Ποίηση

Στα ποιήματα του Νίκου Φωκά, το ξέρω πως θα βρω πάντα το ακριβό και το πολύτιμο που θα με οδηγήσει τελικά σε μια κατάσταση γαλήνης, ηρεμίας, ωραιότητας και δικαίου.

Γιάννης Ρίτσος, Η σονάτα του σεληνόφωτος, Κέδρος, Αθήνα 1990, 24 σελ. 

Γιάννης Ρίτσος, Το νεκρό σπίτι, Κέδρος, Αθήνα 1980, 40 σελ.

Γιάννης Ρίτσος, Κάτω απ’ τον ίσκιο του βουνού, Κέδρος, Αθήνα 1982, 40 σελ.

Η βαθύτερη ιδιοσυγκρασία του Γιάννη Ρίτσου είναι ελεγειακή, αν και όχι βαρύθυμη και απαισιόδοξη αλλά συμφιλιωτική με την απώλεια, με εκείνη τη βαθιά συμφιλίωση που αποπνέουν οι πολυύμνητες αττικές επιτύμβιες στήλες. Ο Ρίτσος δεν εξεγείρεται ενάντια στη δυστυχία. Την ατενίζει κι αυτήν ως ένα κομμάτι του μυστηρίου της ζωής. Άλλωστε, από πολύ νωρίς διδάχθηκε την εγκαρτέρηση.

Να, τι μοναδικό βρίσκω στην ποίηση του Νίκου Φωκά, που χρόνια τώρα με αναπαύει και με καθοδηγεί, τόσο ως αναγνώστρια όσο και ως ποιήτρια: Τη σύγκλιση που με τρόπο μοναδικό εισάγεται στο έργο του ανάμεσα στην πραγματικότητα και την «πραγματικότητα» του ποιητή και του ποιήματος.

Στο μουσείο Guggenheim της Βενετίας εκτίθεται ο πίνακας του Πικάσο, Ο Ποιητής. Αναπαριστά μια ανθρώπινη μορφή η οποία έχει ανατμηθεί οπτικά ως μια αρχιτεκτονική ευθύγραμμων και καμπυλόγραμμων στοιχείων. Παρά την ασάφεια των οπτικών ενδείξεων, ο θεατής συλλαμβάνει μια πυραμιδική φιγούρα. Στο κέντρο της κορυφής του καμβά υπάρχει ο κύκλος. Ο κύκλος: ο ένας και μοναδικός οφθαλμός της μνήμης ο οποίος καταλήγει σε κλειστά μισοφέγγαρα μάτια. Μόλις γίνει αντιληπτή αυτή η αναγνώριση, εμφανίζεται μια πλήρης εικόνα του σωλήνα του λαιμού, η οπίσθια, που προεκτείνεται σε έναν εξασθενημένο ανθρώπινο κορμό, αγκώνων και βραχιόνων της καρέκλας.

«Στροφή του κεφαλιού». Ένας μόνος του στέκει και γύρω του χαλασμός. Παίρνει απόσταση, διαχωρίζει τη θέση του από το φτηνό ανφάς της ανθρωπότητας, από μακριά συγκεντρώνεται στην ελάχιστη λεπτομέρεια του σύμπαντος, σε αυτή την κοινή ύλη μεταξύ εγκληματία, ήρωα πολέμου, μωρού και αγίου. 

Τον πρωτοσυνάντησα τον Νίκο Φωκά –νεκρό χρόνια– ένα Σάββατο, Ψυχοσάββατο, του 1985:

Αντί σχολίου, ένωσα με μια τυχαία (και απολύτως αυθαίρετη) μονοκοντυλιά κάποια μικρά ποιήματα του Νίκου Φωκά και μια μετάφρασή του ποιήματος του Ρόμπερτ Φροστ – και έφτιαξα μια ιστορία.

Οφείλω τη γνωριμία μου με την ποίηση του Νίκου Φωκά στον φίλο ποιητή Σάκη Σερέφα που, στα 29 μου χρόνια, το 1999, μου δάνεισε τα περισσότερα ώς τότε βιβλία του, λέγοντάς μου κάτι σαν «κοίτα αυτόν τον ποιητή, τι κάνει με την ποίηση, και δες πόσο ξεχωριστό και διαφορετικό είναι το κάθε του βιβλίο…».

Μια στοχαστική συγκίνηση: αυτό το μέγιστο μού δωρίζει η ποίηση του Νίκου Φωκά, όταν συμβεί η σύντηξη των οριζόντων της συγκίνησης, της συνείδησης και της λογοτεχνίας – με τις γνωστές ή άγνωστες, ακόμη, συνέπειες.

Το ποιητικό, αλλά και το σύνολο έργο του Νίκου Φωκά (1927-2021), το διακρίνει μια ήρεμη δύναμη. Ποίηση στοχαστική, απαιτητική, δοκιμιακός λόγος ευκρινής κι επιχειρηματολογημένος – η κραυγαλέα έκφραση και το υπερτονισμένο συναίσθημα, οι ατμοί του θυμικού, δεν έχουν θέση εδώ. Για «συγκινησιακά λιτοδίαιτη ποιητική» κάνει λόγο η κριτική. Το δοκίμιο της Λίζυς Τσιριμώκου από το αφιέρωμα του τχ. 158 στον Νίκο Φωκά.