Τεύχος 173

Δημήτρης Κανελλόπουλος, Σκιές στον κήπο. Ποιήματα 1975-2025, Οροπέδιο, Αθήνα 2025, 316 σελ.

Ο Δημήτρης Κανελλόπουλος είναι ταυτόχρονα άνθρωπος του βιβλίου (εκδότης, διευθυντής περιοδικού, βιβλιοπώλης), άνθρωπος της Αριστεράς που έζησε την περιπέτεια της ιδεολογικής διάψευσης και συγγραφέας και ποιητής. Και οι τρεις αυτές ιδιότητες ανιχνεύονται επαρκώς στο τελευταίο βιβλίο του, στο οποίο συγκεντρώνει όλο το ποιητικό έργο του. Ως άνθρωπος του βιβλίου και ποιητής, προσφέρει πρωτίστως στους αναγνώστες του ένα αναγνωστικό των ιδεολογικών του μετατοπίσεων, αποτέλεσμα μιας πικρά βιωμένης εμπειρίας. Ως ποιητής, είναι αψύς και ορμητικός – ακόμα και όταν εκδηλώσει τις απογοητεύσεις του. Και ως εκδότης, είναι κομψός και ακριβολόγος. Πώς χωράει όμως σε έναν καλαίσθητο τόμο η πορεία μιας ζωής γεμάτης, πρωτίστως, απογοητεύσεις; Και πώς διασώζεται, παρ’ όλα αυτά, η πνευματικότητα; Οι απαντήσεις στην ποιητική του. [ΤΒJ]

Γιάννης Πάσχος, Ο Χριστός παρακαλάει το σώμα του να κατέβει απ’ τον σταυρό, Περισπωμένη, Αθήνα 2024, 39 σελ.

Γράφοντας για το Μαύρο Χαϊκού της Γιάννας Μπούκοβα ξεκίνησα με τη φράση «Όχι ο Λόγος. Το Σώμα ήταν πρώτο». Στην ποιητική αυτή συλλογή του Γιάννη Πάσχου ταιριάζει περισσότερο το άλλο άκρο: «και στο τέλος μένει Σώμα».

Τα social media μου έχουν μετατραπεί σε θέατρο του παραλόγου. Ένας γραφίστας, που έχει χτίσει καριέρα σχεδιάζοντας τετριμμένες εταιρικές ταυτότητες χωρίς να έχει ποτέ δείξει το παραμικρό πολιτικό ενδιαφέρον για την επικαιρότητα, εμφανίζεται ξαφνικά να αγορεύει, σαν ιστορικός, για την «εγκληματική» Διακήρυξη Μπάλφουρ του 1917. Λίγο πιο κάτω, ένας DJ γνωστός για τα μισογυνικά του σχόλια ανακαλύπτει τον φεμινισμό – αλλά μόνο όταν πρόκειται να ασκήσει κριτική στο υποτιθέμενο «pinkwashing» του Ισραήλ, καταγγέλλοντας την «κουλτούρα του βιασμού» στους ισραηλινούς εποικισμούς. Λίγο αργότερα, ένας θεωρητικός που δεν έχει ποτέ εκφραστεί δημόσια για τίποτ’ άλλο πέρα από μουσικολογικά θέματα και περιορισμένου ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος, παίρνει δημόσια θέση για το Μεσανατολικό, λες και είμαστε σε θεατρική παράσταση όπου ο «γιατρός» του χωριού τοποθετείται επί παντός επιστητού. Εντωμεταξύ, μία επιμελήτρια τέχνης με οικογενειακή περιουσία που σχετίζεται με ελληνοεβραϊκές οικογένειες οι οποίες εκδιώχθηκαν το 1940, κάνει κηρύγματα στους ακολούθους της για το πώς οι κατηγορίες περί αντισημιτισμού χρησιμοποιούνται ως όπλο για να φιμώσουν τη νόμιμη κριτική στο Ισραήλ. Αυτή είναι η πραγματικότητα των ελληνικών social media από τις 7 Οκτωβρίου και μετά: ένα τοπίο όπου οποιοσδήποτε και οποιαδήποτε, απ’ όπου κι αν προέρχεται, βρίσκει την ιδανική ευκαιρία να ανακαλύψει ξανά τον εαυτό του/της – ως ηθικό, κοινωνικά ευαισθητοποιημένο άτομο με ισχυρές πολιτικές θέσεις, χωρίς βεβαίως να ρισκάρει τίποτα που θα μπορούσε να επηρεάσει την καριέρα του/της ή την κοινωνική του/της θέση.

Βασίλης Παπαδόπουλος, Πριγκίπισσα Άννα. Από την Κωνσταντινούπολη στο Κίεβο, Ίκαρος, Αθήνα 2025. 

«Αδελφή του Βουλγαροκτόνου, πριγκίπισσα γεννημένη στην πορφύρα της Κωνσταντινούπολης, η Άννα αναγκάζεται να παντρευτεί τον ηγεμόνα του Κιέβου Βλαδίμηρο, υπό τον όρο να βαπτιστούν ορθόδοξοι χριστιανοί όλοι οι υπήκοοί του».  Η πριγκίπισσα Άννα θυσιάζει έναν έρωτα για μια πολιτική πράξη: για τον εκχριστιανισμό των Ρως. Με καμβά την ιστορική περίοδο, που αναπαριστά χάρη στη βαθιά γνώση των ιστορικών πηγών, ο πρέσβης και συγγραφέας Βασίλης Παπαδόπουλος στήνει έναν μυθιστορηματικό κόσμο γεμάτο πάθη, όπου όλα σταματούν μπρος στην πολιτική σκοπιμότητα. Φόντο, το φτωχό και παγωμένο Κίεβο, μιας άλλης εποχής, που πάντα του άξιζε μια καλύτερη τύχη – στην πόλη και τους κατοίκους της. Σε αυτούς του κατοίκους αφιερώνει το βιβλίο του ο συγγραφέας: «Στους Ουκρανούς που για τρίτη φορά στην ιστορία τους αγωνίζονται για το δικαίωμα να υπάρχουν». [ΤΒJ]

Η πρόσφατη έκδοση του ωραιότατου βιβλίου της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου Ε.Χ. Γονατάς. Μικρές και παράξενες ιστορίες συνιστά μια πρώτης τάξεως ευκαιρία ν’ αναθερμανθεί το ενδιαφέρον για τον μεγάλο μας συγγραφέα. Το βιβλίο της Αμπατζοπούλου δεν είναι απλώς ένα εργοβιογραφικό μελέτημα. Περιλαμβάνει επίσης εκτενή ερμηνευτικά σημειώματα για πολλά απ’ τα πεζογραφήματα του Γονατά. Στις σελίδες 46-73 του βιβλίου, για παράδειγμα, η συγγραφέας σχολιάζει κι αναλύει τον Ταξιδιώτη, το πρώτο αλλά κάθε άλλο παρά πρωτόλειο έργο του συγγραφέα. Εντοπίζει με ακρίβεια και φιλολογική δεινότητα στη μεσαιωνική διαβολιά, δηλαδή στη σύντομη φάρσα που προκαλούσε εύθυμο γέλιο στο λαϊκό κοινό, την απώτερη πηγή του ειδολογικού ποταμού ο οποίος εκβάλλει στην ιστορία του Γονατά.

Λουίς Μπουνιουέλ, Η τελευταία μου πνοή, μετάφραση από τα γαλλικά: Θάνος Σαμαρτζής, Δώμα, Αθήνα 2024, 392 σελ.

Ο Λουίς Μπουνιουέλ (1900-1983), σπουδαίος σκηνοθέτης του κινηματογράφου με καταγωγή από την Ισπανία, έζησε τη μεγάλη περιπέτεια του εικοστού αιώνα από απόσταση. Απέναντι στον Φράνκο (απέναντι και στον στενό φίλο του τα νεανικά χρόνια, Σαλβαδόρ Νταλί), απέφυγε τη μαρξιστική στράτευση, όπως άλλωστε και κάθε στράτευση. Ο κινηματογραφικός αναρχισμός του οφείλεται πρωτίστως στα βιώματά του, φιλτραρισμένα μέσα από τον σουρεαλισμό. Η αυτοβιογραφία του, που επανακυκλοφορεί σε νέα μετάφραση, δίνει τα κλειδιά για να διαβάσει κανείς τη ζωή του – και ένα από τα κλειδιά αυτά οδηγεί στην πρόσληψη της θρησκευτικής λατρείας στην παιδική του ηλικία: το μυστήριο της σχέσης του με το θείο, που στον κινηματογράφο του ήταν στοιχείο ανατροπής, του υπαγόρευσε ουσιαστικά το σκοτεινό βάθος των αναζητήσεών του. [ΤΒJ]

Γιάννης Μανέτας, Τα δαρβινικά δεινά, Διόπτρα, Αθήνα 2025, 488 σελ.

Είναι ο άνθρωπος από τη φύση του κακός και εγωιστής ή καλός και αλτρουιστής; Το ερώτημα είναι παλιό, μπορεί οι ανά τους αιώνες στοχαστές να το έθεσαν με λιγότερο διαζευκτικούς όρους, όμως στην ουσία παραμένει ίδιο. Ο εκλεκτός συνάδελφος και καλός φίλος Γιάννης Μανέτας έγραψε δυο βιβλία πάνω στο θέμα και η θέση του είναι σαφής. Πρώτον, ο άνθρωπος είναι από τη φύση του καλός και αλτρουιστής. Αυτό, ισχυρίζεται, προκύπτει από την μακρά παλαιολιθική ιστορία μας. Δεύτερον, ο σημερινός άνθρωπος ζει κάτω από ένα καθεστώς που τον υποχρεώνει να συμπεριφέρεται ως κακός και εγωιστής. Αυτό, μας εξηγεί, ξεκίνησε με τη γεωργική επανάσταση και γιγαντώθηκε στις μέρες μας με την επικράτηση του καπιταλισμού. Στο παρόν σημείωμα θα αναφερθώ αποκλειστικά  στο δεύτερο βιβλίο.

Ευάρεστος Πιμπλής, Πέρα από τη συναίνεση. Μυθιστόρημα, Πόλις, Αθήνα 2025, 184 σελ.

Vanessa Springora, Συναίνεση. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα γαλλικά: Γεώργιος-Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης, Μετρονόμος, Αθήνα 2025, 180 σελ.

Συναίνεση που προκαλεί πρώτα απόγνωση και ντροπή για την κατάφασή της κι ύστερα ένα κύμα επίμονης και ταυτοχρόνως εξαιρετικά δύσκολης χειραφέτησης. Το ζητούμενο σε δύο μυθιστορήματα, ένα ελληνικό και ένα γαλλικό, δεν είναι η συναίνεση, αλλά οι όροι υπό τους οποίους τη χειρίζεται ο κυρίαρχος αρσενικός.

Ο Μάριος Βάρβογλης (Βρυξέλλες 1883 - Αθήνα 1967) ήταν έλληνας συνθέτης. Θεωρείται ένας από τους δημιουργούς της σύγχρονης νεοελληνικής μουσικής σκηνής, μαζί με τον Αιμίλιο Ριάδη, τον Διονύσιο Λαυράγκα, τον Γεώργιο Λαμπελέτ και τον Μανώλη Καλομοίρη. Η συνέντευξη δόθηκε στον Ελεύθερο Λόγο, 19 Ιουλίου 1923, στον λογοτέχνη (και γιατρό) Άγγελο Δόξα (1897-1985).  

Στα χρόνια 1903-1908, ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε έστειλε δέκα γράμματα σε έναν άγνωστο νεαρό θαυμαστή του που του είχε ζητήσει να αξιολογήσει τα ποιήματά του. Τα γράμματα δημοσιεύθηκαν το 1929 σε ένα βιβλίο με τίτλο Γράμματα σε έναν νέο ποιητή και, έκτοτε, κατέχουν τη θέση μιας συνόψισης των αντιλήψεων του Ρίλκε για την ποιητική, αλλά και για την ίδια τη ζωή.