούμενοι από συνεργασίες κεντρώων κομμάτων (ΔΚΕΛ και ΕΠΕΚ) και της ΕΔΑ κέρδισαν τις εκλογές για τους δήμους Αθηναίων, Θεσσαλονίκης, κ.ά. Στις συνεργασίες αυτές δεν συμμετείχε το κύριο κόμμα του κεντρώου χώρου, το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Γεωργίου Παπανδρέου.
Στα μέσα Νοεμβρίου 1954 η πολιτική κρίση βάθυνε, όταν παραιτήθηκε ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Συντονισμού Σπύρος Μαρκεζίνης, με ομάδα βουλευτών του, με αφορμή τις επικρίσεις που δέχτηκε από τον Παπάγο για το χειρισμό των διαπραγματεύσεων με τις γερμανικές εταιρίες Telefunken και Siemens για την προμήθεια τηλεπικοινωνιακού υλικού.
Η κατάσταση, για την κυβέρνηση, επιδεινώθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 1954, όταν η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ απέρριψε την ελληνική πρόταση συζήτησης του Κυπριακού. Μεταξύ των χωρών που καταψήφισαν την ελληνική πρόταση ήταν χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ, ανάμεσά τους και οι ΗΠΑ. Ακολούθησαν αιματηρές διαδηλώσεις διαμαρτυρίας για το θέμα στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και σε άλλες πόλεις της χώρας. Η εξέλιξη αυτή θεωρήθηκε πλήγμα για το κύρος και τις ηγετικές φιλοδοξίες του υπουργού Εξωτερικών Στέφανου Στεφανόπουλου, ο οποίος, μετά την παραίτηση και την αποχώρηση του Μαρκεζίνη, εθεωρείτο, μαζί με τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, ο επικρατέστερος υποψήφιος για να διαδεχθεί τον Παπάγο.
Τον Φεβρουάριο του 1955 αρρώστησε ο Παπάγος από άγνωστη, μέχρι σήμερα, ασθένεια και η χώρα ουσιαστικά έμεινε ακυβέρνητη ώς το θάνατο του, στις 5 Οκτωβρίου 1955. Όλη την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1955 η κυβέρνηση παρέπαιε ενώ η ασθένεια του Παπάγου περιβαλλόταν από όλο και περισσότερη μυστικότητα. Οι φήμες έδιναν και έπαιρναν, καθώς και οι διαγκωνισμοί των δύο επικρατέστερων διαδόχων του, Στεφανόπουλου και Κανελλόπουλου, για την προσέλκυση υποστήριξης από την κοινοβουλευτική ομάδα του Συναγερμού.
Το καλοκαίρι του 1955, η Βρετανία πρότεινε την Τριμερή διαπραγμάτευση με την Ελλάδα και την Τουρκία για τη διευθέτηση του Κυπριακού. Η Ελλάς προσήλθε στο Λονδίνο χωρίς ενθουσιασμό και χωρίς επεξεργασμένες θέσεις λόγω της ασθένειας του Παπάγου.
Όμως, στις 6-7 Σεπτεμβρίου ξέσπασε το γεγονός που άλλαξε τα πάντα: το πογκρόμ εναντίον των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης. Το πρωί μετά τα βίαια επεισόδια, ο Στεφανόπουλος προσήλθε στις διαπραγματεύσεις της Τριμερούς στο Λονδίνο ανενημέρωτος για τις εξελίξεις και συνέχισε τις συνομιλίες με τους Τούρκους χωρίς να γνωρίζει ότι στην Κωνσταντινούπολη καίγονταν ελληνικά σπίτια και περιουσίες. Αυτή ήταν η ταφόπλακα της υποψηφιότητάς του για τη διαδοχή του Παπάγου στην ηγεσία της κυβέρνησης.
Ένα μήνα μετά, τη νύχτα της 4ης προς την 5η Οκτωβρίου 1955, πέθανε ο Παπάγος και όλοι, συμπεριλαμβανομένων των διπλωματών της αμερικανικής πρεσβείας, θεωρούσαν βέβαιο ότι ο επόμενος πρωθυπουργός θα ήταν ο Στεφανόπουλος. Όμως, όλοι υπολόγιζαν χωρίς τον Παύλο, ο οποίος, το απόγευμα της 5ης Οκτωβρίου, κάλεσε τον Καραμανλή και του έδωσε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης.
Οι ΗΠΑ αιφνιδιάστηκαν απόλυτα από την επιλογή Καραμανλή, όπως φαίνεται από διαδοχικά τηλεγραφήματα των επόμενων ημερών από την πρεσβεία προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Το ίδιο και το Λονδίνο. Οι άγγλοι διπλωμάτες μάλιστα, στα τηλεγραφήματά τους από την Αθήνα, αναφέρονταν στον Καραμανλή με σχεδόν απαξιωτικά σχόλια: η υπόθεση της εκδίωξης της Πάουερ από τις συγκοινωνίες των Αθηνών δεν είχε ξεχαστεί.
Η κυβέρνηση ορκίστηκε στις 6 Οκτωβρίου 1955 και πήρε ψήφο εμπιστοσύνης στις 12, με 200 ψήφους υπέρ, 77 κατά και 19 απόντες. Στις προγραμματικές δηλώσεις του ο Καραμανλής δεσμεύτηκε να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές πριν από την άνοιξη του 1956.
Αμέσως μετά την ορκωμοσία του ξεκίνησε μια καταιγιστική περίοδος πρωτοβουλιών του νέου πρωθυπουργού που έθεσε τον τόνο τού τι επρόκειτο να ακολουθήσει τα επόμενα 8 χρόνια.
Καταρχάς, απέσυρε τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις από την Κορέα και από τις ασκήσεις του ΝΑΤΟ, καθώς και την ελληνική αντιπροσωπεία από το στρατηγείο της Συμμαχίας στη Σμύρνη, εωσότου η Τουρκία παράσχει ικανοποίηση για το πογκρόμ της Κωνσταντινούπολης.
Στη συνέχεια, ανακοίνωσε την κατάργηση του καθεστώτος ετεροδικίας των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων που στάθμευαν στην Ελλάδα και την έναρξη διαπραγματεύσεων για νέο καθεστώς.
Όσον αφορά τα εσωτερικά, μείωσε τους δασμούς και τους φόρους σε είδη πρώτης ανάγκης (3/11), αμνήστευσε όλους τους καταδικασθέντες στη Δίκη της Αεροπορίας και απέλυσε 1.100 πολιτικούς κρατούμενους (5/11), ανακοίνωσε την έναρξη των έργων για τα μεγάλα υδροηλεκτρικά φράγματα στον Μέγδοβα και τον Αχελώο, το θερμοηλεκτρικό εργοστάσιο στην Πτολεμαΐδα, τον εξηλεκτρισμό της Κρήτης και την άμεση δημιουργία ναυπηγείου (10/11), τη θεμελίωση του πρώτου διυλιστηρίου στην Ελλάδα, στον Ασπρόπυργο (15/12), αναπροσαρμογές στις εργατικές αμοιβές, την έναρξη καταβολής δώρων Χριστουγέννων και Πάσχα, προσαύξηση των αμοιβών για εργασία τη νύχτα, στις γιορτές, το Σαββατοκύριακο και υπερωριακά (17/11).
Η ίδρυση της ΕΡΕ και οι εκλογές του 1956
Στις 4 Ιανουαρίου 1956, ο Καραμανλής ανακοίνωσε την ίδρυση της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ένωσης. Στο νέο κόμμα προσχώρησαν αμέσως σχεδόν όλα τα στελέχη και οι βουλευτές του Ελληνικού Συναγερμού. Το σημαντικότερο, όμως, ήταν ότι προσχώρησαν και επιφανείς κεντρώοι πολιτικοί, όπως ο Ευάγγελος Αβέρωφ, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο Γρηγόρης Κασιμάτης, κ.ά. Μάλιστα, οι κεντρώοι αυτοί πολιτικοί ανέλαβαν από την πρώτη ημέρα σημαντικά καθήκοντα στην ΕΡΕ, γινόμενοι μέλη της ηγετικής ομάδας του νέου κόμματος και στενοί συνεργάτες του Καραμανλή.
Η κεντροδεξιά φυσιογνωμία της ΕΡΕ που, φυσικά, έρχεται σε σύγκρουση με τις ανοησίες οι οποίες έχουν γραφτεί κατά κόρον στη Μεταπολίτευση, δεν ήταν ούτε έκπληξη αλλά ούτε και κινούμενη από εκλογικούς υπολογισμούς. Ο Καραμανλής είχε έλθει σε επαφή με αυτούς τους κεντρώους πολιτικούς ήδη από τα χρόνια της Κατοχής, όταν συμμετείχε στην άτυπη «ομάδα σοσιαλιστικού προβληματισμού» που συναντιόταν στο σπίτι του Τσάτσου και συζητούσε τις πολιτικές που έπρεπε να εφαρμοστούν στην Ελλάδα μετά την Κατοχή για να ξεπεράσει η χώρα την υπανάπτυξη.
Τα χρόνια που ακολούθησαν, ο Καραμανλής δεν έπαψε ποτέ να διακηρύσσει ότι η Ελλάδα έπρεπε να ξεπεράσει τον Εθνικό Διχασμό και τις έριδες που την ταλάνισαν επί δεκαετίες. Άρα, η συστράτευσή του με κεντρώες δυνάμεις δεν ήταν «άνοιγμα προς το κέντρο» αλλά στάση απολύτως συνεπής με τις πολιτικές θέσεις του, τις οποίες δεν δίσταζε να δημοσιοποιεί σε κάθε ευκαιρία.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί εδώ ότι από τους 299 υποψήφιους βουλευτές της ΕΡΕ στις εκλογές του Φεβρουαρίου 1956, οι 128 (43%) δεν προέρχονταν από τον Ελληνικό Συναγερμό και οι περισσότεροι κατέβαιναν στον πολιτικό στίβο για πρώτη φορά.
Στις εκλογές της 19ης Φεβρουαρίου 1956, η ΕΡΕ του Καραμανλή πήρε 47,4% και 165 έδρες.
Την επόμενη ημέρα ξεκίνησε μια περίοδος 25 ετών, στη διάρκεια της οποίας η Ελλάδα από αγροτική, υπανάπτυκτη και κατεστραμμένη, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οικονομία μετατράπηκε σε πλούσια βιομηχανική χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, με μέσο ετήσιο ρυθμό μεγέθυνσης της οικονομίας της (το 1955-81) ίσο με 6,1% – τον δεύτερο υψηλότερο ρυθμό οικονομικής μεγέθυνσης στον κόσμο μετά την Ιαπωνία.
Η περίοδος εκείνη αποτέλεσε τα καλύτερα 25 χρόνια της νεότερης ελληνικής ιστορίας για τον ελληνικό λαό: ποτέ, πριν από το 1955 ή μετά το 1981, δεν βελτιώθηκε τόσο πολύ και τόσο γρήγορα το βιοτικό επίπεδο των Ελλήνων όσο τότε.
Σήμερα, αξίζει να θυμηθούμε το γεγονός που αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο του ελληνικού μεταπολεμικού οικονομικού θαύματος. Αυτό που είμαστε είναι αυτό που ήμασταν, δηλαδή η ιστορία μας.
Οι πηγές που χρησιμοποίησα για το παρόν άρθρο ήταν οι εξής:
- Maurice Genevoix, The Greece of Karamanlis, Doric Publications, Ltd., London, 1973.
- Κωνσταντίνος Τσάτσος, Ο Άγνωστος Καραμανλής, Εκδοτική Αθηνών, 3η Έκδοση, 1989.
- Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Η Άνοδος του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην Εξουσία, 1954-56, Πατάκη, 2001.
- Κρις Μ. Γούντχαουζ, Καραμανλής: Ο Ανορθωτής της Ελληνικής Δημοκρατίας, Μορφωτική Εστία, 1982.
- Περικλής Φ. Κωνσταντινίδης, Πόσο μας κόστισε ο κρατισμός από το 1981, The Books' Journal, 29/4/2025.
