Τεύχος 172

O David Ricks είναι ένας ποιητής υψηλών αναγνωστικών απαιτήσεων, ιδιαίτερα για τους μη αγγλόφωνους αναγνώστες. Η επισήμανση του Διονύση Καψάλη, στη συμβολή του στο παρόν αφιέρωμα, ότι το ποίημα «For William Lawes» «είναι αξεδιάλυτα δεμένο με τη γλώσσα του και τις ποιητικές δυνατότητες της γλώσσας του» ισχύει, νομίζω, γενικότερα για την ποίηση του Ricks, καθιστώντας το έργο των επίδοξων μεταφραστών του δύσκολο στοίχημα. Ο Νάσος Βαγενάς έχει ήδη ανταποκριθεί με επιτυχία στο στοίχημα αυτό και τα δεκατέσσερα ποιήματα του Ricks που έχει μεταφράσει βρίσκονται πλεόν συγκεντρωμένα σε μια δίγλωσση έκδοση^[1], που φέρνει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό σε επαφή με μια ποίηση συχνά λόγια αλλά πάντοτε γεμάτη έγνοια και συμπόνια για τον άνθρωπο· μια ποίηση στοχαστική και συγχρόνως ατμοσφαιρική, ενίοτε υπνωτιστική χάρη στη μαεστρική ενορχήστρωση των λέξεων, των φράσεων, των σημείων στίξης, του μέτρου, κάποτε και της ρίμας. Ήχος και νόημα συλλειτουργούν στους στίχους της με τρόπο θαυμαστό. «Η ποίηση είναι μια τέχνη που χρειάζεται εργαλεία», τονίζει ο Ricks σε συνέντευξή του· «γνώση της στιχουργικής, στοιχεία της μετρικής, που ξεφεύγουν από τους σύγχρονους ποιητές»^[2].

Ο David Ricks είναι ένα από τα θρυλικά πρόσωπα των ελληνικών σπουδών στην Αγγλία. Ομότιμος πλέον καθηγητής της Νεοελληνικής και Συγκριτικής Φιλολογίας, δίδαξε στο Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου από το 1989 ώς το 2020. Επιδραστικός καθηγητής, έχει αφήσει θαυμάσιες εντυπώσεις στους φοιτητές του, οι περισσότεροι καθηγητές Νεοελληνικής Φιλολογίας σε διάφορα πανεπιστήμια. Επιπλέον της εργώδους προσφοράς του στο Τμήμα του Πανεπιστημίου όπου εργάστηκε, σημαντικές θεωρούνται οι ποιητικές καταθέσεις του και το μεταφραστικό έργο του.

Συνέντευξη της ποιήτριας και συγγραφέα Γαλάτειας Καζαντζάκη (1881-1962) στον Φώτο Γιοφύλλη, στον Ελεύθερο Λόγο, 16 Ιουλίου 1923.

Νίκος Αμανίτης, Ο αγνοούμενος του Ματαρόα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 672 σελ.

Στα τέλη Δεκεμβρίου του 1945, σε μια πολύ δύσκολη εποχή στην Ελλάδα, όταν η μάχη της Αθήνας είχε τελειώσει με ήττα του ΕΛΑΣ και η βαθιά πολιτική διαίρεση στη χώρα προοιωνιζόταν την τελευταία αιματηρή φάση του εμφυλίου, ο τότε διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Οκτάβ Μερλιέ, και μαζί του ο Ροζέ Μιλλιέξ, φυγάδευσαν πολλούς έλληνες επιστήμονες και καλλιτέχνες με το πλοίο Ματαρόα. Από τον Πειραιά, οι επιβάτες του πλοίου κατέληξαν στον Τάραντα της νότιας Ιταλίας, πριν οδηγηθούν στο Παρίσι, όπου άρχισαν μια νέα ζωή, που για πολλούς υπήρξε διαπρεπής. Ανάμεσα σε πολλές μετέπειτα πασίγνωστες προσωπικότητες βρίσκεται και ο άγνωστος ήρωας της μυθιστορίας του Νίκου Αμανίτη, ο ζωγράφος Νίκος Μπαλόγιαννης, ή Νίκος Μπελ Τζον – τη διαδρομή του οποίου ο συγγραφέας ερευνά, γράφοντας ένα γοητευτικό βιβλίο μη μυθοπλαστικής φαντασίας. [ΤΒJ]

Χριστίνα Ντουνιά, Το όνειρο και το πάθος. Κ. Γ. Καρυωτάκης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2025, 400 σελ.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά την κυκλοφορία της εμβληματικής για την καρυωτακική βιβλιογραφία μονογραφίας της, Κ. Γ. Καρυωτάκης. Η αντοχή μιας αδέσποτης τέχνης (2000), που ασχολείται με την πρόσληψη του έργου του από τους κριτικούς και τους ομοτέχνους του κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα, η Χριστίνα Ντουνιά επανέρχεται στον Καρυωτάκη, για να διατρανώσει την πίστη της στην υψηλή αξία και τον ρηξικέλευθο, πρωτοποριακό χαρακτήρα της ποίησής του και να διατυπώσει νέες ερμηνευτικές προτάσεις.

Τιμούμε […] τον πολυσχιδή συγκριτολόγο-νεοελληνιστή, τον χαρισματικό δάσκαλο, τον πνευματώδη ποιητή, τον δεξιοτέχνη μεταφραστή David Ricks, ομότιμο καθηγητή Νεοελληνικής και Συγκριτικής Φιλολογίας στο King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Όλες αυτές οι ιδιότητες, που δύσκολα ξεχωρίζονται, συμποσούνται στην ακόλουθη διαπίστωση: η αγάπη του David Ricks για τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό και η αφοσίωσή του στην καλλιέργεια και τη διδασκαλία τους ήταν και είναι μια σχέση συμβιωτική, που έχει τις ρίζες της στην οικογενειακή του παράδοση, καθορίζει το σεμνό ήθος και την κοσμοθεωρία του και αγκαλιάζει όλα εκείνα με τα οποία καταπιάνεται.[1]

1. «Δεξιός αναρχικός»: γέννηση και διφορούμενα ενός οξύμωρου^[1]

Όταν ισχυριζόμαστε ότι κάποιος είναι «δεξιός αναρχικός», το ερώτημα τίθεται αυτόματα: για ποια «Δεξιά» πρόκειται; Αντεπαναστατική (παραδοσιοκρατική ή αντιδραστική), συντηρητική, φιλελεύθερη, βοναπαρτιστική (ή αυταρχική), λαϊκιστική, εθνικιστική, επαναστατική ή φασιστική; Ή, ακόμα, ρατσιστική και αντισημιτική; Επιπλέον, το να λέμε ότι κάποιος είναι «δεξιός αναρχικός» προϋποθέτει ότι μπορούμε να απαντήσουμε στο ερώτημα: ποιόν τύπο αναρχισμού απεικονίζει; Ατομικιστικό ή κολεκτιβιστικό, αντικαπιταλιστικό ή ελευθεριακό, πασιφιστικό ή επαναστατικό (ακόμα και τρομοκρατικό), μηδενιστικό ή προοδευτικο-εξελικτικό, άθεο ή χριστιανικό (ή και βουδιστικό); Ενώ η κατηγοριοποίηση «δεξιός αναρχικός» θα έπρεπε να επιτρέπει να ταυτοποιείται πολιτικά το αναφερόμενο άτομο, αποδεικνύεται, μετά τη σχετική ανάλυση, διφορούμενη, αμφίσημη, και μάλιστα αυτο-αντιφατική, οδηγώντας σε σύγχυση. Το γοητευτικό οξύμωρο «δεξιός αναρχικός» θα μπορούσε να γίνει στάχτη στα μάτια. Προσκρούουμε και πάλι στην απατηλή σαφήνεια ενός παράδοξου χαρακτηρισμού ο οποίος έλκει την προσοχή, αλλά όχι για πολύ. Η εξέταση της περίπτωσης Σελίν έχει τη χρησιμότητα μιας απόδειξης για την ισχνή επιχειρησιακή αξία της έννοιας «δεξιός αναρχισμός».

Η έρευνα και η συγγραφή με τη Νατάσα Τριανταφύλλη ενός βιβλίου που ερευνά την εποχή της δικτατορίας (Big Bang, 1970-1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας), μας έθεσε αναπόφευκτα αντιμέτωπους με κάποια αισθήματα αμηχανίας έως και ενόχλησης, που προκαλεί οποιαδήποτε αναφορά στην περίοδο αυτή ξεφεύγει από τα τετριμμένα και αέναα επαναλαμβανόμενα κλισέ που όλοι γνωρίζουμε. Η αντίδραση αυτή έχει ενδιαφέρον γιατί μας αποκαλύπτει κρυμμένους μηχανισμούς της συλλογικής μνήμης.

Στο τέλος του 2025 κυκλοφόρησε το πολυαναμενόμενο βιβλίο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου Ε. Χ. Γονατάς. Μικρές και παράξενες ιστορίες. Το βιβλίο της Αμπατζοπούλου έχει ξεχωριστή σημασία: είναι το πρώτο αυτοτελές βιβλίο με θέμα το έργο του Γονατά, ενός απ’ τους σπουδαιότερους συγγραφείς της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Γιατί όμως δεν είχε γραφτεί μέχρι σήμερα ένα τέτοιο βιβλίο; Ο Γονατάς δημοσιεύει τις ιστορίες του ήδη απ’ το 1945, όταν εξέδωσε, σε ηλικία μόλις 20 ετών, τον Ταξιδιώτη, και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Από το θάνατό του, το 2006, έχουν περάσει πια σχεδόν είκοσι χρόνια. Γιατί λοιπόν δε βρέθηκε κάποιος μελετητής όλα αυτά τα χρόνια της ζωής του Γονατά, αλλά και μετά το θάνατό του και μέχρι σήμερα, ο οποίος ν’ ασχοληθεί σε βάθος με τη μελέτη του έργου του;

Στάθης Ν. Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 716 σελ.

Αντέχουμε να δούμε τη σχέση μας με τη δικτατορία χωρίς τις απλουστεύσεις της πιο πρόσφατης μεταπολιτευτικής μυθολογίας; Μπορούμε να παραδεχθούμε ότι η εικόνα για την κουλτούρα μας χτίστηκε εν μέρει πάνω σε έναν μύθο απόλυτης ρήξης, που μας βόλεψε πολιτικά και ηθικά, αλλά μας στέρησε αναλυτική διαύγεια και, ουσιαστικά, υπέταξε τη σκέψη μας και τις πεποιθήσεις μας σε μια αντιστασιακή τελεολογία, της οποίας «ο λαός» είναι το βασικό υποκείμενο; Το βιβλίο των Καλύβα-Τριανταφύλλη, για την άνθηση του πολιτισμού μέσα στη χούντα, μιλάει για το χτες αλλά, κυρίως για το σήμερα.