Ένα τέτοιο ενδιαφέρον παράδειγμα παρέχουν τα κείμενα δυο σημαντικών, αλλά αμφιλεγόμενων προσωπικοτήτων, καθώς η καθεμιά τους «βαρύνεται» με αστοχίες τις οποίες οι άνθρωποι της Επιστήμης και οι άνθρωποι της Τέχνης δύσκολα θα ξεχάσουν.
Η πρώτη προσωπικότητα είναι ο Λουί Αγκασίζ (1807-1873), ένας μεγάλος φυσιοδίφης, γνωστός από τη θεωρία του για τους παγετώνες, αλλά και για την αντίθεσή του στην Εξελικτική θεωρία και την απόπειρα επιστημονικής θεμελίωσης του ρατσισμού.
Η άλλη, είναι ο ποιητής Έζρα Πάουντ, που ασπάστηκε τον φασισμό και διετέλεσε προπαγανδιστής του από το ραδιόφωνο του Μουσολίνι, ενώ ακόμη μαινόταν ο πόλεμος στην Ευρώπη.
Στα κείμενα λοιπόν αυτά διασταυρώνονται οι αντιλήψεις τους για τον ρόλο της παρατήρησης στην κατανόηση και την περιγραφή του κόσμου, είτε γίνεται με το μικροσκόπιο και τον δοκιμαστικό σωλήνα είτε με τον χρωστήρα, την πένα και τη σμίλη.
Το κείμενο του Αγκασίζ προέρχεται από το βιβλίο: Εισφορές στη Φυσική Ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, που εξέδωσε το 1857 και περιγράφει τη σκυφομέδουσα (Cyanea arctica) – τη μεγαλύτερη μέδουσα που συναντάται στα αμερικανικά νερά.
Θα τη δείτε να επιπλέει στο νερό (Cyanea arctica) εκθέτοντας έναν μεγάλο κυκλικό δίσκο από μια ουσία όχι ανόμοια της ζελατίνης. Ο δίσκος αυτός απλώνεται και μαζεύεται κατά τακτά χρονικά διαστήματα. Οι κινήσεις του θυμίζουν τόσο έντονα τις κινήσεις μιας ομπρέλας, η οποία ανοίγει και κλείνει εναλλάξ, ώστε οι συγγραφείς που έχουν περιγράψει παρόμοια ζώα, γενικώς, αποκαλούν τον ζελατινώδη δίσκο, σκιάδιο… Στα όργανα της κατώτερης επιφάνειας του δίσκου περιλαμβάνονται οκτώ δέσμες, οι οποίες εναλλάσσονται με οκτώ θυσάνους κεραιών. Οι τέσσερις από αυτές είναι κομψοί σάκκοι οι οποίοι κοσμούνται –ας μου επιτραπεί η έκφραση– με κυματιστά βολάν που προεκβάλουν καθ’ ομάδες, και θα μπορούσαν να παρομοιαστούν με διαδοχικά διογκούμενους και συρρικνούμενους βότρυες σταφυλιών. Αυτοί οι βότρυες εναλλάσσονται με μάζες πτυχώσεων οι οποίες κρέμονται σαν πλούσιες κυματίζουσες κουρτίνες που θυμίζουν –σε όσους είχαν την ευκαιρία να είναι μάρτυρες του φαινομένου– το τρεμόπαιγμα της σερπαντίνας του Βορείου Σέλαος.
Διαβάζοντας το κείμενο ενδέχεται να θεωρήσετε ότι ο Αγκασίζ σπαταλά αλύπητα τις λέξεις. Αν όμως το ξανασκεφτείτε, ίσως συμφωνήσετε πως ο πλεονασμός αυτός δεν είναι άσκοπος, καθώς εξυπηρετεί την εναργή περιγραφή του δείγματος. Ακόμη περισσότερο, ότι η ποιητικότητα του κειμένου, όχι μόνο δεν πλήττει την επιστημονική ακρίβεια του αλλά την υπηρετεί με τις γοητευτικές μεταφορές και παρομοιώσεις που ενισχύουν την παραστατικότητά του.
Κι αν καταλήξετε σε αυτήν την άποψη, να ξέρετε πως δεν είστε οι μόνοι. Το κείμενο είχε επαινεθεί, ως κορυφαίο δείγμα πεζού λόγου, από τον Ντέιβιντ Θορώ. Το ότι ο Αγκασίζ κατόρθωσε να συνδυάσει την επιστημονική ακρίβεια με τον καλαίσθητο πεζό λόγο έχει την εξήγησή του: υπήρξε μαθητής του Κουβιέ του πρωτοπόρου βιολόγου στις συγκριτικές επιστήμες, αλλά και ένθερμος αναγνώστης του Μπαλζάκ, του αριστοτέχνη της λεπτομερούς περιγραφής.
Ας πάμε τώρα στο κείμενο του Πάουντ. Αν ο Αγκασίζ είχε γοητευτεί από την εκφραστικότητα του ποιητικού λόγου, ο Πάουντ είχε αντιστρόφως γοητευτεί από την ακρίβεια του επιστημονικού λόγου. Διαβάζοντας το κείμενο, που προέρχεται από το Αλφαβητάρι της Ανάγνωσης –έναν αισθητικό οδηγό για το πώς πρέπει να διαβάζεται και να γράφεται η ποίηση– θα διαπιστώσετε ότι ο ποιητής εκτιμούσε την προσέγγιση του επιστήμονα στον τρόπο μελέτης των αντικειμένων:
Η σωστή μέθοδος για τη μελέτη της ποίησης είναι η μέθοδος των βιολόγων, δηλαδή η προσεκτική και αδιάκοπη σύγκριση της μιας αντικειμενοφόρου πλάκας με την άλλη. Κανένας άνθρωπος δεν είναι εξοπλισμένος για τον σύγχρονο τρόπο σκέψης αν δεν έχει κατανοήσει το ανέκδοτο για τον Αγκασίζ και το ψάρι:
Ένας φοιτητής, επισκέφθηκε τον Αγκασίζ για να τον εξετάσει. Τότε ο Αγκασίζ του έδωσε ένα ψάρι και του ζήτησε να το περιγράψει.
– Φοιτητής: Αυτό δεν είναι παρά ένα ηλιόψαρο.
– Αγκασίζ: Το ξέρω. Σύνταξε όμως μια περιγραφή του.
Έπειτα από λίγο ο φοιτητής επανήλθε, αναφέροντας κάθε όρο που η κοινή γνώση απέκρυπτε για το ηλιόψαρο, όπως π.χ. ότι ανήκει στην Οικογένεια Helioichtherinkus.
Ο Αγκασίζ επέμεινε και ζήτησε ξανά από τον φοιτητή να περιγράψει το ψάρι. Κι όταν αυτός επέστρεψε με ένα κείμενο τεσσάρων σελίδων, ο Αγκασίζ τον απέπεμψε. Στο τέλος της τρίτης εβδομάδας το ψάρι είχε αποσυντεθεί. Όμως ο φοιτητής, επιτέλους, γνώριζε κάτι γι’ αυτό.
Ο Αγκασίζ στα μαθήματά του παρότρυνε τους φοιτητές του να «αδράχνουν τη φύση, εν δράσει». Παρομοίως, ο Πάουντ προκειμένου να καταφερθεί κατά της αφαίρεσης στην ποίηση, έγραφε στο Αλφαβητάρι της Γνώσης:
Ζητήστε από έναν Ευρωπαίο να σας ορίσει το κόκκινο χρώμα. Αφού σας απαντήσει ότι είναι ένα χρώμα, αν επιμείνετε θα σας μιλήσει για ταλαντώσεις. Αν τον ρωτήσετε τι είναι οι ταλαντώσεις θα σας μιλήσει για ενέργεια. Τελικώς μετά τις τόσες αφαιρέσεις το αποτέλεσμα είναι οι λέξεις και το αρχικό ερώτημα να έχουν αποδυναμωθεί πλήρως.
