Ποίηση

Τον David Ricks τον γνωρίζω από τη δεκαετία του 1980, όταν ήμασταν και οι δύο υποψήφιοι διδάκτορες στο King’s College London. Μου είχε κάνει τότε εντύπωση ο σεμνός τρόπος με τον οποίο έθετε ερωτήσεις στα σεμινάρια, ερωτήσεις που έδειχναν ευρύτητα παιδείας αδιανόητης για τα δικά μου δεδομένα. Την ίδια έκπληξη αισθάνθηκα και πρόσφατα, σ’ ένα συνέδριο, όταν συμπλήρωσε με χαρακτηριστική άνεση στη μεταξύ μας συζήτηση τις γνώσεις μου περί χριστιανισμού και λογοτεχνίας από τον Μεσοπόλεμο και εξής, τις οποίες είχα αποκτήσει έπειτα από εξειδικευμένη (υποτίθεται) έρευνα. Και βέβαια δεν πρέπει να παραλείψω την προθυμία του να με βοηθά με εντελώς διακριτικό αλλά άκρως αποτελεσματικό τρόπο, όποτε του το ζήτησα.

Peter Jeffreys - Demetres P. Tryphonopoulos (επιμ.), Approaches to Teaching the Works of C. P.  Cavafy, Modern Language Association, 2025, 226 σελ.

Το 2025 κυκλοφόρησε το εγχειρίδιο για τον Καβάφη  της Modern Language Association of America. Οι επιμελητές έστειλαν ένα ερωτηματολόγιο σε 41 ερευνητές που έχουν διδάξει Καβάφη, μέλη της MLA, και από αυτούς επέλεξαν δεκαέξι άρθρα τους για να γράψουν αντίστοιχες ενότητες. Το κυρίως σώμα των ερωτωμένων προέρχεται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αλλά υπάρχουν και ερωτώμενοι από την Αγγλία, Ιρλανδία, Καναδά, από την Αυστραλία και την Ελλάδα.

O David Ricks είναι ένας ποιητής υψηλών αναγνωστικών απαιτήσεων, ιδιαίτερα για τους μη αγγλόφωνους αναγνώστες. Η επισήμανση του Διονύση Καψάλη, στη συμβολή του στο παρόν αφιέρωμα, ότι το ποίημα «For William Lawes» «είναι αξεδιάλυτα δεμένο με τη γλώσσα του και τις ποιητικές δυνατότητες της γλώσσας του» ισχύει, νομίζω, γενικότερα για την ποίηση του Ricks, καθιστώντας το έργο των επίδοξων μεταφραστών του δύσκολο στοίχημα. Ο Νάσος Βαγενάς έχει ήδη ανταποκριθεί με επιτυχία στο στοίχημα αυτό και τα δεκατέσσερα ποιήματα του Ricks που έχει μεταφράσει βρίσκονται πλεόν συγκεντρωμένα σε μια δίγλωσση έκδοση^[1], που φέρνει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό σε επαφή με μια ποίηση συχνά λόγια αλλά πάντοτε γεμάτη έγνοια και συμπόνια για τον άνθρωπο· μια ποίηση στοχαστική και συγχρόνως ατμοσφαιρική, ενίοτε υπνωτιστική χάρη στη μαεστρική ενορχήστρωση των λέξεων, των φράσεων, των σημείων στίξης, του μέτρου, κάποτε και της ρίμας. Ήχος και νόημα συλλειτουργούν στους στίχους της με τρόπο θαυμαστό. «Η ποίηση είναι μια τέχνη που χρειάζεται εργαλεία», τονίζει ο Ricks σε συνέντευξή του· «γνώση της στιχουργικής, στοιχεία της μετρικής, που ξεφεύγουν από τους σύγχρονους ποιητές»^[2].

Κωνσταντίνος Τσεκλένης, Βάθος πεδίου. Ποιήματα και ιστορίες, Το Ροδακιό< Αθήνα 2025, 198 σελ.

Η αλλοίωση του καθημερινού βίου από μια βίαιη μεγέθυνση των πάντων, η υπαγωγή του πολιτισμού σε έναν μόνιμο κανόνα χρυσής χρησιμοθηρίας και η ραγδαία υποχώρηση των ζωτικών πόρων που πρόλαβαν να θρέψουν μια γενιά δεν έχουν πάψει να εγείρουν κατά το παραμικρό τη συντεταγμένη αντίδραση μιας ποίησης η οποία στρέφεται τώρα περισσότερο στον εσώτερο εαυτό της και στον λυρισμό.

Ιωάννης Θ. Ευδοκιμίδης, Γιατί κρατάει τον «τρελό»; Ένας νευρολόγος διαβάζει Αναγνωστάκη, επιμέλεια: Συλβί Ρηγοπούλου, Τόπος, Αθήνα 2025, 222 σελ.

Ο Ιωάννης Θ. Ευδοκιμίδης γεννήθηκε στον Πειραιά το 1950 και αποφοίτησε από την Ιωνίδειο Πρότυπο Σχολή Πειραιώς το 1967. Σπούδασε στην Ιατρική του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το 1978 εργάσθηκε στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, στην αρχή ως ειδικευόμενος στη νευρολογία και στη συνέχεια διανύοντας όλη την ακαδημαϊκή ιεραρχία μέχρι το 2017, οπότε αφυπηρέτησε ως καθηγητής της νευρολογίας. Από το 2018 είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Γιάννης Παπαθεοδώρου, Απατηλό παρελθόν. Ιστορίες της καβαφικής κριτικής (1933-1963), Άγρα, Αθήνα 2025, 280 σελ.

Την ίδια ώρα που ο Καβάφης αναγνωριζόταν στο Λονδίνο, έπαιρνε εγκωμιαστικές κριτικές, μεταφράζονταν ποιήματά του και έκανε καινούργιους φίλους, η Ελλάδα ήταν φειδωλή απέναντι στο ποιητικό του έργο. Το τοπίο της ελληνικής κριτικής άλλαξε μόλις το 1932, λίγους μήνες πριν από το θάνατό του. Ποιοι έγραψαν πρώτοι εγκωμιάζοντας την ποίησή του; Κι ακόμα, πώς τον αντιμετώπισε ο Σεφέρης. Και πώς συνέβαλε ο Στρατής Τσίρκας στη διαμόρφωση της εικόνας του Αλεξανδρινού ως «ισχυρού» πολιτικού ποιητή. Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου ρίχνει φως στο παρελθόν της πρόσληψης του καβαφικού έργου από μια επιφυλακτική και δύσπιστη Ελλάδα. [ΤΒJ]

Γιώργης Παυλόπουλος, Ποιήματα 1943-2008, Κίχλη, Αθήνα 2017, 293 σελ.

Ένας ποιητής που ανήκει και δεν ανήκει στο πνεύμα της γενιάς του. Στην αρχή είναι ο αχός της Κατοχής και του Εμφυλίου που πλήττει ανεπανόρθωτα τους ανθρώπους, τόσο στο υπαρξιακό όσο και στο σωματικό-βιολογικό επίπεδο. Εν συνεχεία, η εξωτερική πραγματικότητα σπεύδει να απομακρυνθεί, δίνοντας τη θέση της σε έναν κόσμο όπου οι χαρές του έρωτα συναντούν το παιχνίδι των λογοτεχνικών μορφών και της ποιητολογίας.       

Έριχ Φριντ, Κόβοντας με τα δόντια το κεφάλι της ποίησης, μετάφραση από τα γερμανικά: Γιώργος Λίλλης, Άκης Παραφέλας. Ενύπνιο, Αθήνα 2024, 176 σελ.

Ήρθε η ώρα να γνωρίσει και το ελληνικό κοινό έναν σημαντικό γερμανόφωνο ποιητή, τον Αυστριακό Έριχ Φριντ (1921-1988), ο οποίος έως τώρα είχε ισχνότατη παρουσία στα ελληνικά γράμματα. Υπήρξε γερμανόφωνος ποιητής εξ αποστάσεως, αφού έζησε τη ζωή του στην Αγγλία, όπου κατέφυγε το 1938 μετά τη δολοφονία του πατέρα του από τους ναζί. Συνδεδεμένος πάντα με την πολιτική, θεωρούσε τα ποιήματά του πολιτικά και ήταν γι’ αυτόν η αφορμή να συγκρούεται με ό,τι τον αποθάρρυνε και τον δυσαρεστούσε. Έγραφε με πάθος, πιστεύοντας ότι η λογοτεχνία αλλάζει τον κόσμο. [ΤΒJ]

Χρήστος Σιορίκης, Ποια χώρα είμαι, Ροές, Αθήνα 2025, 64 σελ.

Με το δεύτερο βιβλίο ποίησής του, υπό τον τίτλο Ποια χώρα είμαι, ο Χρήστος Σιορίκης παρουσιάζει έναν ποιητικό λόγο που ωριμάζει μέσα στα χρόνια. Ο Σιορίκης γνωρίζει ότι η ποίηση δεν είναι προϊόν ευφράδειας ή πλούσιου λεξιλογίου, αλλά ακριβολογίας, αφαίρεσης και μαθητείας.

Νοβάλις, Ύμνοι στη νύχτα, μετάφραση από τα γερμανικά: Γρηγόρης Βαλατσός, Στέγη, Λαμία 2025, 164 σελ.

Αφορμή γι᾿ αυτό το Σημείωμα είναι η πρόσφατη μετάφραση και έκδοση των Ύμνων από τον Γρ. Βαλατσό (Στέγη, 2025). Νεαρός και φέρελπις ο οίκος με έδρα τη Λαμία, ενώ μεταφραστής και οίκος έχουν δοκιμαστεί στη Μεταμόρφωση του Κάφκα (2025). Ο νέος Νοβάλις είναι μια έκπληξη πολλαπλή: από το σχεδιασμό του εξωφύλλου με το θωπευτικό χρώμα του χαρτιού, την ευανάγνωστη, απλωμένη στη σελίδα γραμματοσειρά, το μικρό σε έκταση βιβλίο (ή βιβλιάριον) των 90 σελίδων, μέχρι το συναφές με την τυπογραφική αισθητική γλωσσικό, μεταφραστικό ύφος. Είναι οι όχι σπάνιες πλέον εκπλήξεις από την αφανή, σεμνών χειρονομιών, περιφέρεια.

Άννα Εμμανουήλ, Εστί ηδονή, ΑΩ Εκδόσεις, Αθήνα 2024, 51 σελ.

Ποιήματα όχι μικρά μα με συμπυκνωμένη στιχοποιία (κάθε στίχος αποτελείται συχνά από ένα ουσιαστικό και από ένα ρήμα ή αποτελεί μια ρηματική ενέργεια από μόνη της). Ποιήματα που δεν αποφεύγουν την έκταση πλην επιζητούν τη συγκέντρωση της έντασης σε μία ή δύο μονάδες εκάστοτε, ικανές να μετατραπούν σε αυτόφωτες πηγές που υπηρετούν αντιστοίχως ένα ή δύο νοήματα και αρθρώνονται επί τη βάσει μίας ή δύο ομόλογων εννοιών.

Αργύρης Χιόνης, Η φωνή της σιωπής, Ποιήματα 1966-2010, Κίχλη, Αθήνα 2025, 792 σελ

Συνομιλώντας διαρκώς με τον Γιώργη Παυλόπουλο και τον Χόρχε Λουίς Μπόρχες, με τον Επαμεινώνδα Γονατά και τον Ράσελ Έντσον, όπως επίσης και με μια πλειάδα άλλων συγγραφέων, ο Αργύρης Χιόνης δημιούργησε ένα έργο ανυπέρβλητης ομορφιάς. Η φωνή της σιωπής, το σύνολο των ποιημάτων του, γραμμένων από το 1966 μέχρι το 2010, μας παραδίδονται τώρα στην άψογη τυπογραφική εμφάνιση και φιλολογική επιμέλεια για τα οποία είναι γνωστή η Κίχλη και η Γιώτα Κριτσέλη.