Σύνδεση συνδρομητών

Η σωστή πλευρά της Ιστορίας

Σάββατο, 28 Μαϊος 2022 09:08
10 Μαΐου 2022, Βερσαλλίες, Γαλλία. Οι ηγέτες των κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης φωτογραφίζονται μετά το τέλος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, για τη χάραξη ευρωπαϊκής πολιτικής μετά τη συνέχιση της εισβολής της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. Ενδεικτικό είναι το κείμενο του γάλλου προέδρου, Εμμανουέλ Μακρόν, που συνόδευσε τη δημοσίευση αυτής της φωτογραφίας στο twitter: «Η Ευρώπη πρέπει να αλλάξει. Για την άμυνα, την ενέργεια, τη γεωργία, την υγεία, την τεχνολογία, εμείς οι Ευρωπαίοι πρέπει να λάβουμε ιστορικές αποφάσεις, για την κυριαρχία μας, για το μέλλον μας. […] Ας σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων, ας είμαστε ενωμένοι».
Γαλλική προεδρία
10 Μαΐου 2022, Βερσαλλίες, Γαλλία. Οι ηγέτες των κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης φωτογραφίζονται μετά το τέλος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, για τη χάραξη ευρωπαϊκής πολιτικής μετά τη συνέχιση της εισβολής της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας. Ενδεικτικό είναι το κείμενο του γάλλου προέδρου, Εμμανουέλ Μακρόν, που συνόδευσε τη δημοσίευση αυτής της φωτογραφίας στο twitter: «Η Ευρώπη πρέπει να αλλάξει. Για την άμυνα, την ενέργεια, τη γεωργία, την υγεία, την τεχνολογία, εμείς οι Ευρωπαίοι πρέπει να λάβουμε ιστορικές αποφάσεις, για την κυριαρχία μας, για το μέλλον μας. […] Ας σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων, ας είμαστε ενωμένοι».

Τεύχος 128

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία άνοιξε για μία ακόμη φορά τη συζήτηση περί πολέμου. Υπάρχουν δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι; Έχει κανόνες το διεθνές σύστημα; Μπορεί το διεθνές δίκαιο, η δικαιοσύνη και η ηθική να ρυθμίσουν την παγκόσμια ασφάλεια; Μπορεί κάποιο κράτος να είναι ουδέτερο σε έναν άδικο πόλεμο; Τι σημαίνει υποστήριξη μίας χώρας που αμύνεται; Αυτά και άλλα πολλά ερωτήματα μπορούν να συνοψιστούν στον όρο: «η σωστή πλευρά της ιστορίας».

Για τους ιδρυτικούς πατέρες του πολιτικού ρεαλισμού, όπως ο Τόμας Χομπς (Thomas Hobbes), ο πόλεμος είναι η φυσική κατάσταση των πραγμάτων. Στη φυσική κατάσταση, ο άνθρωπος είναι ένα ον εγωιστικό και δειλό που αναζητά πάντα τη δόξα και απειλείται από κάθε άλλον άνθρωπο ο οποίος κάνει την ίδια αναζήτηση. Στη φυσική κατάσταση δεν υπάρχει ηθική και αυτοσυγκράτηση, γι’ αυτό ο άνθρωπος στρέφεται μόνιμα εναντίον των άλλων, σε μια κατάσταση που μπορεί να περιγραφεί ως «πόλεμος όλων εναντίον όλων», με διαρκή την απειλή του θανάτου. Η κυριαρχία της ισχύος και της βίας έναντι της ηθικής και του δικαιώματος στην επιλογή είχε παρουσιαστεί πριν από τον Λεβιάθαν του Χομπς, στο διάλογο των Μηλίων με τους Αθηναίους, από τον Θουκυδίδη. Οι Αθηναίοι στέρησαν με τον πλέον φρικώδη τρόπο το δικαίωμα της ανεξαρτησίας και της ουδετερότητας από τους Μηλίους. Ήταν η αποθέωση της φυσικής κατάστασης.

 

Από τον δίκαιο πόλεμο στην εισβολή

Σ’ αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκε η προσέγγιση περί δικαίου και αδίκου πολέμου (bellum justum), η οποία επεδίωξε να εισαγάγει ένα ουσιαστικό κανονιστικό πλαίσιο ορισμού των προϋποθέσεων και του τρόπου άσκησης ένοπλης βίας από μια πολιτεία εναντίον άλλης. Το πλαίσιο όμως ήταν ευρύ ενώ τα κράτη βρίσκονταν σε μία κατάσταση αναρχίας και συνεχών πολέμων. Ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618-1648), μεταξύ πολλών άλλων ανάλογων αιματηρών επεισοδίων ανάμεσα στις ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες και τα βασίλεια, ήταν αυτός που έθεσε επιτακτικά την ανάγκη γα τη δημιουργία μιας διαδικασίας ισορροπίας της ισχύος.  Ως τέτοια απόπειρα μπορεί να χαρακτηριστεί το πλέγμα των συνθηκών και συμφωνιών που έχουν γίνει ευρύτερα γνωστές ως Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648). Ο μετα-βεστφαλιανός κόσμος δεν ήταν εποχή ειρήνης, με την πλήρη κατάρρευση της όποιας ισορροπίας να έρχεται με τους Ναπολεόντειους Πολέμους. Ήταν όμως ο κόσμος των κυρίαρχων κρατών.

Ο κόσμος όμως δεν μπόρεσε να γνωρίσει τη διεθνή ειρήνη. Ο αναθεωρητικός και οι ολοκληρωτισμοί, με τον φασισμό στη χειρότερη εκδοχή τους, δεν σταμάτησαν ούτε στην πρώτη οργανωμένη μορφή διεθνούς κοινωνίας και παγκόσμιου συστήματος ασφάλειας – στην Κοινωνία των Εθνών. Η φρίκη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου οδήγησε στην ίδρυση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και στο παγκόσμιο σύστημα συλλογικής ασφάλειας, τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Με λίγες εξαιρέσεις, μεταξύ αυτών δυστυχώς και την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο, η ισορροπίας της ισχύος και η πυρηνική αποτροπή δεν οδήγησαν σε διακρατικό πόλεμο κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.

Ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε, η Σοβιετική Ένωση κατάρρευσε και οι χώρες που είχαν νιώσει αυτή την πτυχή του ολοκληρωτισμού αναζητούσαν με πάθος το μέλλον στην εποχή της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της παγκοσμιοποίησης. Οι ενδοκρατικές συγκρούσεις, τα αποτυχημένα κράτη, οι εμφύλιοι πόλεμοι, οι πανδημίες και η τρομοκρατία αναδείχτηκαν οι νέες απειλές για την ασφάλεια. Οι ανθρωπιστικές επεμβάσεις, η «ευθύνη προστασίας», η καταπολέμηση της τρομοκρατίας δημιούργησαν ένα νέο πλαίσιο ευθύνης της διεθνούς κοινότητας. Αναζητώντας τις απαντήσεις στις νέες και στις ασύμμετρες απειλές ξεχάσαμε τον αναθεωρητισμό και τον ολοκληρωτισμό. Δεν μας τον θύμισαν ούτε οι πόλεμοι στην Τσετσενία και στη Γεωργία. Ακόμη και το 2014, μετά την υβριδική επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία και την προσάρτηση της Κριμαίας, η απειλή του αναθεωρητισμού της Ρωσίας, ήταν καλυμμένη πίσω από τις υβριδικές απειλές.

Η εισβολή στην Ουκρανία μας γύρισε πίσω, στην εποχή των αναθεωρητισμών, των αυταρχισμών και των ολοκληρωτισμών. Το παγκόσμιο σύστημα συλλογικής ασφάλειας, το διεθνές δίκαιο, η εθνική κυριαρχία καταπατήθηκαν. Επιστρέψαμε στην εποχή της βίαιης επιβολής της ισχύος.

 

Με τη δημοκρατία και τη Δύση

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο δύσκολα μπορεί κάποιος να έχει αμφιβολίες για το αν η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ήταν απρόκλητη και άδικη. Σε μια τέτοια στιγμή βίαιου αναθεωρητισμού, τα κράτη, κυρίως αυτά της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, όφειλαν να πάρουν θέση. Και το έκαναν. Παρά τις αρχικές προβλέψεις περί διχασμένης ΕΕ, η εισβολή έφερε ξανά δυναμικά το ευρωατλαντικό σύστημα ασφάλειας σε πρωταγωνιστικό ρόλο. Μαζί με τις άλλες χώρες της ΕΕ, πήρε θέση και η Ελλάδα στη σωστή πλευρά της ιστορίας, όπως σημείωσε ο έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης. Η απόφαση για την αποστολή στην αμυνόμενη Ουκρανία, πέραν της ανθρωπιστικής βοήθειας, αμυντικού πολεμικού υλικού προκάλεσε αντιδράσεις. Ενώ δεν έλειψαν οι φωνές που ζητούσαν από την Κυβέρνηση να φέρει την Ελλάδα σε μία κατάσταση «επιτήδειου ουδετέρου».

Η Ελλάδα βρέθηκε στη σωστή πλευρά της ιστορίας για τέσσερις κυρίως λόγους.

1) Έχει ηθική υποχρέωση. Όταν υπάρχει ένας άδικος πόλεμος, μiα εισβολή που παραβιάζει την εθνική κυριαρχία και καταπατά το διεθνές δίκαιο, ένα κράτος πρέπει να παίρνει θέση. Η Ελλάδα είναι χώρα με κουλτούρα συμμαχιών και όχι ανταγωνισμού σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής. Θα το διαπιστώσουμε αν δούμε ιστορικά πώς εξελίχθηκε η εξωτερική πολιτική της σύγχρονης Ελλάδας, αρχίζοντας από την περίοδο σχηματισμού του πρώτου ανεξάρτητου κράτους. Διαχρονικά η χώρα επενδύει στη διεθνή νομιμότητα και στη διεθνή διακυβέρνηση σε ένα πλαίσιο αρχών και αξιών (rules and norms based international order). Η ελληνική εξωτερική πολιτική είναι εστιασμένη στην πολυμέρεια, στο σεβασμό του διεθνούς δικαίου, στην ενίσχυση της συνεργασίας και του διαλόγου και στην ειρηνική επίλυση διαφορών μεταξύ κρατών. Η Ελλάδα δεν παρεμβαίνει στις εσωτερικές υποθέσεις τρίτων χωρών και αποδέχεται το status quo και την κυριαρχία των κρατών.

2) Λόγω αμοιβαίας συνδρομής. Η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες της ΕΕ με έντονη της αίσθηση της εξωτερικής απειλής. Γι’ αυτό πιστεύει στην αλληλεγγύη μεταξύ των συμμαχικών κρατών στη βάση των ρητρών αμοιβαίας συνδρομής. Η ελληνική εξωτερική πολιτική βασίζεται στη δημιουργία συμμαχιών και στην αξιοποίηση εξωτερικών παρόχων ασφάλειας (security providers) για την προώθηση των εθνικών της συμφερόντων. Δεν είναι τυχαίο πως, διαχρονικά, υποστήριζε τη δημιουργία ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής σε επίπεδο ΕΕ, ενώ αντίστοιχη ρήτρα υπάρχει και στην αμυντική συμφωνία με την Γαλλία. 

3) Για τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ. Η χώρα μας υποστηρίζει σθεναρά την αμυντική ολοκλήρωση και τη στρατηγική αυτονομία της Ένωσης και, τα τελευταία χρόνια, διεκδικεί πιο ενεργό ρόλο και στο ΝΑΤΟ. Συμμετέχει και συνδιαμορφώνει τις αποφάσεις της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, στην κατεύθυνση ενίσχυσης της στρατηγικής αυτονομίας και της συλλογικής ασφάλειας των ευρωατλαντικών θεσμών. Η εισβολή της Ρωσίας απειλεί και την ευρωπαϊκή ασφάλεια, γι’ αυτό οδήγησε σε σημαντικές αποφάσεις τόσο σε επίπεδο θεσμών (ΕΕ - ΝΑΤΟ), όσο και μεμονωμένα από χώρες, με χαρακτηριστική περίπτωση την αλλαγή αμυντικού σχεδιασμού της Γερμανίας. Η ασφάλεια της ΕΕ και των κρατών-μελών της περνά μέσα από τη στρατηγική αυτονομία της, η οποία γνωρίζει νέα δυναμική αυτές τις μέρες.

4) Για την αντιμετώπιση του αναθεωρητισμού και του αυταρχισμού. Εκτός της Ρωσίας, υπάρχουν και άλλες χώρες στην ευρύτερη περιοχή της ΕΕ με αναθεωρητική ρητορική και συμπεριφορά. Μεταξύ αυτών είναι η Τουρκία. Το πλαίσιο κυρώσεων που επιβλήθηκε στη Ρωσία μπορεί να αποτελέσει εργαλειοθήκη για την αντιμετώπιση αυταρχικών και αναθεωρητικών συμπεριφορών και σε άλλες περιπτώσεις. Είτε αυτή μπορεί να είναι η Τουρκία έναντι της Κύπρου ή της Ελλάδας ή και η Ρωσία που, μεταξύ άλλων, στοχοποίησε τη Σουηδία και τη Φινλανδία.

Η Ελλάδα ιστορικά δεν είχε το ρόλο του «επιτήδειου ουδέτερου». Προσπάθησε, κόντρα στην Ιερά Συμμαχία, να αναδείξει το δίκαιο της Επανάστασης του 1821. Η συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πέρασε μέσα από τον Εθνικό Διχασμό που, σε μία από τις χειρότερες κορυφώσεις του, μας οδήγησε στη Μικρασιατική Καταστροφή. Από πλευράς ηθικής δεν θα μπορούσε να μη στηρίξει μια ευρωπαϊκή χώρα που δέχτηκε απρόκλητη εισβολή. Επίσης, πολιτικά και ρεαλιστικά καταλήγουμε ότι η απόφαση της κυβέρνησης ήταν η ενδεδειγμένη. Η αποστολή αμυντικού υλικού δεν συνιστά εμπλοκή στον πόλεμο ούτε επιθετική ενέργεια κατά της Ρωσίας. Μια χώρα με τόσο έντονη την αίσθηση της εξωτερικής πολιτικής που οικοδομεί συμμαχίες στη βάση της αμοιβαίας συνδρομής δεν  θα μπορούσε να μη δείξει έμπρακτη αλληλεγγύη. Η συμμετοχή και η συνεισφορά στις κυρώσεις είναι και παρακαταθήκη αντιμετώπισης τους αναθεωρητισμού, εναντίον του οποίου μακάρι να μη χρειαστεί να προσφύγουμε. Το status quo της εθνικής κυριαρχίας και το συλλογικό σύστημα παγκόσμιας ασφάλειας βασίζονται στο διεθνές δίκαιο και στην κυριαρχία των κρατών, όχι στην επιθετική προβολή ισχύος. Η Ελλάδα είναι δυτικός κόσμος, συγκαταλέγεται δηλαδή στις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Και αυτό έδειξε έμπρακτα στην περίπτωση της Ουκρανίας.

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.