Μετά τον πρόσφατο θάνατο του Κώστα Σημίτη, εκσυγχρονιστή πολιτικού του ΠΑΣΟΚ που διετέλεσε πρωθυπουργός το διάστημα 1996-2004, βρεθήκαμε ενώπιον πληθώρας σχετικών αφιερωμάτων (ανάμεσά τους και το αφιέρωμα στο Books’ Journal, τχ. 160, Ιανουάριος 2025, αλλά και σχετικά κείμενα σε επόμενα τεύχη), άλλα εκ των οποίων υπήρξαν εμφανώς επαινετικά, τονίζοντας τη συνεισφορά του εκλιπόντος στη διαμόρφωση ενός αφηγήματος και μιας ευρύτερης σχολής σκέψης, ενώ άλλα τους απορριπτικά, εστιάζοντας στα σκάνδαλα και τις παθογένειες της περιόδου διακυβέρνησής του.
Ωστόσο, οι λάτρεις της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας εξαρχής απορήσαμε με την είδηση του θανάτου, αφού για μας ο Κώστας Σημίτης είχε «δολοφονηθεί» από έναν φανατικό θρησκόληπτο που ήθελε να τον εκδικηθεί για την αφαίρεση του θρησκεύματος από τις ταυτότητες… δεκαοχτώ ολόκληρα χρόνια πριν, το καλοκαίρι δηλαδή του 2007 στη Σίφνο, όπου και παραθέριζε – ή, τουλάχιστον, αυτό μάς είχε κάνει να πιστεύουμε ο (αδικοχαμένος) Δημήτρης Φύσσας στο πειραματικό του και αδικημένο μυθιστόρημα Στρατιώτης του Χριστού…
Ρατσιστής, αντισημίτης, συνωμοσιολόγος
Το βιβλίο για το οποίο θα κάνουμε λόγο έχει βρεθεί αδίκως στη σκιά μέσα στο ευρύτερο συγγραφικό άνυσμα του Φύσσα – κι ενδεχομένως να ευθύνεται γι’ αυτό το γεγονός ότι κυκλοφορεί ακριβώς μετά από το opus magnum του συγγραφέα, την Πλατεία Λένιν, Πρώην Συντάγματος, μυθιστόρημα που εξερευνά την υποθετική πραγματικότητα μιας κομμουνιστικής Ελλάδας, με την επέτειο του Πολυτεχνείου να λαμβάνει χώρα αντεστραμμένη (κυκλοφόρησε το 2005 από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της Εστίας).
Μια εναλλακτική εκδοχή της ιστορίας, τώρα, αλλά πολύ πιο απτή και σε στενή συνάφεια με την Ελλάδα της εποχής των mid ’00s, θα δώσει ο πεζογράφος και στον Στρατιώτη του Χριστού που αποτελεί μια αναμφισβήτητα μεταμοντέρνα, αλλά –παραδόξως– και απολύτως συνεκτική ταυτόχρονα κατασκευή. Στις σελίδες του, η υποτιθέμενη δολοφονία Σημίτη δεν περιγράφεται μεν αφηγηματικά τη στιγμή της πραγματοποίησής της, αλλά τίθεται εξαρχής ως γεγονός δεδομένο και συντελεσμένο, με τον αναγνώστη να καλείται να διαβάσει το ημερολόγιο που κρατούσε ο θρησκόληπτος δολοφόνος Συμεών Συντυχάκης και να επιχειρήσει να ανασυνθέσει τον τρόπο σκέψης και τα κίνητρα που τον οδήγησαν στη συγκεκριμένη πράξη.
Στον πρόλογο του έργου, ενδεχομένως «κλειδί» της όλης ανάγνωσης, που συνδέει το βιβλίο και με αντίστοιχες πρακτικές του κλασικού μυθιστορήματος, φέρεται να μιλά ο ίδιος ο Φύσσας, επεξηγώντας το πώς οι σελίδες του δολοφόνου Συντυχάκη δήθεν έφτασαν στα χέρια του και σχολιάζοντας την παρουσίαση του «χειρογράφου» που υποτίθεται πως ακολουθεί, αποστασιοποιούμενος εντούτοις ιδεολογικά από τη μισαλλοδοξία του γράφοντος και θέτοντας ανοιχτά τα δικά του κοσμικά και φιλελεύθερα πιστεύω.
Στο κατεξοχήν κείμενο του δολοφόνου, τώρα, ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με το ημερολόγιο που ο θεολόγος από την Κρήτη κρατούσε κατά τους τελευταίους μήνες πριν από το έγκλημα, επιχειρώντας να δώσει θεωρητική υποστήριξη στην πράξη του και να δικαιώσει με μεταφυσικούς όρους τη βάναυση επιλογή του. Οι ημερολογιακές καταγραφές του Συντυχάκη, διατηρώντας σε πρώτο επίπεδο ένα υπόβαθρο χρονικής συνάφειας και βαθμιαίας εξέλιξης, στην πραγματικότητα δεν αποτελούν παρά ένα διαρκές και αδιάλειπτο παραλήρημα ακραίας θρησκοληψίας, στυγνού εθνικισμού, απροκάλυπτου αντισημιτισμού και ρατσισμού, εγκιβωτισμένων με ένα μείγμα προγραμματικού ανορθολογισμού, ημιμάθειας αλλά, ταυτοχρόνως, και τελεσίδικων απόψεων επί παντός επιστητού με μεταφυσικού τύπου αποφάνσεις, προσωπικών εμμονών και οξύτατων ψυχικών προβλημάτων που ρέουν προς τον αναγνώστη ως ένας διαρκής αυτοαναφορικός μονόλογος – υποτιθέμενη «ομολογία πίστεως». Η βασική πεποίθηση του δράστη είναι πως η δολοφονία του «Εβραίου», όπως τον αποκαλεί, Σημίτη θα κινήσει νομοτελειακά μια σειρά από αλυσιδωτές διαδικασίες που θα επιφέρουν την έλευση της Δευτέρας Παρουσίας και ο ίδιος, ως σωστός και πιστός «Στρατιώτης του Χριστού», οφείλει να αναλάβει την ευθύνη του «μάρτυρα» που θα ξεκινήσει τη βαθμιαία αυτή ροή των έσχατων γεγονότων. Παράλληλα, αφού πρώτα «αποδείξει» επιστημονικοφανώς πως πολλά πρόσωπα ταυτίζονται λεξαριθμικά με τον Αντίχριστο, αφήνει και γραπτές οδηγίες στους επίδοξους «συνεχιστές» του για τις επόμενες δολοφονίες σημαινόντων προσώπων του πολιτικού, τηλεοπτικού, ακαδημαϊκού, αλλά και… συγγραφικού στερεώματος που οφείλουν να ακολουθήσουν, δίνοντας μονάχα τα αρχικά τους και μια σύντομη περιγραφή του καθενός, με τον συγγραφέα Φύσσα να κλείνει εδώ πονηρά το μάτι στην ίδια του τη συντεχνία και να τοποθετεί τη δράση της στο μικροσκόπιο.
Δεν είναι, μάλιστα, το μοναδικό σημείο που ο πεζογράφος αφήνει πονηρά «easter eggs» για τους αναγνώστες του, μιας και παντού στο βιβλίο είναι εμφανής η οξύτατη σατιρική του στάση, είτε αυτή σκιαγραφείται μέσω της υπερβολής των βιβλικών φράσεων και σχημάτων που χρησιμοποιεί παντού και ξεχειλώνει εν είδει καρικατούρας είτε μέσω των –κυριολεκτικά– χιλιάδων εσωτερικών αναφορών σε αντικείμενα, κινήματα, δραστηριότητες, γεγονότα και καταστάσεις του (εγχώριου και ξένου) πολιτικού και πολιτισμικού πεδίου. Σε ένα μάλιστα σημείο, η γραμμική (αν υποθέσουμε πως εξαρχής υπήρξε) εξιστόρηση των ημερολογίων σταματά και ο Συντυχάκης υποτίθεται πως ξεκινά έναν πόλεμο κατά παντός υπευθύνου για την κατάσταση του μυθιστορηματικού «σήμερα», τέμνοντας οριζόντια για δεκάδες σελίδων την κοινωνία ολόκληρη, στιγματίζοντας υπαρκτές και ανύπαρκτες κοινωνικές και ιδεολογικές ομάδες και αφήνοντας τον Φύσσα ελεύθερο να «παίξει» με τα όρια και να τα υπερβεί. Ο ίδιος ο συγγραφέας, βέβαια, καλεί χιουμοριστικά τον αναγνώστη να παραλείψει το τμήμα αυτό αν ενδιαφέρεται για την πλοκή και να επανέρχεται στις σχετικές σελίδες όποτε εκείνος το επιθυμεί ώστε να επιμηκύνει την απόλαυση της αναγνωστικής εμπειρίας.
Χριστόδουλος και άλλοι
Πάμπολλες είναι, φυσικά, και οι αναφορές στην πολιτική, θρησκευτική και κοινωνική κατάσταση του 2007, εκκινώντας από τον εκπαιδευτικό χώρο που αντιμετωπίζει τον καθηγητή Συντυχάκη ως αποσυνάγωγο και γραφικό, διαπερνώντας τις παραθρησκευτικές ομάδες που έχουν κάνει δυναμικά την εμφάνισή τους στον καινοφανή για εκείνες χώρο του διαδικτύου ο οποίος τότε αρχίζει να γίνεται σταδιακά mainstream και αγγίζοντας, ακολούθως, το πολιτικό πεδίο, με τη Νέα Δημοκρατία του Καραμανλή που ο πρωταγωνιστής στηρίζει κριτικά να απειλείται πια από τα δεξιά της και τον ανερχόμενο ΛΑΟΣ – ταυτόχρονα, εξυμνείται πολλάκις και ο τότε αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος (που δεν αναφέρεται ποτέ με το όνομά του, ωστόσο ο Συντυχάκης τον θεωρεί ντε φάκτο «Αρχηγό» του), ο οποίος και έχει ξεκινήσει να δίνει την –ατελέσφορη εντέλει– μάχη της ζωής του, η φύση της οποίας προβληματίζει τον πρωταγωνιστή που δεν ξέρει αν πρέπει να τη θεωρήσει θεϊκό σημάδι ή όχι.
Συνδετικός κρίκος όλων των αντιμαχόμενων παραπάνω προσλαμβανουσών δεν είναι άλλος από τον Κώστα Σημίτη που λειτουργεί στα μάτια του πρωταγωνιστικού υποκειμένου ως ο αποδιοπομπαίος τράγος για τη γενικευμένη παρακμή του ελληνισμού και την πτώση των χρηστών ηθών και αξιών, μια και η αφαίρεση του θρησκεύματος από τις ταυτότητες φέρεται να έχει ανοίξει τον δρόμο στο «αρχέγονο Κακό» ώστε αυτό να εισβάλει στην ελληνική κοινωνία και να αλλοιώσει το φρόνημα και την πίστη του λαού. Το ημερολόγιο τελειώνει λίγες στιγμές πριν από τη δολοφονία, με τον πρωταγωνιστή να τελεί πια υπό παραλήρημα και την πράξη καθεαυτή (που είναι και η μεγάλη απούσα από τις σελίδες του βιβλίου, καθώς περιγράφεται το «πριν» και το «μετά» της) να παίρνει πλέον τη θέση των λόγων.
Η ιστορία της πολιτικής αλλά και της λογοτεχνίας, παρά τις κατά καιρούς σπειροειδείς τάσεις της, τείνει να κινείται μονάχα προς μία κατεύθυνση. Από το βιβλίο του Δημήτρη Φύσσα πέρασαν σχεδόν δύο δεκαετίες, ωστόσο ο χώρος του διαδικτυακού και θρησκόληπτου ανορθολογισμού είναι παρών στα ελληνικά δρώμενα, διαμορφωτής ενός (σαφούς και μπετοναρισμένου στις πεποιθήσεις του) μετανεωτερικά «αντινεωτερικού» αφηγήματος, ισχυρότερος μάλιστα από ποτέ, έχοντας λάβει και διαφορετικές κοινοβουλευτικές μορφές και εκπροσωπήσεις μέσα στα χρόνια που μεσολάβησαν (ΛΑΟΣ, Χρυσή Αυγή, Ελληνική Λύση, Σπαρτιάτες, Νίκη). Και μπορεί μεν, αν εξαιρέσουμε τους θρασύδειλους χρυσαυγίτες που αποτέλεσαν μια ειδική κατηγορία, να μην έχει εμφανιστεί ακόμα κάποιος θερμόαιμος σαν τον μυθιστορηματικό δολοφόνο Συμεών Συντυχάκη, ωστόσο οι καθημερινές πράξεις ρατσισμού, στυγνής μισαλλοδοξίας, στοχοποίησης των εθνικών, θρησκευτικών και ερωτικών μειονοτήτων, επίθεσης στην τέχνη με μεταφυσικά κριτήρια έχουν διαποτίσει βαθιά την κοινωνία, εμποτισμένες με έναν υποτιθέμενο «χριστιανικό» και «πατριωτικό» μανδύα και πλήρως κανονικοποιημένες.
Ο Κώστας Σημίτης, σαφέστατα θιασώτης μιας «κοσμικότερης» προσέγγισης, έφυγε πλήρης ημερών για να προλάβει να αντικρίσει το αφήγημά του να υμνείται από κάποιους και να κατακρεουργείται από άλλους. Εντούτοις, ο Δημήτρης Φύσσας, σταθερά και αδιαπραγμάτευτα «αιρετικός», σατιρικός και οξύς πολέμιος των μεγάλων αφηγήσεων, άφησε πέρυσι τη ζωή ξαφνικά, πριν προλάβει να γεράσει. Ας αποτελεί στο διηνεκές αυτό το διαρκές ξεγύμνωμα της κάθε μορφής μισαλλοδοξίας έναν συνεχή φόρο τιμής στη μνήμη του…
