Η πρόσφατη εκδημία του ορθώς αμφιλεγόμενου λόγω κάποιων ρατσιστικών του τοποθετήσεων, πλην όμως όντως κορυφαίου αμερικανού βιολόγου, Τζέιμς Ντ. Γουότσον (James D. Watson) –ο οποίος θα μείνει στην ιστορία της επιστήμης για την ανακάλυψη της δομής του DNA[2] και για τον ηγετικό του ρόλο στο Πρόγραμμα του Ανθρώπινου Γονιδιώματος– μου παρέχει την ευκαιρία να διηγηθώ την ακόλουθη, σχεδόν άγνωστη στο ευρύτερο κοινό, ιστορία.
Αναφέρομαι σε μια σημαντική πρωτοβουλία 22 κορυφαίων ξένων επιστημόνων που απέστειλαν επιστολή στον τότε πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Χέρμαν βαν Ρομπάι, στον τότε πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Μάρτιν Σουλτς και τον τότε πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Χοσέ Μπαρόζο. Μάλιστα, στην πραγματικότητα υπήρξαν δύο επιστολές, η πρώτη εστάλη στις 17/4/2012 και η δεύτερη στις 24/4/2012. Η δεύτερη ήταν ίδια ως προς το περιεχόμενο με την πρώτη, με τη διαφορά ότι προστέθηκε ένας ακόμη διακεκριμένος επιστήμονας στους αρχικούς 21, ο νομπελίστας στη Χημεία (2002) Κουρτ Βίθριχ (Kurt Wüthrich), οπότε οι υπογράψαντες έγιναν 22. Οι εν λόγω επιστήμονες απηύθυναν δραματική έκκληση για την υποστήριξη και την ενίσχυση από την Ευρωπαϊκή Ένωση της αριστείας στην επιστημονική και την τεχνολογική έρευνα στην Ελλάδα, προτείνοντας μάλιστα συγκεκριμένες ενέργειες γι’ αυτόν τον σκοπό. Από αυτούς τους 22 επιστήμονες, οι 20 είχαν τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ στις επιστήμες της Φυσιολογίας ή της Ιατρικής, της Χημείας και της Φυσικής, ενώ, εκ των υπολοίπων δύο, ο καθηγητής Iain Mattaj υπήρξε γενικός διευθυντής του European Molecular Biology Laboratory (EMBL) ενώ ο καθηγητής Robert May, που ανήκε στο Τμήμα Ζωολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, είχε τιμηθεί με ένα από τα πιο περίβλεπτα διεθνή επιστημονικά βραβεία, το Crafoord Prize. Ας σημειωθεί ότι, απ’ όσο γνωρίζω, σε αυτή την έκκληση ανταποκρίθηκε καταρχήν θετικά μόνο ο Mάρτιν Σουλτς, δηλώνοντας στην από 11/7/2012 απαντητική επιστολή του την προθυμία και τη διαθεσιμότητά του να βοηθήσει.
Η πρωτοβουλία είδε το φως της δημοσιότητας, ευαισθητοποιώντας και την εκτός Ευρώπης διεθνή επιστημονική κοινότητα (κυρίως την αμερικανική), όταν το περιοδικό Science, στο τεύχος της 25ης Μαΐου 2012, στη στήλη του Letters, δημοσίευσε υπό τον τίτλο “Support for Greece” την εν λόγω επιστολή, την οποία υπογράφει, εκ μέρους όλων των επιστημόνων, ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, Χάραλντ τσουρ Χάουζεν (Harald zur Hausen), βραβείο Νόμπελ στη Φυσιολογία ή την Ιατρική (2008).
Tην παραπάνω «Έκκληση για βοήθεια στην Ελλάδα» συνυπέγραψε λίγο αργότερα και ο νομπελίστας Τζέιμς Ντ. Γουότσον, συνοδεύοντάς τη με την ακόλουθη θερμή υποστηρικτική επιστολή, την οποία απέστειλε στον Βαν Ρομπάι και κοινοποίησε στον τότε Πρόεδρο των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα:
Αξιότιμε κύριε Πρόεδρε Βαν Ρομπάι,
Θα ήθελα να ενώσω τη φωνή μου με εκείνη του συναδέλφου μου, Καθηγητή Χάραλντ τσουρ Χάουζεν, καθώς και άλλων διακεκριμένων επιστημόνων, απευθύνοντας έκκληση προς τους ευρωπαίους πολιτικούς ηγέτες και τις αρμόδιες αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη «Στήριξη της Ελλάδας» (Science, Μάιος 2012). Οι υπογράφοντες την εν λόγω πρωτοβουλία εκφράζουν την ειλικρινή ελπίδα ότι οι πολιτικοί ηγέτες διεθνώς, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες, θα αξιοποιήσουν κάθε διαθέσιμο μέτρο και θα αναλάβουν κάθε δυνατή ενέργεια προκειμένου να στηρίξουν την Ελλάδα και να συμβάλουν στην ανάκαμψή της από τη βαθιά οικονομική ύφεση.
Σας παροτρύνω θερμά να λάβετε άμεσα και ουσιαστικά μέτρα για την ενίσχυση της επιστήμης και των κέντρων αριστείας, τα οποία μπορούν να αποτελέσουν μοχλό ανάπτυξης και ευημερίας για την Ελλάδα.
Με εκτίμηση,
Τζέιμς Ντ. Γουότσον
Πώς όμως ξεκίνησαν όλα αυτά; Η ιδέα για τη σύνταξη αυτής της επιστολής ανήκε αποκλειστικά στον Γιάννη Παπαμαστοράκη, σήμερα ομότιμο καθηγητή της Αστροφυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Οι ξένοι επιστήμονες οι οποίοι προσεγγίστηκαν για να συντάξουν και να υπογράψουν αυτή την επιστολή είχαν στο παρελθόν, στην πλειονότητα τους, συμμετάσχει ως κεντρικοί ομιλητές στις «Διαλέξεις Ωνάση» (The Onassis Foundation Science Lecture Series), τις οποίες ο Παπαμοστοράκης διοργάνωνε κάθε καλοκαίρι, επί μακρά σειρά ετών, στην Κρήτη. Ζήτησε, όμως, λόγω του μεγάλου διεθνούς επιστημονικού τους κύρους, και τη συνδρομή των βιολόγων Φώτη Καφάτου και Ευάγγελου Μουδριανάκη σε αυτή την προσπάθεια, οι οποίοι ευχαρίστως του την προσέφεραν.
Το ποια ήταν η κατάληξη αυτής της πρωτοβουλίας αποτελεί μια μεγάλη ιστορία, με πρόσθετα ενδιάμεσα επεισόδια. Είναι προτιμότερο η μικρή αυτή διήγηση να σταματήσει εδώ…
[1] Μια εκτενέστερη περιγραφή των γεγονότων που παρουσιάζονται σε αυτό το άρθρο μπορεί να βρει κανείς στο ακόλουθο δημοσίευμα: «Όταν ο Κάρολος Παπούλιας συνάντησε τον Harald zur Hausen ή, αλλιώς, ‘Η έκκληση για την Ελλάδα’ από 22 κορυφαίους ξένους επιστήμονες, την εποχή των μνημονίων», Διεθνής και Ευρωπαϊκή Πολιτική, τχ. 50, Χειμώνας 2021-2022, σ. 154-157.
[2] Η ανακάλυψη της δομής του DNA πραγματοποιήθηκε το 1953 από τη Rosalind Franklin και τους James D. Watson και Francis Crick. Η ανακάλυψη της διπλής έλικας του DNA θεωρείται η μεγαλύτερη ανακάλυψη στην επιστήμη της Βιολογίας κατά τον 20ό αιώνα. Για τη συνεισφορά τους στη μελέτη της δομής του DNA, οι Watson και Crick μοιράστηκαν το 1962 το Βραβείο Νόμπελ στη Φυσιολογία ή την Ιατρική με τον Maurice Wilkins. Aντιθέτως, η σημαντική ερευνητική συνεισφορά της Rosalind Franklin δεν αναγνωρίστηκε, δυστυχώς, τότε. Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να διαβάσει τα ακόλουθα βιβλία δύο εκ των πρωταγωνιστών αυτής της ανακάλυψης: 1) James D. Watson, Η διπλή έλικα, μετάφραση Υβόννη Μιχαηλίδου-Γεωργάτσου, επιμέλεια Ι. Γ. Γεωργάτσος, Εκδόσεις Τροχαλία, Αθήνα, 1990 και 2) Francis Crick, Τι τρελό κυνηγητό – Η διπλή έλικα κι εγώ, μετάφραση Υβόννη Μιχαηλίδου-Γεωργάτσου, προλογίζων Ι. Γ. Γεωργάτσος, Εκδόσεις Κάτοπτρο, Αθήνα, 1991.
