Η συνείδηση της δημοκρατίας (ή η ανταρσία στους κανόνες της);

Στον πυρήνα του έργου της Φερενίκης Παναγοπούλου, Πολιτική ανυπακοή, βρίσκεται μια απλή αλλά θεμελιώδους σημασίας πολιτική διαπίστωση: σε κάθε οργανωμένο κράτος δικαίου, αργά ή γρήγορα, εμφανίζεται η στιγμή κατά την οποία ο νόμος χάνει την ηθική νομιμοποίησή του, επομένως και την πειθώ του. Είναι τότε που πολίτες ή ομάδες πολιτών, επικαλούμενοι ηθικές ή πολιτικές αρχές ανώτερες από το ισχύον δίκαιο, επιλέγουν να αντιταχθούν δημόσια σε αυτό που θεωρούν άδικο ή αυθαίρετο.

Η συγγραφέας, με διδακτορικές σπουδές τόσο στο συνταγματικό δίκαιο όσο και στη φιλοσοφία, επιλέγει να κινηθεί σε δύο παράλληλες γραμμές: αφενός, να ανασυνθέσει το ιστορικό και φιλοσοφικό υπόβαθρο του φαινομένου, και αφετέρου, να εντάξει το ζήτημα στο σύγχρονο ελληνικό και ευρωπαϊκό συνταγματικό πλαίσιο, αναζητώντας τις θεσμικές του προεκτάσεις.

Παραδείγματα ανυπακοής

Η πολιτική ανυπακοή δεν είναι επινόηση των νεότερων χρόνων· είναι τόσο παλιά όσο και η πολιτική κοινότητα. Ήδη από την αρχαιότητα, η λογοτεχνία, η φιλοσοφία και η πολιτική πρακτική παρήγαγαν μορφές ανυπακοής που λειτουργούν ως παραδείγματα ηθικής στάσης απέναντι στην εξουσία.

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι η πρώτη και ίσως πιο εμβληματική μορφή. Με την πράξη της να παραβεί τη διαταγή του Κρέοντα, υπακούοντας σε έναν άγραφο, θεϊκό νόμο, θέτει το θεμελιώδες ζήτημα της έντασης μεταξύ της πολιτικής νομιμότητας και της ηθικής επιταγής. Δεν επιχειρεί πολιτική ανατροπή, αλλά καταδεικνύει την κρίση νομιμοποίησης της εξουσίας όταν αυτή αποκόπτεται από την ηθική. Η Παναγοπούλου διαβάζει την Αντιγόνη ως το πρωταρχικό «παράδειγμα λόγου» για το τι σημαίνει να αντιστέκεσαι δημόσια σε ένα νόμο, εντός του πλαισίου μιας πολιτικής κοινότητας με συγκεκριμένους θεσμούς.

Ακολουθεί η σωκρατική στάση, η οποία φαινομενικά έρχεται σε αντίθεση με αυτήν της Αντιγόνης, αλλά στην πραγματικότητα αποκαλύπτει μια διαφορετική όψη του ίδιου προβλήματος. Ο Σωκράτης αποδέχεται την ποινή του, γιατί αναγνωρίζει ότι η υπακοή στους νόμους της πόλης είναι στοιχείο του δεσμού του πολίτη με αυτήν. Η Παναγοπούλου αξιοποιεί αυτό το παράδειγμα για να δείξει ότι η πολιτική ανυπακοή δεν είναι αναγκαστικά απόρριψη της έννομης τάξης· μπορεί να είναι μορφή πολιτικής συμμετοχής, μια πράξη διαλόγου με την κοινότητα.

Κατά τη ρωμαϊκή και την πρώιμη χριστιανική εποχή, η ανυπακοή εκδηλώνεται μέσα από συγκρούσεις μεταξύ του imperium και της θρησκευτικής ή ηθικής πίστης. Γυναίκες που αντιστέκονται στις διαταγές του Αυγούστου, χριστιανοί που αρνούνται να τιμήσουν τους αυτοκρατορικούς θεούς – όλα αυτά αποτελούν παραδείγματα στάσεων όπου η πίστη σε υπέρτερες ηθικές αξίες και αρχές συγκρούεται με το νόμο. Το κοινό τους στοιχείο είναι ότι η ανυπακοή δεν συνιστά ατομική αυθαιρεσία αλλά επίκληση σε μια ανώτερη δικαιική τάξη.

Η μετάβαση στη νεότερη εποχή είναι καθοριστική, καθώς η  ανυπακοή αποκτά μια άλλη, πρόσθετη πολιτική διάσταση, ενώ επιτελεί και στρατηγική λειτουργία. Η άρνηση των αμερικανών αποίκων, τον 18ο αιώνα, να πληρώσουν φόρους στη Μεγάλη Βρετανία εισάγει την ιδέα ότι η παραβίαση ενός νόμου μπορεί να είναι εργαλείο πολιτικής αμφισβήτησης της νομιμότητας της εξουσίας.

Φωτογραφία πορτρέτου από μια δαγκεροτυπία του Χένρι Ντέιβιντ Θορό, περ. 1856. Στο δοκίμιό του, Περί πολιτικής ανυπακοής, ο Θορό διατυπώνει με σαφήνεια την ιδέα ότι «ο πολίτης οφείλει να είναι άνθρωπος πρώτα και κατόπιν πολίτης», θέτοντας το θεμέλιο της σύγχρονης θεωρίας της ανυπακοής ως πράξης ηθικοπολιτικής ευθύνης.

Benjamin D. Maxham / National Portrait Gallery

Αποφασιστικής σημασίας είναι η περίπτωση του Χένρι Ντέιβιντ Θορό (1846). Η άρνησή του να πληρώσει φόρο, ώστε να μη χρηματοδοτήσει τον πόλεμο με το Μεξικό και τη δουλεία, δεν είναι ιδιωτική πράξη συνείδησης αλλά δημόσια πολιτική χειρονομία. Στο δοκίμιό του, Περί πολιτικής ανυπακοής, διατυπώνει με σαφήνεια την ιδέα ότι «ο πολίτης οφείλει να είναι άνθρωπος πρώτα και κατόπιν πολίτης», θέτοντας το θεμέλιο της σύγχρονης θεωρίας της ανυπακοής ως πράξης ηθικοπολιτικής ευθύνης.

Στον 20ό αιώνα, η ανυπακοή καθίσταται ιστορική δύναμη αλλαγής. Ο Γκάντι και το κίνημα Σατιαγκράχα μετατρέπουν τη μη βία και την παραβίαση του αποικιακού νόμου σε μαζικό πολιτικό όπλο. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και η Ρόζα Παρκς καθιστούν την ανυπακοή κεντρική στρατηγική του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα, χρησιμοποιώντας την παραδειγματική δύναμη της ηθικής διαμαρτυρίας για να αποκαλύψουν τις αντιφάσεις της αμερικανικής δημοκρατίας. Αντίστοιχα, τα αντιπολεμικά κινήματα, οι αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών και των μειονοτήτων, καθώς και η περιβαλλοντική ανυπακοή (π.χ. Greenpeace, Extinction Rebellion) αναδεικνύουν την ανυπακοή σε συστατικό στοιχείο της σύγχρονης δημοκρατικής πολιτικής.

Η Παναγοπούλου εντάσσει στην αφήγηση και τις ελληνικές περιπτώσεις: το κίνημα των «Αγανακτισμένων» και το «Δεν Πληρώνω» (2011), καθώς και τις αντιδράσεις στα μέτρα της πανδημίας Covid-19. Δεν τις εξισώνει ηθικοπολιτικά με τα προαναφερθέντα ιστορικά παραδείγματα, αλλά τις χρησιμοποιεί για να δείξει ότι η πολιτική ανυπακοή εμφανίζεται και σε ώριμες δημοκρατίες όχι ως εξαίρεση, αλλά ως ένδειξη κρίσης νομιμοποίησης και ανάγκης για την ανάπτυξη κοινωνικού διαλόγου.

Συνειδητή δημόσια πράξη

Μετά την ιστορική παρουσίαση του φαινομένου της πολιτικής ανυπακοής, η Παναγοπούλου περνά σε μια συστηματική εννοιολογική διερεύνηση και αποσαφήνισή του. Εδώ βρίσκεται και η καρδιά της συμβολής της, καθώς κατορθώνει να διακρίνει με σαφήνεια την πολιτική ανυπακοή από άλλες μορφές πολιτικής ή παραβατικής συμπεριφοράς, εντάσσοντάς τη σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ηθικοπολιτικής δράσης.

Η πολιτική ανυπακοή, όπως την ορίζει η συγγραφέας, δεν είναι απλώς η παραβίαση ενός νόμου. Είναι μια συνειδητή, δημόσια και πολιτικά αιτιολογημένη πράξη μη συμμόρφωσης, που αποσκοπεί στην αλλαγή ενός νόμου ή μιας κυβερνητικής πολιτικής στο όνομα θεμελιωδών αξιών. Δεν είναι ούτε ιδιωτική αντίρρηση συνείδησης ούτε εξέγερση.

Η Παναγοπούλου τονίζει πέντε βασικά γνωρίσματα τα οποία συγκροτούν τον πυρήνα της έννοιας: τον δημόσιο χαρακτήρα της, τη συνειδησιακή της διάσταση (καθώς πρόκειται για πράξη που απορρέει από βαθιά ηθική πεποίθηση, από ηθικές αρχές υπέρτερες από εκείνες που βρίσκονται στα θεμέλια του νόμου), τον πολιτικό σκοπό (η πράξη στοχεύει στην αλλαγή του νόμου ή της πολιτικής απόφασης, όχι στην κατάλυση της έννομης τάξης), τη μη βία (δοθέντος ότι η χρήση βίας αλλοιώνει τη φύση της και τη μετατρέπει σε εξέγερση, σε επαναστατική πράξη) αλλά και την αποδοχή συνεπειών (που μπορεί να ’ναι ποινικές, διοικητικές, κ.α.).

Τα παραπάνω γνωρίσματα φέρνουν την Παναγοπούλου σε διάλογο με αντίστοιχες θεωρήσεις της πολιτικής ανυπακοής από δύο κορυφαίους σύγχρονους φιλοσόφους της πολιτικής και της ηθικής: τον Τζον Ρολς και τον Γιόζεφ Ραζ. Θεωρώ την αναφορά της συγγραφέως του βιβλίου στους δύο προαναφερθέντες φιλοσόφους ως ένα από τα πιο «δυνατά» σημεία της εννοιολογικής ανάλυσης της πολιτικής ανυπακοής που επιχειρεί, στην οποία καλοί νομικοί χωρίς τη δική της φιλοσοφική παιδεία δύσκολα θα προέβαιναν.  Ας δούμε, όμως, γιατί αυτή η αναφορά είναι τόσο ενδιαφέρουσα.

Στη Θεωρία της Δικαιοσύνης (1971), ο Ρολς ορίζει την πολιτική ανυπακοή ως μια δημόσια, μη βίαιη, συνειδητή πράξη, που αντιτίθεται σε έναν νόμο για λόγους συνείδησης και στοχεύει στην αλλαγή νόμου ή πολιτικής, μέσα στα όρια της πίστης στο σύνταγμα. Για τον Ρολς, η πολιτική ανυπακοή είναι μέρος της νομιμότητας μιας δίκαιης κοινωνίας, όχι παρέκκλιση. Όταν η πλειοψηφία αδικεί μειονότητες ή αγνοεί βασικές αρχές δικαιοσύνης, η πολιτική ανυπακοή είναι ένα μέσο για να επαναφέρει την πολιτεία στις δικές της θεμελιώδεις αρχές.

Ο Ραζ, από την άλλη, βλέπει την ανυπακοή ως μορφή ηθικής επικοινωνίας μέσα στην κοινωνία. Η νομιμότητα του νόμου εσχετίζεται πάντοτε με την ηθική του αποδοχή. Η ανυπακοή δεν αρνείται τον νόμο αλλά τον αμφισβητεί, καλώντας την κοινότητα να κρίνει εκ νέου τις αξίες της. Για τον Ραζ, η πολιτική ανυπακοή είναι ένα από τα μέσα με τα οποία οι πολίτες συμμετέχουν στη διαμόρφωση των κανόνων που τους δεσμεύουν.

Η Παναγοπούλου υιοθετεί και αναπτύσσει αυτές τις θέσεις, προσαρμόζοντάς τες στο ελληνικό συνταγματικό και πολιτικό πλαίσιο. Τονίζει ότι σε μια δημοκρατία η πολιτική ανυπακοή μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αυτοδιόρθωσης, μια «βαλβίδα» δημοκρατικής πίεσης που αναγκάζει την εξουσία να λογοδοτήσει ηθικά.

Η συγγραφέας του παρουσιαζόμενου βιβλίου, ακολούθως, κάνει λόγο για την πολυμορφία των σύγχρονων μορφών πολιτικής ανυπακοής, ανάμεσα στις οποίες μια από τις πιο ενδιαφέρουσες είναι η  whistleblowing, δηλαδή οι αποκαλύψεις πληροφοριών που παραβιάζουν μυστικά ή νομικές υποχρεώσεις, στο όνομα του δημόσιου συμφέροντος (π.χ. η περίπτωση του Έντουαρντ Σνόουντεν). Μια άλλη είναι η ψηφιακή ανυπακοή (hacktivism), δηλαδή οι παρεμβάσεις στο διαδίκτυο που στοχεύουν να αποκαλύψουν ή να εμποδίσουν κρατικές ή εταιρικές πρακτικές που θεωρούνται άδικες.

Το προκείμενο συμπέρασμα είναι ότι η πολιτική ανυπακοή δεν είναι πλέον μονοσήμαντη ή ατομοκεντρική. Αντίθετα, αποτελεί πλέγμα πρακτικών που κινούνται ανάμεσα στην ατομική πράξη και τη συλλογική πολιτική στρατηγική. Η Παναγοπούλου καταφέρνει να διατηρήσει την εννοιολογική σαφήνεια χωρίς να αγνοεί αυτή τη ρευστότητα.

Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο της θεωρητικής προσέγγισης της πολιτικής ανυπακοής είναι η κατανόησή της ως επικοινωνιακής πράξης. Ο ανυπάκουος δεν επιδιώκει μόνο να παραβιάσει τον νόμο, αλλά και να στείλει ένα μήνυμα στην κοινωνία, να προκαλέσει δημόσιο διάλογο, να αναγκάσει τους θεσμούς να τοποθετηθούν. Η Παναγοπούλου δείχνει πώς αυτή η λειτουργία έχει γίνει ιδιαίτερα σημαντική στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπου η ανυπακοή μπορεί να αποκτήσει παγκόσμια απήχηση μέσα σε λίγες ώρες. Με άλλα λόγια, η ανυπακοή δεν περιγράφεται απλώς ως νομικό φαινόμενο αλλά και ως πράξη πολιτικής παρέμβασης, με σκοπό το διάλογο για το επίδικο θέμα. Ο πολίτης που αρνείται να συμμορφωθεί δημοσίως προσκαλεί την κοινωνία να σκεφτεί κριτικά και να συζητήσει. Πρόκειται για μια μορφή πολιτικής συμμετοχής που λειτουργεί εκτός των θεσμών αλλά όχι εναντίον τους.

Πολίτες του κινήματος Δεν πληρώνω κλείνουν τα διόδια Αφιδνών τον Απρίλιο του 2011. Παρά τη θεωρητική προσπάθεια να θεωρηθούν όσοι συμμετείχαν στις ενέργειες του συγκεκριμένου κινήματος οπαδοί της πολιτικής ανυπακοής, η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Πολύ συχνά, οι ενέργειες του συγκεκριμένου κινήματος προϋπέθετε τη βία π.χ. κατά υπαλλήλων ή κατά οδηγών στα διόδια, ενώ επίσης έσπαγαν τα εκδοτήρια στους σταθμούς του μετρό κ.λπ. Διεκδικούσαν, επίσης, να μην υποστούν τις συνέπειες του νόμου που παραβίαζαν, πιστεύοντας ότι ο τρόπος παρέμβασής τους και η θεωρούμενη εκ μέρους τους επωφελής για το σύνολο ενέργειά τους θα έπρεπε να μην επισύρει την ισχύ του νόμου. Η βίαιη επίθεση κατά της ομαλότητας που διεκδικεί να μην έχει νομικές συνέπειες δεν συνιστά πολιτική ανυπακοή αλλά θρασεία επίθεση κατά του νόμου και της τάξης.

Αρχείο The Books’ Journal

Συνταγματική θεώρηση, σύγχρονες προκλήσεις

Ακολούθως, η Παναγοπούλου επιχειρεί να εντάξει τη θεωρία της πολιτικής ανυπακοής σε ένα συγκεκριμένο συνταγματικό πλαίσιο, αναζητώντας τη θέση της πολιτικής ανυπακοής όχι ως δικαίωμα, αλλά ως τμήμα της λειτουργίας της δημοκρατικής τάξης.

Αναλύει διεξοδικά τη σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), η οποία διακρίνει με σαφήνεια ανάμεσα σε: πολιτική ανυπακοή, που υπάγεται κυρίως στην ελευθερία της έκφρασης (άρθρο 10 ΕΣΔΑ), και αντίρρηση συνείδησης, που προστατεύεται από την ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας (άρθρο 9 ΕΣΔΑ).

Η κεντρική υπόθεση είναι η Campbell και Cosans (1982), όπου το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι η άρνηση συμμόρφωσης σε νόμο για λόγους ηθικής ή φιλοσοφικής πεποίθησης αποτελεί έκφανση της ελευθερίας της έκφρασης, αλλά δεν συνιστά αυτοτελές δικαίωμα ανυπακοής. Το ΕΔΔΑ δέχεται ότι τα κράτη μπορούν να επιβάλουν κυρώσεις για πράξεις ανυπακοής, αρκεί να σέβονται την αρχή της αναλογικότητας και να μην περιορίζουν δυσανάλογα τον δημόσιο διάλογο.

Η Παναγοπούλου δείχνει ότι αυτή η νομολογιακή γραμμή νομιμοποιεί μεν τον πυρήνα της ανυπακοής ως μορφής πολιτικού λόγου, αλλά ταυτόχρονα θέτει σαφή όρια: η ανυπακοή δεν είναι υπεράνω του νόμου ούτε εξασφαλίζει ατιμωρησία.

Στο ελληνικό δίκαιο δεν υπάρχει ρητή αναγνώριση «δικαιώματος πολιτικής ανυπακοής». Ωστόσο, η συγγραφέας δείχνει ότι το φαινόμενο εγγράφεται λειτουργικά στο σύνταγμα μέσω των ακόλουθων διατάξεων: 1) Άρθρο 5 Σ.: προστασία της προσωπικότητας και ελευθερία ανάπτυξης της προσωπικότητας, 2) Άρθρο 14 Σ.: ελευθερία έκφρασης, 3) Άρθρο 11 Σ.: δικαίωμα συνάθροισης, και 4) Άρθρο 120 παρ. 4 Σ.: δικαίωμα αντίστασης (το οποίο όμως αφορά την απόπειρα κατάλυσης του συντάγματος, όχι μεμονωμένους άδικους νόμους).

Εκ των ανωτέρω προκύπτει ότι η ανυπακοή δεν είναι θεσμοθετημένο δικαίωμα, αλλά είναι αναγνωρίσιμη ως μορφή πολιτικής συμμετοχής που προστατεύεται έμμεσα, εφόσον σέβεται τη μη βία και τον δημόσιο χαρακτήρα της.

Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό επιχείρημα της Παναγοπούλου: η πολιτική ανυπακοή δεν είναι εκτός συνταγματικής τάξης, ούτε αντίπαλος της δημοκρατίας. Είναι μια μορφή δημοκρατικού ελέγχου «από τα κάτω», που λειτουργεί μέσα στο σύνταγμα, αν και στα όριά του. Στην ουσία, η συγγραφέας αναδεικνύει μια άτυπη αλλά ουσιαστική «συνταγματικότητα» της ανυπακοής.

Ακόμη, η Παναγοπούλου αφιερώνει τμήμα της μελέτης της στις σύγχρονες μορφές και προκλήσεις της πολιτικής ανυπακοής, όπως είναι η ψηφιακή ανυπακοή (από το hacktivism έως τα leaks και τις καμπάνιες κοινωνικών δικτύων, η πολιτική ανυπακοή μετατοπίζεται σε νέα πεδία, όπου η νομιμότητα είναι πιο δυσδιάκριτη και η παγκόσμια απήχηση μεγαλύτερη), τα κινήματα για την προστασία του κλίματος (οργανώσεις όπως η Extinction Rebellion υιοθετούν μαζικές, συμβολικές παραβιάσεις νόμων για να επιβάλουν το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής στη διεθνή πολιτική ατζέντα), τα υγειονομικά μέσα λόγω εκδήλωσης συναφών κρίσεων (π.χ., οι αντιδράσεις στα μέτρα Covid-19 έθεσαν διλήμματα για το πότε η ανυπακοή υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και πότε υπονομεύει την κοινωνική συνοχή) και, τέλος, η θεσμική ανυπακοή (π.χ., δήμοι, δικαστές, ακόμη και κράτη-μέλη της ΕΕ, χρησιμοποιούν την ανυπακοή ως εργαλείο πολιτικής διαπραγμάτευσης). Η συγγραφέας αναδεικνύει τις αντιφάσεις που γεννούν αυτές οι νέες μορφές: π.χ. η ψηφιακή ανυπακοή αμφισβητεί όχι μόνο συγκεκριμένους νόμους αλλά και τις μορφές κυριαρχίας και λογοδοσίας σε μια παγκοσμιοποιημένη ψηφιακή σφαίρα.

Κλείνοντας, η διακεκριμένη νομικός διατυπώνει συγκεκριμένες θεσμικές προτάσεις για μια συνετή διαχείριση του φαινομένου:

1. Ενίσχυση της διαβούλευσης και της συμμετοχής των πολιτών στη νομοθετική διαδικασία,

2. Διαφάνεια και λογοδοσία της εκτελεστικής εξουσίας,

3. Αποκέντρωση αποφάσεων ώστε να περιορίζεται η αποξένωση των πολιτών από το κράτος και

4. Θεσμική «υπομονή» απέναντι σε μορφές μη βίαιης ανυπακοής, καθώς η δημοκρατία δεν πρέπει να φοβάται τον διάλογο που αυτές προκαλούν.

Για την αντιμετώπιση των παραπάνω προβλημάτων και διακυβευμάτων, προτείνει να υιοθετήσουμε έναν, ούτως ειπείν,  δημοκρατικό ρεαλισμό: θεωρεί ότι το κράτος δικαίου, αντί να αγνοεί ή να ποινικοποιεί συλλήβδην την πολιτική ανυπακοή, οφείλει να την αντιμετωπίζει ως έκφραση θεσμικού διαλόγου. Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτική ανυπακοή μετατρέπεται από πρόβλημα τάξης σε μοχλό εξέλιξης της κοινωνίας και των θεσμών της, συνταγματικών, δηλαδή τυπικών, αλλά και άτυπων.

Η συνείδηση της δημοκρατίας

Κατά την Παναγοποπούλου, η πολιτική ανυπακοή μπορεί να λειτουργήσει ως εσωτερικός μηχανισμός αυτοδιόρθωσης της δημοκρατίας. Και τούτο διότι, εφόσον δεν αποσκοπεί στην ανατροπή αλλά στη διαμαρτυρία και στη διόρθωση των κακώς κειμένων εντός της υφιστάμενης έννομης τάξης,^[1] η ανυπακοή μπορεί να νοηθεί ως μορφή δημοκρατικού ελέγχου «από τα κάτω». Μήπως, όμως, αυτή η προσέγγιση της Παναγοπούλου μας θυμίζει τον Καρλ Πόππερ και την «τμηματική κοινωνική μηχανική» του (piecemeal social engineering), σύμφωνα με την οποία μπορούμε να διορθώνουμε τις ατέλειες των θεσμών της κοινωνίας μας, άρα και του κοινοβουλευτικού μας πολιτεύματος, μέσω της εφαρμογής της «μεθόδου της δοκιμής και του σφάλματος» (trial and error);  Στο πλαίσιο μιας τέτοιας διαδικασίας –ή, πιο ορθά, αυτής της μεθόδου– η πολιτική ανυπακοή δεν εξαντλεί –κάθε άλλο (!)– τον δημοκρατικό έλεγχο «από τα κάτω», όμως αποτελεί μια μορφή του. Έστω την πιο έντονη, την πιο «ακραία» που, γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο, μπορεί ενίοτε να αποδειχθεί και η πιο δραστική, η πιο αποτελεσματική. Η πολιτική ανυπακοή έτσι νοούμενη, δηλαδή ως «εντός των πυλών» απόπειρα διόρθωσης «ελαττωμάτων» ή ατελειών της υφιστάμενης  έννομης τάξης, μπορεί εντέλει να βοηθήσει να αποφευχθεί η κρίση της συνταγματικής τάξης και η μετάπτωση σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης.

Με άλλα λόγια, η εν λόγω μελέτη της Φερενίκης Παναγοπούλου αποδεικνύει ότι η πολιτική ανυπακοή δεν είναι ένα «περιθωριακό» φαινόμενο αλλά η «συνείδηση» της δημοκρατίας. Δεν απειλεί τη συνταγματική τάξη, αλλά της υπενθυμίζει τα ηθικά και πολιτικά της θεμέλια.

Η συγγραφέας προσφέρει ένα κείμενο που αξίζει να διαβαστεί προσεκτικά τόσο από νομικούς και φιλοσόφους ασχολουμένους με την ηθική και την πολιτική φιλοσοφία, όσο και από κοινωνικούς και πολιτικούς επιστήμονες, καθώς είναι ένα «έργο γέφυρα» μεταξύ θεωρίας και πράξης, παρελθόντος και παρόντος, ηθικής (ατομικής και συλλογικής) και θεσμών της δημοκρατικής Πολιτείας.

^[1] Μια διαφορετική προσέγγιση, όπου η ανυπακοή συνίσταται σε έμπρακτη απόρριψη της έννομης τάξης, με τη μορφή της πολιτικής  επανάστασης ή της ποινικής παραβατικότητας, συζητείται στο Επίμετρο, με τίτλο, «Η παράβαση του νόμου και το συναίσθημα της ενοχής», του δοκιμίου του Μανόλη Λαμπρίδη, Η σύγκρουση με το νόμο – Ως έμπρακτη κριτική του Δικαίου και το συναίσθημα της ενοχής, Εκδόσεις Έρασμος, Αθήνα, 1975. Στο Επίμετρο συζητούν ο Α. Μυλωνάς, ο Α. Λαυραντώνης και ο Μ. Αφεντόπουλος (που είναι ψευδώνυμο του Μ. Μαρκίδη).