Σύνδεση συνδρομητών

Θεόδωρος Κουλουμπής (1935-2022): Καταλύτης της επιστήμης των Διεθνών Σχέσεων

Τετάρτη, 17 Αυγούστου 2022 17:12
O Θεόδωρος Α. Κουλουμπής, από εκδήλωση του 2020, για το βιβλίο του πρέσβη Γιώργου Σαββαΐδη, Ανάλεκτα Ελληνικής Διπλωματίας. Η επιστημονική του εγκυρότητα, ο παρεμβατισμός του και η πίστη του στη δυνατότητα των μελετητών της εξωτερικής πολιτικής ότι μπορούσε να εκπαιδεύσει την κοινή γνώμης με αίσθημα ευθύνης, ορθολογικά και μακριά από κάθε δογματισμό τον είχαν καταστήσει «πνευματικό οδοδείκτη» της ελληνικής διεθνολογικής κοινότητας.   
Γιάννης Παναγόπουλος / Eurokinissi
O Θεόδωρος Α. Κουλουμπής, από εκδήλωση του 2020, για το βιβλίο του πρέσβη Γιώργου Σαββαΐδη, Ανάλεκτα Ελληνικής Διπλωματίας. Η επιστημονική του εγκυρότητα, ο παρεμβατισμός του και η πίστη του στη δυνατότητα των μελετητών της εξωτερικής πολιτικής ότι μπορούσε να εκπαιδεύσει την κοινή γνώμης με αίσθημα ευθύνης, ορθολογικά και μακριά από κάθε δογματισμό τον είχαν καταστήσει «πνευματικό οδοδείκτη» της ελληνικής διεθνολογικής κοινότητας.  

Από τους Δημήτρη Τριανταφύλλου, Παναγιώτη Τσάκωνα, Κώστα Υφαντή, Ευάνθη Χατζηβασιλείου

Παιδί προσφύγων από τη Μικρασία, ο Θεόδωρος Κουλουμπής γεννήθηκε στην Θεσσαλονίκη στις 14 Ιουνίου 1935. Ο πατέρας του, αξιωματικός του πυροβολικού, πολέμησε στην Αλβανία και έπεσε στη μάχη της Κρήτης το 1941. Μεγαλώνει με τη μητέρα του και τον αδελφό του στις συνθήκες της κατοχικής και μετακατοχικής Ελλάδας και φοιτά με υποτροφία στο Κολλέγιο Αθηνών. Το 1952 μεταναστεύει για σπουδές στις ΗΠΑ. Ολοκληρώνει τις προπτυχιακές και μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο Connecticut (BA και ΜΑ στην Πολιτική Επιστήμη) και τις διδακτορικές του σπουδές (PhD) στις Διεθνείς Σχέσεις στο American University (1964).

Ο Θεόδωρος Κουλουμπής ξεκίνησε από τις δυσκολίες της μεταπολεμικής Νέας Σμύρνης, για να αναδειχθεί σε προσωπικότητα μεγάλης εμβέλειας στη διεθνή επιστημονική κοινότητα, σε παράγοντα καθοριστικό για την εξέλιξη μιας ολόκληρης επιστήμης στην Ελλάδα – των Διεθνών Σχέσεων – και στον δάσκαλο μιας ολόκληρης γενιάς νέων επιστημόνων που προσπάθησαν να ακολουθήσουν τα βήματά του.

Κατά την περίοδο 1965-1983 ήταν Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο School of International Service  του American University στην Ουάσιγκτον, όπου του απονεμήθηκαν βραβεία για διακεκριμένη διδασκαλία. Από το 1983 έως το 1989 υπηρέτησε ως Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και από το 1990 έως το Σεπτέμβριο του 2002 υπηρέτησε στο  Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών, οπότε και συνταξιοδοτήθηκε.

Διετέλεσε Πρόεδρος της Εταιρείας Διεθνούς Δικαίου και Διεθνών Σχέσεων (1985-7) και Πρόεδρος του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου (ΙΜΧΑ) (1988-90). Συνιδρυτής του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ), διετέλεσε πρόεδρός του (1993-5), γενικός διευθυντής (1998-2006) και μέλος του τιμητικού συμβουλίου μέχρι το τέλος της ζωής του.

 

Πρωτοπόρος

Η ποιότητα του επιστημονικού του έργου εξαρχής τον ανέδειξε σε βασικό εκπρόσωπο αυτής της τάσης που επιζητεί τον δυναμισμό της σύνθεσης, τη νηφαλιότητα, τη μετριοπάθεια, την εντιμότητα, αλλά ταυτόχρονα τη σαφήνεια, τη στιβαρότητα και τη γενναιότητα στην υποστήριξη των συμπερασμάτων της υπεύθυνης έρευνας.

Η διδακτορική του διατριβή, δημοσιευμένη από το Yale University Press το 1966 με τίτλο Greek Political Reaction to American and NATO Influences, αποτελεί ακόμη και σήμερα –πάνω από μισό αιώνα αργότερα– το βασικό έργο για τη στάση των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων έναντι του ΝΑΤΟ στα έτη 1952-1964. Πολύ περισσότερο όμως, στο μεθοδολογικό πεδίο το βιβλίο αυτό υπήρξε από τα πρώτα, όχι απλώς στη βιβλιογραφία για την Ελλάδα αλλά ευρύτερα στη διεθνή βιβλιογραφία, που προέκρινε μια λειτουργική, πολύπλευρη, απαλλαγμένη από στερεότυπα και αγκυλώσεις μελέτη για ένα ζήτημα του Ψυχρού Πολέμου. Μια εικόνα «διάδρασης» των διαφόρων παραγόντων, που σήμερα αποτελεί την αιχμή του δόρατος στη μελέτη των συναφών ζητημάτων. Δεν θα ήταν υπερβολή εάν σημειώναμε ότι, με δεδομένη την εμφάνιση της «μεταναθεωρητικής» σχολής για τον Ψυχρό Πόλεμο στις ΗΠΑ στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η διδακτορική διατριβή του Θεόδωρου Κουλουμπή υπήρξε πρωτοπόρα: ήταν ένα μεταναθεωρητικό έργο, που εμφανίστηκε πριν από την επικράτηση του μεταναθεωρητισμού, ως της πλέον ώριμης επιστημονικής σχολής, σε περισσότερο «κύρια» πεδία της έρευνας για τις διεθνείς υποθέσεις.

Αντίστοιχα, το έργο του για το τρίγωνο Αθηνών-Άγκυρας-Ουάσιγκτον, το περίφημο πλέον Troubled Triangle, αποτέλεσε μια ακόμη πρωτοπόρα μελέτη του κρίσιμου αυτού τομέα των εξωτερικών σχέσεων της Ελλάδας, που συγκρότησε ένα θεμελιώδες θεωρητικό και ερευνητικό σχήμα, το οποίο ακολουθείται σήμερα από την πλειοψηφία των μελετητών. Γενικά η συνεισφορά του Θεόδωρου Κουλουμπή στη μελέτη των ελληνοαμερικανικών σχέσεων ιδιαίτερα την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου είναι τεράστια. Με συστηματικό τρόπο, αναδεικνύει τα ζητήματα της αμερικανικής παρέμβασης στην μεταπολεμική Ελλάδα και οριοθετεί το ζήτημα της εξάρτησης με τρόπο που φωτίζει τους διαφορετικούς παράγοντες σε ατομικό, κρατικό και συστημικό επίπεδο.

Το βασικό θεωρητικό έργο του για τις Διεθνείς Σχέσεις –το επίσης περίφημο Εξουσία και Δικαιοσύνη– έγινε ένα από τα βασικά εγχειρίδια διδασκαλίας του επιστημονικού κλάδου διεθνώς, πριν μεταφραστεί στην ελληνική και διδαχθεί στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Για όλους εμάς που το χρησιμοποιήσαμε ως φοιτητές, είναι πράγματι μια σημαντική ώρα όταν το διδάσκουμε, στις μετέπειτα εκδόσεις του, στους δικούς μας φοιτητές, προσπαθώντας να τους μεταδώσουμε όχι μόνο τη γνώση –αυτό ίσως να μην είναι τόσο δύσκολο– αλλά κυρίως τη φλόγα του δασκάλου μας, την αφοσίωσή του στον επιστημονικό λόγο, τη βαθιά και αδιαπραγμάτευτη πίστη του στην ανθρώπινη ύπαρξη και την  κοινωνία.

Στο πρωτοπόρο και νηφάλιο έργο του Θεόδωρου Κουλουμπή στηρίχτηκε η ανάπτυξη της επιστήμης των Διεθνών Σχέσεων από τη στιγμή της επιστροφής του στην Ελλάδα. Πράγματι, ο συγκεκριμένος επιστημονικός κλάδος δεν είχε γνωρίσει, έως τις αρχές της δεκαετίας του 1980, μια αυτόνομη ανάπτυξη στη χώρα. Είχε κυρίως καλλιεργηθεί –με περισσή ασφαλώς δεξιοτεχνία– από ειδικούς συγγενών κλάδων. Ως αυτόνομη όμως επιστήμη, με τη δική της θεωρητική βάση, μεθοδολογία και «χώρο», αναπτύχθηκε ραγδαία μετά την επιστροφή στην Ελλάδα του Θεόδωρου Κουλουμπή, πρώτα στη Νομική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, κατόπιν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ήταν ο δικός του δυναμισμός, η πολύπλευρη δραστηριότητα, η βοήθεια που προσέφερε απλόχερα σε σειρά νέων επιστημόνων, που συνέβαλαν στην εντυπωσιακή ανάπτυξη του επιστημονικού κλάδου έκτοτε. Σπάνιες είναι οι περιπτώσεις που ένας άνθρωπος μπορεί να έχει τόσο μεγάλο βάρος σε μια τόσο μεγάλη διεργασία·  η περίπτωση του Θεόδωρου Κουλουμπή συγκαταλέγεται ασφαλώς σε αυτές.

Η νηφαλιότητα, η αναζήτηση συγκλίσεων και η πραγματική πίστη στη δυνατότητα συναίνεσης των πολιτικών δυνάμεων στα κρίσιμα ζητήματα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής (ελληνοτουρκικές σχέσεις και Κυπριακό) αποτέλεσαν με τρόπο συνεπή και αδιαπραγμάτευτο τα πλέον χαρακτηριστικά γνωρίσματα του επιστημονικού και δημόσιου λόγου του. Εξέχον μέλος του Ελληνοτουρκικού Φόρουμ επί σειρά ετών, ο Θεόδωρος Κουλουμπής πίστευε βαθιά στη δυνατότητα ορθολογικής διαχείρισης των σχέσεων της χώρας μας με την Τουρκία και στη δυνατότητα επίλυσης των ελληνοτουρκικών διαφορών στη βάση του διεθνούς δικαίου, με τρόπο ωφέλιμο και για τις δύο πλευρές. Η πίστη του στη δυνατότητα των μελετητών της εξωτερικής πολιτικής στη –με αίσθηση ευθύνης– εκπαίδευση της κοινής γνώμης με οδηγό τον ορθό λόγο και μακριά από κάθε δογματισμό τον κατέστησαν «πνευματικό οδοδείκτη» της ελληνικής διεθνολογικής κοινότητας.

 

Ο δάσκαλος

Για τον δάσκαλο Κουλουμπή θα ήταν δύσκολο να μιλήσουμε με επάρκεια. Στο πεδίο αυτό δεν επενεργεί μόνον η χαρισματικότητα του ανδρός, αλλά και μια σειρά από άλλα στοιχεία: το μειλίχιο ύφος, η υπομονή του· το ειλικρινές ενδιαφέρον του και η ικανότητά του για διάλογο. Το μάθημα του Θ. Κουλουμπή ήταν, πάνω από όλα, μια πνευματική εμπειρία για όσους είχαν την τύχη να υπάρξουν φοιτητές του στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Αλλά και για όσους δεν είχαν αυτή την τύχη, προείχε ο διεισδυτικός και ταυτόχρονα απλός και εύληπτος λόγος του, απόρροια σύνθετης γνώσης και συσσωρευμένης σοφίας· η φλόγα του να συμβάλει στην πνευματική συγκρότηση των νέων ανθρώπων και στην ανάδειξη των δυνατοτήτων τους· η πίστη του στη δύναμη της Ελλάδας και των ανθρώπων της· η ευγενική και υπομονετική – αλλά τόσο εύγλωττη! – απόρριψη του δογματισμού και της πνευματικής στειρότητας που δεν μπορούσε παρά να εμπνεύσει  και να νοηματοδοτήσει τη ζωή των νέων διεθνολόγων ώστε όλοι ανεξαιρέτως να αναγνωρίζουν στο πρόσωπό του έναν σπουδαίο Δάσκαλο. Και βέβαια, ήταν και ο παιδευτικός του ρόλος για το ευρύτερο κοινό, σχετικά με τις προϋποθέσεις και τις ανάγκες της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, με τον δημόσιο λόγο του, έντυπο και προφορικό.

Ήταν, τέλος, τμήμα του δασκάλου, η εικόνα του ως ανθρώπου. Ο Θεόδωρος Κουλουμπής ήταν ένας γνήσια φιλελεύθερος άνθρωπος – το είδος που ίσως δεν κατάφεραν να παράγουν σε επαρκείς αριθμούς οι δικές μας γενιές – για τον οποίο η φιλελεύθερη στάση είναι κάτι περισσότερο από μια πολιτική επιλογή ή ένα ανοικτό μυαλό. Ήταν η βαθιά και ακλόνητη πίστη του στη δημοκρατία και στην ελευθερία που καθοδηγούσε κάθε στιγμή την πορεία του. Την αντιδικτατορική του δράση με κορωνίδα τις καταθέσεις του στο αμερικανικό Κογκρέσο, τον Ιούλιο και τον Σεπτέμβριο του 1971, τη θεωρούσε στοιχειώδες καθήκον ενός πολίτη και γι’ αυτό όχι άξιο ιδιαίτερης αναφοράς. Η αντίληψή του για τη ζωή και τον κόσμο εδραζόταν σε μια βαθύτατη αισιοδοξία και πίστη στην ανθρώπινη ιδιότητα και πρόοδο. Στοιχεία για τα οποία και ο ίδιος συχνά δεν δίσταζε να αυτοσαρκάζεται, προσπαθώντας ίσως να αποκρύψει τη σιωπηλή –αλλά με τον τρόπο της τόσο εκφραστική– πίκρα του όταν έβλεπε τις συχνές, ίσως και αναπόφευκτες, εκπτώσεις της. Η εικόνα του Κουλουμπή ως δασκάλου ήταν η εικόνα ενός ηθικού προτύπου, μιας προσωπικότητας ικανής να λειτουργεί ως μαγνήτης. Άλλωστε, χωρίς αυτό το στοιχείο, δύσκολα θα μπορούσε να διαδραματίσει τον ρόλο του καταλύτη για την ανάπτυξη μιας ολόκληρης επιστήμης.

 

The Books' Journal

Το Books' Journal είναι μια απολύτως ανεξάρτητη επιθεώρηση με κείμενα παρεμβάσεων, αναλύσεις, κριτικές και ιστορίες, γραμμένα από τους κατά τεκμήριον ειδικούς. Πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους, συγγραφείς και επιστήμονες με αρμοδιότητα το θέμα με το οποίο καταπιάνονται.

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.