Στο Χάρβαρντ του 1850

Το περιεχόμενο των επιστολών αφορά την περιήγηση του Γεωργίου Κανάλε ή Κανάλη^[1], λόγιου εκ Ζακύνθου, στην Αμερική (1853-1860). Περιέρχεται πόλεις, τοποθεσίες, εκπαιδευτικά ιδρύματα και συναντά ανθρώπους από την πνευματική ελίτ της εποχής εκείνης. Μια  αντιστροφή, σε σχέση με το περιηγητικό φαινόμενο όπου ξένοι περιηγητές από μεγάλες χώρες έρχονται και περιηγούνται την Ελλάδα, ενώ στην περίπτωσή μας ένας Έλληνας περιηγείται τις ΗΠΑ, γράφει και στέλνει τις εμπειρίες της περιήγησής του^[2] στη φίλη του Σαπφώ. Ο συγγραφέας στην επιστολή ΚΒ΄ γράφει, «ήλθα να δω και πράγματα και ανθρώπους», σε αντίστιξη με τη ρήση του αμερικανού ποιητή Χάλλεκ: «πήγα στην Ευρώπη για να δω πράγματα και όχι ανθρώπους».

Για τη ρουμπρίκα «Το μικρό και το μεγάλο» επιλέχτηκε η επιστολή Γ΄ που αφορά την Περιήγηση στο Πανεπιστήμιο Harvard.

Ἐπιστολὴ Γ΄

Ἐν Κανταβριγίᾳ^[3]...

Ἐπὶ γραφικωτάτης τοποθεσίας ἀνεγείρεται τὸ ἀρχαῖον τῆς Κανταβριγίας Πανεπιστήμιον, μεγαλοπρεπὲς μέγαρον λιθόκτιστον∙ ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ ὑπάρχει δεύτερον κτίριον, ἔνθα κατοικοῦσιν οἱ φοιτηταί, πρὸς οὕς δὲν ἐπιτρέπεται νὰ διαμένωσιν εἰς τὰ πρὸς τὰς γωνίας δωμάτια, ἅτινα κατέχονται μόνον ὑπὸ τῶν ὑφηγητῶν.

Ἐν τῇ περιφερείᾳ τοῦ κτιρίου τούτου ὑπάρχει πληθύς γηραιῶν δένδρων, ὑπὸ τὴν σκιὰν τῶν ὁποίων οὗτοι εὑρίσκουσιν εὐάρεστον ἀναπαυτήριον ἢ σπουδαστήριον κατὰ τὸ ἔαρ. Ἱδρυτὴς αὐτοῦ ὑπῆρξεν ὁ πολίτης Harvard^[4], καὶ εἶνε τὸ πρῶτον ἐν Ἀμερικῇ συστηθὲν∙ ἑπομένως καλεῖται ὁτὲ μὲν Harvard University ὁτὲ Cambridge.

[…]

 Ὑπάρχει πρὸς τούτοις καὶ λαμπρὰ βιβλιοθήκη ἐξ 70-80.000 τόμων. Ἐκτὸς τῶν ἐθνικῶν Ἑλλήνων συγγραφέων, ὑπάρχουσι καὶ τὰ συγγράμματα τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας∙ οὐδὲν δὲ πεζὸν ἢ ἐμμετρον ἔργον τῆς νεωτέρας φιλολογίας ἡμῶν ἐλλείπει ἐξ αὐτῆς, ἀπό τῶν συγγραμμάτων τοῦ Κοραῆ καὶ Τρικούπη, τῶν ποιήσεων τῶν Σούτζων  και Σολωμοῦ μέχρι τῶν ἔργων τῶν νεωτάτων ἡμῶν λογίων. Καὶ οἱ μὲν καθηγηταὶ δύνανται νὰ λαμβάνωσιν ὁποιονδήποτε ἐξ αὐτῆς βιβλίον∙ ἀλλ’ οἱ φοιτηταὶ ὀφείλουσι νὰ μελετῶσι μόνον ἐν αὐτῇ.

Τοιουτοτρόπως ἡ Κανταβριγία μετέχει ἀφ’ ἑνὸς μὲν τῆς Ἀρκαδικῆς ἐρημίας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τῆς Ἀττικῆς πολυμαθείας...

Περιπλανώμενος ποτέ ὑπὸ τὰς πυκνὰς τοῦ ἄλσους δενδροστοιχίας, ἐπελαθόμην σχεδὸν ἐμαυτοῦ κ’ ἐξεφώνησα:

Achilles’ Wrath to Greece the direful spring

Of woes unnumberd, heavily goddess sing^[5]

Τὴν στιγμὴν ταύτην, διερχομένη ἐνώπιόν μου Ἀμερικανὶς νεᾶνις, μὲ ἤκουσε καὶ ἐμειδίασεν∙ ἦτο ἀγαθὴ χωρικὴ καὶ εὐειδεστάτη μαθήτρια∙ τὴν ἠρώτησα ἐὰν εἶχε καθόλου γνώσεις περὶ Ἑλλάδος∙ αὕτη δὲ μ’ ἀπήντησε ὅτι ἐγνώριζε μόνον το:

Home, sweet home!...

Πατρίς, γλυκεῖα πατρίς!... […]

Τὸ Πανεπιστήμιον τῆς Κανταβριγίας συνεστήθῃ πρὸ 200 ἐτῶν, καὶ κατὰ πρῶτον ἐθεωρεῖτο ὑπὸ τῶν ἱδρυτῶν αὐτοῦ ὡς προωρισμένον νὰ μορφώνῃ τὴν νεολαίαν διὰ τὸ θεολογικὸν στάδιον, κοινῶς δὲ ὠνομάζετο Σχολεῖον τῶν Προφητῶν∙ κατὰ μέγα μέρος ὅμως ἀπέβαλε τὸν ἀρχαῖον αὐτοῦ προορισμόν. […]

Εἶνε ἀναμφιβόλως ἀληθές ὅτι, καίτοι τὸ Πανεπιστήμιον τοῦτο κεκτημένον πόρων ἀνωτέρων παντὸς ἄλλου ἐν τῷ Κράτει τούτω, καθυστερεῖ πολλῶν εὐρωπαϊκῶν πανεπιστημίων κατὰ τὴν διδασκαλίαν καὶ τὰ εἰσοδήματα. Ὁ Χρόνος ὅμως καὶ τὰ τέκνα τῆς Ἀμερικῆς βεβαίως θέλει ἡμέραν τινὰ ἀνυψώσει αὐτὸ μέχρις ἐκείνων. Ἐν τούτοις ὁ διοργανισμὸς αὐτοῦ εἶνε καταλληλότερος τῇ φύσει τοῦ Ἀμερικανοῦ, παντὸς ἄλλου Πανεπιστημίου καὶ ξένου ἐκπαιδευτικοῦ καθιδρύματος∙ τὸ δὲ σύστημα τῆς πειθαρχίας συμβαδίζει καὶ συμμορφοῦται ἀδιακόπως μὲ τὸ πνεῦμα τῆς ἐποχῆς. […]

Προορισθὲν καὶ σκοποῦν νὰ μεταδίδῃ  εἰς τὴν νέαν γενεὰν τὴν σοφίαν καὶ πεῖραν τῶν προκατόχων των, ἤθελον εἶσθαι ἀτυχία μεγάλη, ἐὰν ποτε ὑπέκυπτεν εἰς πᾶσαν ἐφήμερον πνοὴν τῆς συγχρόνου φαντασιοπληξίας. Εἰς κοινωνίαν, ὡς ἡ ἀμερικανική, ἥτις εὐκόλως ἐξιππάζεται εἰς τὴν λάμψιν οἱουδήποτε νέου πράγματος, ἀνάγκῃ  οὐ μόνον τὸ Πανεπιστήμιον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ πάντα τ’ ἄλλα νὰ ἐκθέτωσιν ἐνώπιον αὐτῆς τὴν ἀξίαν τῆς ὠφελείας δεδοκιμασμένου διὰ τῆς πολυχρονίου πείρας∙ τοῦτο δὲ θεωρῶ ὡς τὸ κύριον μέλημα τῶν ἀμερικανικῶν πανεπιστημίων. Ὀφείλουσι νὰ ἐναποθηκεύωσιν εἰς τὰ ταμεῖα τῆς σοφίας τοῦ παρελθόντος πᾶν τὸ ἐκ τῆς συγχρόνου ἐποχῆς, ἀφ’ οὗ προηγουμένως αὐστηρῶς καὶ ἀκριβῶς ὑποβληθῇ εἰς τὴν μελέτην καὶ ἐξέτασιν τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς φιλοσοφίας∙ ἀδιστάκτως δὲ πρέπει νὰ ἀπορρίπτωσι τὴν ἧραν, ἥτις ἐνυπάρχει ἐν ταῖς θεωρίαις τῆς ἐποχῆς.

Το ἐπιστημονικὸν Σχολεῖον τῶν Lawrence, ὅπερ συνδέεται μετά τοῦ τῆς Κανταβριγίας, παρέχει ἐνεργητικώτατα ἀποτελέσματα ὡς πρὸς τὰς ἐπιστημονικὰς γνώσεις διὰ πρακτικῆς ἱκανότητος, δι ἧς ν’ ἀποκαλύψῃ  τὰ ὑλικὰ πλούτη, καὶ νὰ βελτιώσῃ  τὸν μηχανικὸν κλάδον τῆς χώρας ταύτης. O Agassiz καὶ ἄλλοι ἔξοχοι ἄνδρες προΐστανται τούτου διὰ μεθόδου, ἐξισούσης τὸν ἐπιστημονικὸν χαρακτῆρα τῆς Ἀμερικῆς μὲ τὸν τοῦ παλαιοῦ κόσμου.

Τὴν ἕδραν τῆς Φιλολογίας ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τῆς Κανταβριγίας κατεῖχε ἐπὶ 24 ἔτη ὁ ποιητὴς Longfellow, ἀποσυρθεὶς κατὰ τὸ 1853, καὶ διαδεχθεὶς παρὰ τοῦ ποιητοῦ καὶ ἀρίστου φιλολόγου Lowell^[6].

Ὁ Longfellow μετὰ τῆς ποιητικῆς του δόξης ἀπέκτησε καὶ ὑπόληψιν, οὐ τυχοῦσαν, καὶ ὡς πεζογράφος. Τὸ Outre-Mer^[7], ἤτοι συλλογὴ ὁδοιπορικῶν ἀναμνήσεων, τὸ μυθιστόρημα Hyperion, διακρίνονται ὡς καὶ τὰ ποιητικά του ἔργα. Εἶνε πρὸς τούτοις κάτοχος πολλῶν εὐρωπαϊκῶν γλωσσῶν, καὶ εἶνε δεξιώτατος εἰς τὴν δύσκολον τοῦ μεταφράζειν τέχνην.

Καθηγητὴς τῆς Ἑλληνικῆς εἶνε ὁ Κορνήλιος Φέλτων, ὑφηγητὴς δὲ ὁ ὁμογενὴς Α. Δ. Σοφοκλῆς. Ὁ Κορνήλιος Φέλτων δύναται νὰ ὀνομασθῇ καὶ ὁ ἀναμορφωτὴς τοῦ πρὸς τὰς νέας γλώσσας ἀκαδημαϊκοῦ πνεύματος, ὁ Βάϋρων τῶν γραμματολόγων. Ὁ πρὸς τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν θαυμασμὸς του εἶνε τόσον μέγας, ὥστε ἐγένετο ὁ ἀρχηγὸς νέου διὰ τὴν φιλολογίαν αὐτῆς ἀναμορφωτικοῦ συστήματος. Τὸ παρὰ τοῦ Ἐράσμου ἀνεγερθὲν μεσότοιχον διερράγη παρὰ τοῦ Φέλτωνος, καὶ διὰ τοῦ ρήγματος τούτου Ἀμερικανοὶ καὶ Εὐρωπαῖοι ἦλθον εἰς ἐπαφὴν μετὰ τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος.

Οἱ Ἀμερικανοὶ φιλόλογοι ἔχοντες ἐπὶ κεφαλῆς τον Φέλτωνα, εἰσὶν οἱ τολμήσαντες νὰ ἐπαναστῶσι τὸ πρῶτον κατὰ τοῦ Ἐρασμίου προσκόμματος∙ ἡ ἐπανάστασις αὕτη μεγάλως ἐπενέργησεν εἰς τὸν μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Ἀμερικανῶν ἠθικὸν σύνδεσμον. Τὰ τοιαῦτα ἠκούσαμεν πολλάκις ἀπὸ τῆς ἕδρας παρὰ τοῦ ἰδίου τοῦ Φέλτωνος ἐνθουσιῶντος ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, καὶ συμβουλεύοντος τοὺς μὲν θέλοντας νὰ σπουδάσωσι τὰς τέχνας, νὰ μεταβαίνωσιν εἰς Ἰταλίαν, τοὺς δ’ ἐπιθυμοῦντας νὰ τελειοποιηθῶσιν εἰς τὴν φιλολογίαν μετὰ τὴν σχολικὴν καὶ πανεπιστημιακὴν ἐκπαίδευσιν, νὰ πατήσωσιν τὰ χώματα τῆς Ἑλλάδος. Αἱ συμβουλαί του δὲν ἐρρίφθησαν εἰς ἄγονον γῆν∙ εἴχομεν πολλοὺς καλλιτέχνας μεταβαίνοντας εἰς Ἰταλίαν, ἐραστὰς δὲ τῶν γραμμάτων ἱκανοὺς εἰς τὴν γῆν τοῦ Κέκροπος. Τοῦτο δὲ εἶνε ἄξιον θαυμασμοῦ, καὶ πολλὴν ἔχει τὴν ὁμοιότητα μὲ τὸ τῆς ἐποχῆς τῆς Βασιλίσσης Ἐλισάβετ ἐπί τῶν Ἀγγλονορμανδῶν.

Ὁ Μίλτων καὶ οἱ σύγχρονοί αὐτοῦ λόγιοι ἠδύναντο νὰ ὁμιλῶσιν ἑλληνιστὶ μετὰ τῶν Ἑλλήνων, καὶ ἀμφιβάλλομεν ἐὰν ἡ Ἀγγλία ἤθελε φθάσει τὸ φιλολογικὸν αὐτῆς μεγαλεῖον, ἐὰν ὁ Ἔρασμος ἤγειρε τὸ σύστημά του ἑκατονταετηρίδα πρότερον.

Ὑπὸ τὸ νέον, ἀλλὰ μειονεκτοῦν τοῦτο σύστημα, οἱ Ἄγγλοι δὲν ἀνέδειξαν δεύτερον Σακεσπῆρον. Αἱ παρὰ τοῦ Ἐράσμου παρεμβαλλόμεναι δυσκολίαι εἰς τὴν σπουδὴν τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης τοσοῦτον κατεβάρυναν καὶ ἀπεθάρρυναν τοὺς Ἄγγλους, ὥστε πλεῖστοι κατασπαταλοῦσι τὸν πολύτιμον αὐτῶν χρόνον εἰς τὴν μελέτην νεκρῶν γλωσσῶν, καὶ ἀπώλεσαν τὸν τρόπον τοῦ ἐκφράζεσθαι, τὸν διακρίνοντα τοὺς  Ἄγγλους τῆς Ἐλισσαβετείου ἐποχῆς.

Ὁ Φέλτων, τὰ προσκόμματα ταῦτα μελετήσας, ἠγωνίσθη ἵνα ἐξαλείψῃ αὐτά, ὅπερ καὶ ἐπέτυχεν. Ἑπομένως σήμερον βλέπομεν εἰς ὅλα σχεδὸν τ’ ἀμερικανικὰ πανεπιστήμια, οὐ μόνον νὰ προφέρωσι τὴν γλῶσσαν ὡς σύγχρονοι Ἕλληνες, ἀλλὰ νὰ σπουδάζωσι καὶ τὴν νεωτέραν Ἑλληνικήν. Τοὺς ἀγῶνας τούτους τοῦ Φέλτωνος ἡμεῖς ἀσπαζόμεθα ὡς ἄριστον, ὡς τὴν Ἠῶ νέας ἀμερικανικῆς φιλολογίας, ἀνωτέρας ἴσως τῆς ἐπὶ Σακεσπήρου ἀγγλικῆς...

Πολλάκις ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ συνδιαλεχθῶ μετὰ τῶν καθηγητῶν τῆς Ἑλληνικῆς περὶ τῆς ἀρχαίας καὶ νεωτέρας ἑλληνικῆς γλώσσης∙ παρετήρησα δέ ὅτι οἱ νέοι σπουδασταὶ ἠκροῶντο μετὰ προσοχῆς καὶ ἐνδιαφέροντος.

Ἐν ταῖς πλεῖσταις τῶν ἀμερικανικῶν Πανεπιστημίων αἱ γυμνασιακαὶ τάξεις συνεχίζονται μετ’ αὐτῶν οὕτως ὥστε ὁ φοιτητὴς πρόκειται νὰ ἐνδιατρίψῃ ἐπὶ τρία μόνον ἔτη ἐν τῷ Πανεπιστημίω, διακούων σειρὰν φιλολογίας ἢ θεολογίας ἢ ὁποιασδήποτε ἐπιστήμης. Ὡς πρὸς τὸν τρόπον τοῦ διδάσκειν δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ὁ ἐν Ἀμερικῇ φοιτητὴς ἐγκαταλείπεται, ἵνα αὐτὸς ὁ ἴδιος ἀνασκάπτῃ τὰς διανοίας, καὶ ἤθελεν ἴσως φανεῖ αὐτῷ ματαιοπονία ἡ πλατυτέρα τοῦ εἰθισμένου ἀνάπτυξις ἐκ μέρους τοῦ καθηγητοῦ∙ νομίζουσι δέ ὅτι τοιουτοτρόπως ἀποκτῶσιν ἑδραιοτέρας καὶ βαθυτέρας γνώσεις περὶ τῶν διδασκομένων οἱ προστρέχοντες εἰς βοηθήματα μεταφράσεων κ.τ.λ.

Ὁ τῆς ἐγκυκλοπαιδικῆς ἐκπαιδεύσεως χρόνος εἶνε ἐν γένει τόσον βραχύς, ὥστε δὲν δίδει αὐτοῖς τὴν εὐκαιρίαν πρὸς ἐκμάθησιν οἱασδήποτε ξένης γλώσσης.

Οἱ Ἀμερικανοὶ σπουδασταὶ αἰσθάνονται ἐν γένει ὀλιγωτέραν κλίσιν πρὸς τὰς ἐπιστήμας∙ ἀρέσκονται δὲ μᾶλλον εἰς τὰ πολιτικὰ καὶ θεολογικὰ ζητήματα, ἀποβλέποντες πρὸς τὸ πρακτικὸν στάδιον τοῦ βίου ὅσον τὸ δυνατὸν ἐνωρίτερον∙ ἐκπαιδευόμενοι δέ, ἀπέρχονται μετὰ ταῦτα εἰς τὰς ἐργατικὰς τάξεις τῆς κοινωνίας οὐδόλως προτιθέμενοι τὴν ἐπιστήμην καὶ τὰ γράμματα ὡς βιοποριστικὸν μέσον.

Ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ ὀλίγοι εἰσὶν οἱ διδόμενοι ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν ἐπιστήμην, ἢ καλλιεργοῦντες τὰς γνώσεις, ὧν ἐποιήσαντο ἀρχὴν μέχρι σχετικοῦ τινὸς σημείου ἐντέλειας∙ σχεδὸν εἰπεῖν καυχῶνται ὅτι, εἰσερχομένων ἐν τῷ βίῳ, πάντα ταῦτα διασκεδάζονται ὡς ἡ ὁμίχλη τῆς ἡμέρας πρὸ τοῦ Θεοῦ.

Τὸ πανεπιστήμιον τῆς Κανταβριγίας, ἐκτὸς τῶν προκαταρτικῶν κλάσεων τῆς ἐκπαιδεύσεως, περὶ ὧν ἀνέφερα προηγουμένως, καὶ μεθ’ ὧν συσχετίζεται ἡ τῆς φιλολογίας ὑπὸ τὸ ὄνομα College, διαιρεῖται εἰς τρεῖς σχολάς, Θεολογίας, Νομικῆς καὶ Ἰατρικῆς.

Ἑκάστη σχολὴ διευθύνεται ὑπὸ μιᾶς Faculty, ἐπιτροπῆς συνισταμένης ἐκ τινων τῶν καθηγητῶν αὐτῆς ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ Πρυτάνεως∙ ἡ δὲ Ακαδημαϊκὴ Σύγκλητος διευθύνουσα ἐμμέσως τὰ τοῦ Πανεπιστημίου, σύγκειται ἐκ τοῦ Πρυτάνεως, τοῦ Ταμίου καὶ πέντε καθηγητῶν. Τὸ σῶμα τοῦτο εὐθύνεται ἐνώπιον τοῦ Συμβουλίου τῶν ἐπιθεωρητῶν, συγκειμένου ἐκ τοῦ Διοικητοῦ, τοῦ Ὑποδιοικητοῦ, τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου τῆς Γερουσίας καὶ τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς, καὶ ἐνώπιον ἑτέρας ἐπιτροπῆς, ἐκ τριάντα μελῶν ἐκλεγομένης, ὧν τὰ 15 δέον ὧσι ἱερεῖς συνοδικοί, οἱ δὲ λοιποὶ λαϊκοί. Τὸ συμβούλιον τοῦτον κέκτηται ψῆφον ἀκυρωτικὴν ἐπὶ ὅλων τῶν διορισμῶν καὶ μέτρων τῆς Ἀκαδημαϊκῆς Συγκλήτου.

Αὕτη δὲ διορίζει τὰ μέλη της, καθυποβάλλουσα αὐτὰ εἰς τὴν ἔγκρισιν τοῦ ἄνω ρηθέντος συμβουλίου.

Καὶ ταύτα περί τοῦ Διοικητικοῦ διοργανισμοῦ τοῦ Πανεπιστημίου. Προσεχῶς θέλω σοὶ περιγράψει τὸν Βοτανικὸν Κῆπον, τὸ Ἀστεροσκοπεῖον καὶ ὁτιδήποτε ἄλλο ἄξιον παρατηρήσεως ἐν τῇ Κανταβριγίᾳ.

^[1] Ο Γεώργιος Δ Κανάλες ανήκε στην Ενετική οικογένεια της Ζακύνθου Δε Κανάλε, γεννήθηκε κατά Ιανουάριο 1833, σπούδασε στην Αμερική στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ. Δημοσίευσε διάφορα άρθρα στα ελληνικά στα περιοδικά Φοίνικι Κερκύρας και Ανθοδέσμη Ζακύνθου. Στην Αμερική τύπωσε στα αγγλικά: Στοχασμοί επί της Αρχαίας και Νεωτερικής Ελληνικής Γλώσσης. Μετέφρασε και τύπωσε σε πεζό και έμμετρο λόγο τον Ύμνον εις την Ελευθερίαν του Σολωμού. Έγραψε διατριβές σε εφημερίδες της Βοστώνης και της Νέας Υόρκης, επιθεωρήσεις επί των ποιημάτων του Σολωμού, Ρώμα, Βαλαωρίτου, Σούτσου κλπ. Τύπωσε εις το περιοδικό της Νέας Υόρκης Home journal που  εξέδιδε ο Ν. Η. Ουίλις, Επιστολές στην Σαπφώ, στις οποίες περιγράφει πλην των ηθών, εθίμων κ.λπ. του Νέου Κόσμου και τις συνδιαλέξεις του μετά των συγγραφέων και φιλελλήνων Αμερικανών: Ουάσιγκτων, Ίρβιγκ, Έβερεττ, Φέλτων, Χάλλεκ, Λόνγκφέλοου, Αγκασσίζ, Ουέηλαντ, Πρέσκοτ κ.λπ. Στη Ζάκυνθο τύπωσε τη βιογραφία του φιλέλληνα Κορνήλιου Κ. Φέλτων. Αργότερα διορίστηκε δάσκαλος της Αγγλικής στο Λύκειο Ζακύνθου και μετά στη Σμύρνη ως δάσκαλος της Ευαγγελικής Σχολής. Ασχολήθηκε με την έκδοση Ελληνοαγγλικού Λεξικού και Αγγλικής Γραμματικής. Πηγή: Λεωνίδας Ζώης, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, σ. 368 - 369.

^[2] Κάτι παρόμοιο με τον Ντίκενς που περιηγήθηκε την Αμερική το 1841 και το 1942 έγραψε τα Αμερικανικά Σημειώματα.

^[3] Εξελληνισμένη ονομασία του Cabridge.

^[4] Το Harvard ιδρύθηκε το 1636, πριν από την δημιουργία των ΗΠΑ, με το όνομα  “New College”. Αργότερα (1639) πήρε το όνομα Harvard College από τον πρώτο ευεργέτη και αναμορφωτή του, τον Τζον Χάρβαρντ. 

^[5] Μῆνιν ἄοιδε θεάν...

^[6] Ο ποιητής James Russell Lowell γεννήθηκε στο Cambridge το 1819. Το 1853 αντικατέστησε τον Longfellow στην έδρα της φιλολογίας.

^[7] Ο τίτλος του βιβλίου στα γαλλικά. Περιέχει εντυπώσεις  από το ταξίδι τού συγγραφέα στην Ευρώπη.