35 χρόνια Επιτροπή της Βενετίας: γιατί μας αφορά

Η Επιτροπή αριθμεί 61 μέλη: τα 46 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης καθώς και άλλα δεκαπέντε κράτη από όλον τον κόσμο. Τα μέλη της Επιτροπής ασχολούνται με συνταγματικά ζητήματα που, κατά κανόνα, τους υποβάλλουν θεσμικά όργανα των κρατών-μελών· συγκρίνουν πρακτικές και προτείνουν λειτουργικές λύσεις, συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση μιας κοινής ευρωπαϊκής συνταγματικής τεχνογνωσίας. Με άλλα λόγια, ο ρόλος της Επιτροπής είναι να βοηθά τα κράτη που απευθύνονται στην ίδια, έτσι ώστε να φέρουν τις έννομες τάξεις τους πιο κοντά στα ευρωπαϊκά πρότυπα στους τομείς της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου.

Για ποιο λόγο όμως μια Επιτροπή που εδρεύει στο Στρασβούργο έχει καθιερωθεί να αναφέρεται ως «Επιτροπή της Βενετίας»; Αυτό συμβαίνει διότι η Ολομέλειά της συνεδριάζει τέσσερις φορές το χρόνο στη Βενετία. Αν και, εκ πρώτης όψεως, η «Γαληνοτάτη» (Serenissima), όπως αποκαλούνταν η Βενετία κατά την περίοδο της ακμής της, δεν φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σχέση με το συνταγματικό δίκαιο, νομίζω ότι, συμβολικά, ταιριάζει με την αποστολή της Επιτροπής. Θα μπορούσε έτσι κάποιος να σημειώσει ότι στους αιώνες της πολιτικής και εμπορικής τους ισχύος, οι Ενετοί ανέπτυξαν ένα περίπλοκο θεσμικό σύστημα το οποίο, χωρίς να είναι δημοκρατία με τη σύγχρονη έννοια, διέθετε διαδικασίες και αντίβαρα που περιόριζαν την αυθαιρεσία και αποθάρρυναν τη συγκέντρωση εξουσίας. Παράλληλα, η ίδια η ιστορία της Βενετίας μοιάζει με υπενθύμιση της διαρκούς, και συχνά ταραχώδους, σχέσης μεταξύ της πολιτικής και του δικαίου.

Τη σχέση αυτή απέδωσε με ιδιαίτερα γλαφυρό τρόπο ο Θεόδωρος Ρουσόπουλος, πρόεδρος της κοινοβουλευτικής συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, στην ομιλία του στην επετειακή εκδήλωση της Επιτροπής στο Παλάτι των Δόγηδων, στις 11 Οκτωβρίου 2025, παρουσία, μεταξύ άλλων προσωπικοτήτων, των προέδρων της Δημοκρατίας της Ιταλίας, της Βόρειας Μακεδονίας και της Μολδαβίας. Ο Θ. Ρουσόπουλος υπενθύμισε ότι, τον τέταρτο αιώνα, άνθρωποι που μετακινούνταν πληθυσμιακά λόγω επιδρομών από τον βορρά οικοδόμησαν τη Βενετία «κυριολεκτικά μέσα στη λιμνοθάλασσα, πάνω σε νερό και άμμο», καρφώνοντας χιλιάδες ξύλινους πασσάλους βαθιά στο έδαφος, ώστε να δημιουργήσουν θεμέλια αρκετά ισχυρά για να στηρίξουν μια ολόκληρη πολιτεία για μια χιλιετία. Πρόσθεσε εύστοχα ότι αυτή η εύθραυστη βάση θυμίζει τη δικαιοσύνη, η οποία συχνά στηρίζεται σε αβέβαια πραγματικά δεδομένα, όμως οφείλει να αποδίδει σταθερές και δίκαιες κρίσεις. Αυτό το παράδοξο, τόνισε –το να χτίζεις σταθερότητα πάνω στην ευθραυστότητα– συνοψίζει και το έργο της Επιτροπής της Βενετίας: να μετασχηματίζει την αστάθεια της πολιτικής σε σταθερότητα δικαίου.

Πράγματι, αυτή η φιλοδοξία, δηλαδή να περιβάλλεται και να οργανώνεται η πολιτική μέσω κανόνων, διαδικασιών και εγγυήσεων, αποτελεί τη σταθερή επιδίωξη της Επιτροπής. Από τη δημιουργία της έως σήμερα έχει να επιδείξει ένα εκτενές και αξιοσημείωτο έργο παραγωγής «ήπιου δικαίου» (soft law), δηλαδή κειμένων που δεν είναι τυπικά δεσμευτικά αλλά λειτουργούν ως σημείο αναφοράς. Το έργο της περιλαμβάνει πάνω από 1.200 γνωμοδοτήσεις για συνταγματικά ζητήματα που σχετίζονται με συγκεκριμένα κράτη, καθώς και εκθέσεις για γενικότερα θέματα συνταγματικής οργάνωσης. Οι εργασίες της μνημονεύονται σε εκατοντάδες αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ενώ η ίδια έχει αναπτύξει στενή και θεσμοθετημένη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τον ΟΑΣΕ και τον Οργανισμό Αμερικανικών Κρατών.

Από τα κείμενα της Επιτροπής, το πιο εμβληματικό (και εκείνο στο οποίο έχει αναφερθεί περισσότερο τόσο η θεωρία όσο και η νομολογία, όχι μόνο σε εθνικό επίπεδο αλλά και στις αποφάσεις του ΕΔΔΑ και, πρόσφατα, του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης) είναι η «Λίστα κριτηρίων για το κράτος δικαίου» (Rule of Law Checklist). Στο κείμενο αυτό του 2016, η Επιτροπή ανέλαβε ένα δύσκολο εγχείρημα. Επιχείρησε να αποτυπώσει με αναλυτικό και παιδαγωγικό τρόπο τις αρχές και τα κριτήρια που συγκροτούν την έννοια του κράτους δικαίου και να εξηγήσει τι σημαίνει το καθένα στην πράξη. Μάλιστα, στην πιο πρόσφατη Ολομέλειά της, τον Δεκέμβριο του 2025, η Επιτροπή υιοθέτησε επικαιροποιημένη εκδοχή της Λίστας, ώστε να αναδείξει πτυχές του κράτους δικαίου που ήρθαν στο προσκήνιο ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία και να ενσωματώσει νέες προκλήσεις, όπως, κατεξοχήν, εκείνες που θέτει η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.

Τι είναι κράτος δικαίου

Η σημασία της Λίστας ως σημείου αναφοράς είναι προφανής. Νομίζω, όμως, ότι αξίζει να αναδειχθούν δύο συγκεκριμένες παράμετροι. Πρώτον, η ίδια η αποτύπωση σε ένα συνεκτικό κείμενο, του τι συνιστά «κράτος δικαίου» έχει αυτοτελή αξία. Ζούμε σε μια εποχή όπου η φιλελεύθερη δημοκρατία βάλλεται συνεχώς, όχι μόνο από όσα βλέπουμε να συμβαίνουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και σε αρκετά κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Καθημερινά διαπιστώνουμε τη θολότητα του δημοσίου διαλόγου, με σκόπιμες παραποιήσεις, κυρίως από τους πολιτικούς των άκρων, του νοήματος των λέξεων, με συνθήματα που υποκαθιστούν την πραγματικότητα και με τη συστηματική υποβάθμιση της λειτουργίας των θεσμών. Γι’ αυτό το λόγο, η δυνατότητα να ανατρέχει κανείς σε έναν απτό κατάλογο αρχών και κριτηρίων αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Όλοι, λίγο πολύ, «νιώθουμε» τι σημαίνει κράτος δικαίου όταν το επικαλούμαστε. Ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετο να συγκεκριμενοποιήσουμε αυτή την έννοια, να εξηγήσουμε πότε και γιατί ακριβώς παραβιάζεται και για ποιον λόγο αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις.

Δεύτερον, πιστεύω ότι η Λίστα αποτελεί και μεθοδολογικό επίτευγμα. Τα μέλη της Επιτροπής της Βενετίας προέρχονται από ποικίλες νομικές παραδόσεις, με διαφορετικές ιστορικές αφετηρίες ως προς την ίδια την έννοια του κράτους δικαίου. Η Checklist είναι προϊόν μακράς εργασίας και γόνιμου διαλόγου εντός της Επιτροπής, που κατέληξε σε έναν κοινό πυρήνα αρχών. Θα μπορούσε έτσι να υποστηριχθεί, χωρίς υπερβολή, ότι η Λίστα λειτουργεί ως κοινός τόπος του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού.

Και αυτό, τελικά, εξηγεί τη σημασία αλλά και την επιτυχία της Επιτροπής της Βενετίας. Η ίδια έχει καταφέρει να μετατρέψει το «ήπιο δίκαιο» σε πρακτικό εργαλείο επίλυσης συνταγματικών ζητημάτων για τα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η Επιτροπή δεν έχει εξουσία επιβολής των γνωμοδοτήσεών της. Έχει όμως συσσωρεύσει όλα αυτά τα 35 χρόνια θεσμικό κύρος, συγκριτική γνώση και την ικανότητα να διατυπώνει συγκεκριμένες προτάσεις σε ζητήματα συνταγματικής πρακτικής. Όταν μια γνωμοδότηση προτείνει λύσεις που εκπορεύονται από τα κοινά ευρωπαϊκά πρότυπα, αναπτύσσει, ακόμη και ως μη δεσμευτικό κείμενο, τη δυναμική να επηρεάσει ουσιαστικά μεταρρυθμίσεις και να συμβάλει στον δημόσιο διάλογο.

Ίσως εδώ βοηθά και πάλι μια απλή εικόνα από την ίδια τη Βενετία. Περπατώντας στα στενά της και αναζητώντας κάποια από τις γραφικές, περίκλειστες πλατείες της, είναι πολύ πιθανό να χαθείς στα δαιδαλώδη δρομάκια της πόλης. Με τον καιρό όμως διαπιστώνεις ότι, ευτυχώς, υφίστανται περισσότερες από μία διαδρομές που μπορούν να σε οδηγήσουν στον προορισμό σου.

Κάπως έτσι και στα συνταγματικά ζητήματα δεν υπάρχει πάντοτε μία και μόνη σωστή «συνταγή», μια μοναδική ορθή λύση. Συχνά, ανοίγονται διαφορετικοί δρόμοι που μπορούν να οδηγήσουν σε ένα λειτουργικό αποτέλεσμα, αρκεί να στηρίζονται σε αυστηρή και καλόπιστη μεθοδολογία και να αποτυπώνονται σε συγκεκριμένες, τεκμηριωμένες προτάσεις. Αυτό άλλωστε εξηγεί για ποιον λόγο, 35 χρόνια μετά την ίδρυσή της, η Επιτροπή της Βενετίας παραμένει σημείο αναφοράς για κάθε ευρωπαϊκό κράτος που επιθυμεί να ενισχύσει τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου.