Τι είναι περισσότερο από ψέμα;

Το νέο βιβλίο του Αναστάση Σιχλιμίρη με τίτλο Περισσότερο από ψέμα (Μπαρτζουλιάνος, 2025) είναι μια συλλογή 19 διηγημάτων, μια συλλογή ιστοριών μικρής φόρμας, δείγματα συγγραφικής εξέλιξης προς μια ποιητική, απέριττη και αιρετική γραφή. Τα πρώτα ψήγματα τέτοιου ποιητικού λόγου υπάρχουν ήδη στα πρώτα βιβλία του Σιχλιμίρη, το Επτά μέρες βροχή (2011) και το Πώς το λένε αυτό το μέρος (2014), αυξάνονται στο Μέσα στο κεφάλι μου (2019) και αναδεικνύονται σε συστατικό στοιχείο της γραφής του στο Περισσότερο από ψέμα.

Οι ιστορίες αφορμώνται και αναπτύσσουν προσφιλή θέματα του συγγραφέα, την τζαζ μουσική, το τσίρκο ως αλληγορία της κοινωνίας, την ανθρώπινη ματαιοδοξία για το κυνήγι του υπέρμετρου κέρδους και άλλα. Ωστόσο, υπάρχουν και νέες εμπνεύσεις. Για παράδειγμα, η τελευταία ιστορία του βιβλίου με τίτλο «Εικόνα που κινείται, ή αντίγραφο πλαστογραφίας», αποτελεί ένα ενημερωμένο δοκίμιο για την τέχνη του κινηματογράφου. Αντίστοιχες είναι και οι διακαλλιτεχνικές επιρροές, όπως το γουέστερν, ένα είδος που έχει (είχε;) διαχρονική απήχηση στη χώρα μας, κυρίως στη μορφή των σπαγγέτι γουέστερν, ενώ σπανίζουν οι σύγχρονες εγχώριες γουεστερνικές εμπνεύσεις. Ωστόσο, για τον Σιχλιμίρη το γουέστερν είναι ένα αγαπημένο θέμα, στο πλαίσιο του οποίου προβάλλει τις ανησυχίες του για τις παθογένειες του σήμερα. Επιπλέον, επιλεκτικές επιρροές υπάρχουν και από τις αμερικανικές ασπρόμαυρες ταινίες της δεκαετίας του 1950, την «πειραγμένη» belle époque, αλλά και την τζαζ σε όλες τις μορφές της, μοτίβο που επαναλαμβάνεται σε όλα τα βιβλία του συγγραφέα και αποτελεί αγαπημένο σκηνικό των ιστοριών του («Στην αρχή κανείς δεν του έδινε σημασία, όλοι βιάζονταν να χωθούν στο Μίντονς. Το νέο καινούριο, η τζαζ χωρίς περιορισμούς, φλόγα κατακόκκινη, μπερέδες, μουσάκια, φαρδιά κοστούμια, αργκό, ελαττωμένες πέμπτες, γκλισάντο τεχνικές, διπλοί χρόνοι, συγκοπές, όλες οι νότες στα όρια του φάλτσου», σελ. 63). 

Μέσα σε αυτό το λογοτεχνικό σύμπαν, ο κόσμος του Σιχλιμίρη είναι ένας σκοτεινός κόσμος, αντανακλά τις πιο μύχιες πτυχές της ανθρώπινης φύσης. Οι ήρωές του είναι αρχέτυπα ανθρώπινων τύπων, συχνά έχουν ξενικά ονόματα (Κάρλος, σελ. 35 και Γκρατσιέλα, σελ. 137) ή άλλοτε δεν έχουν καν ονόματα. Σε αυτό το σκοτεινό συγγραφικό σύμπαν οι πρωταγωνιστές, αλλά και οι κομπάρσοι, είναι οι ηττημένοι της ζωής, ανήθικοι απατεώνες και δωσίλογοι, κρετίνοι και αμοραλιστές. Ουσιαστικά, ο λογοτεχνικός κόσμος του Σιχλιμίρη είναι μια αλληγορική μικρογραφία της ανθρώπινης κοινωνίας σε στιγμές κρίσης, ενώ οι συνδέσεις και οι συγγένειες με την όποια πραγματικότητα γίνονται αναπόφευκτα επιλεκτικά, εκλεκτικά και κατά βούληση. Ωστόσο, αυτή η σύνδεση οδηγεί αναπόφευκτα και σε μια κριτική επισκόπηση της ίδιας της πραγματικότητας από τον αναγνώστη. Επιστρέφοντας, δηλαδή, από το έργο του Σιχλιμίρη στην πραγματικότητα, δεν μπορείς παρά να αισθάνεσαι «εμβολιασμένος» με το φίλτρο της κριτικής ματιάς του αφηγητή.

Ειρωνεία και αποφθέγματα

Στις ιστορίες θα βρει κανείς μια έκδηλη ειρωνεία και μια αμφισβήτηση θεσμών, κοινωνικών συμβάσεων, αλλά και μια ειλικρινή αναζήτηση της αλήθειας πίσω από τις συμπεριφορές και τα φαινόμενα. Ο αφηγητής φαίνεται να γνωρίζει τα πάντα, την αρχή και το τέλος όλων των ιστοριών, ζει και αφηγείται απομαγευμένος ιστορίες ενός κόσμου σε παρακμή. Γνωρίζει βιωματικά τη ματαιότητα της ύπαρξης, είναι και αυτός ένας ήρωας του βιβλίου, είναι και αυτός ένας από τους ηττημένους της ζωής.

Η γλώσσα του Σιχλιμίρη, όπως ήδη αναφέραμε έχει γίνει πιο ποιητική. Σε σχέση με τα προηγούμενα βιβλία του, εδώ αξιοποιείται περισσότερο ο μακροπερίοδος λόγος και οι εκτενείς περιγραφές. Αυτές οι δύο ιδιότητες καθιστούν σε πολλά σημεία τον λόγο του δυνάμει ποιητικό. Αν θα τολμούσε κάποιος να σπάσει τη φόρμα του κειμένου σε μικρές αράδες, θα αντιλαμβανόταν την ποιητική αφαίρεση που διαθέτει, μαζί με έναν χαμηλόφωνο λυρισμό, γνωρίσματα που δοκιμάζουν τα όρια της πεζογραφίας και της ποίησης («Τόπος είναι ο περιορισμός, η περίμετρος ενός καμβά, η ισχύς του κανόνα, μια οπτική από επιβαλλόμενη γωνία», σελ. 49). Γνωστό, επαναλαμβανόμενο και αγαπημένο leitmotif του Σιχλιμίρη είναι και οι αποφθεγματικές φράσεις («η αρχή πάντα περιέχει μια εξήγηση για το τέλος», σελ. 61) μαζί με τους αφορισμούς, εν είδει κριτικής, για τις κοινωνικές και ανθρώπινες παθογένειες. Και κάτι τελευταίο: ο λιτός, αφαιρετικός, σχεδόν ελλειπτικός λόγος του Σιχλιμίρη έχει σταδιακά αναχθεί σε συστατικό στοιχείο της ιδιαίτερης και προσωπικής του γραφής, κάτι που κατακτάται δύσκολα, αλλά καθορίζει το έργο και τον συγγραφέα. Και ο Σιχλιμίρης έχει κατακτήσει αυτό που λέμε «προσωπικό ύφος».        

Τι είναι, εντέλει, το Περισσότερο από ψέμα; Είναι η έντιμη παραδοχή ενός συγγραφέα για την τέχνη του, τη (μεικτή, αλλά νόμιμη) τέχνη της λογοτεχνικής μυθοπλασίας; Είναι η εκτίμησή του για τις εγγενείς παθογένειες της ανθρώπινης φύσης; Τίποτα από τα δύο ή και τα δύο μαζί; Ό,τι και να σημαίνει ο τίτλος, ο Σιχλιμίρης με το νέο του βιβλίο φαίνεται ότι ανεβαίνει ακόμα ένα σκαλί στη μεγάλη και δύσκολη σκάλα της λογοτεχνικής δημιουργίας. Μέσα σε ένα σύστημα που ευνοεί την εφήμερη επιτυχία και τις εύκολες συνταγές αναγνωρισιμότητας, ο Σιχλιμίρης παραμένει μια διακριτική, αυθεντική φωνή. Δεν γράφει εύκολα ούτε για εύκολα θέματα. Είναι ένας αιρετικός της σύγχρονης νεοελληνικής λογοτεχνίας, ένας σεμνός δημιουργός που γράφει δύσκολα επειδή ξέρει την τέχνη του. Και αν «το ψεύδος είναι τέχνη», όπως υποστήριζε σκωπτικά ο Μαρκ Τουέιν, τότε το Περισσότερο από ψέμα είναι δείγμα μιας ανώτερης τέχνης. Το μυστήριο, ωστόσο, παραμένει: τι μπορεί να είναι «περισσότερο από ψέμα»;