Μια αναζήτηση δηλαδή μερικών μόνον πιθανών ομοιοτήτων (ή διαφορών) με (i) ορισμένους διάσπαρτους ελληνικούς μύθους, τελικώς δε με τον Προμηθεϊκό Μύθο, και (ii) με τις περι Μεσότητος απόψεις τού Αριστοτέλους, στα Ηθικά Νικομάχεια.
Σπεύδω βέβαια να διευκρινίσω οτι θα πρόκειται για επιλεγμένες, συμπτωματικές ίσως παραλληλίες, οι οποίες πάντως ενδέχεται να επιδέχονται κοινές θεωρητικές και κοινωνιολογικές ερμηνείες – «ανθρωπικές» ερμηνείες δηλονότι, οι οποίες ευσταθούν παρά την έλλειψη επαφής μεταξύ των δύο μέγιστων Πολιτισμών της Αρχαιότητας. Ευσταθούν διοτι ανταποκρίνονται σε όμοιες καταστάσεις ανθρωπίνων αναγκών που οδηγούν σε όμοιες λύσεις – απλούστατα, χωρίς να αναζητείται (σώνει και καλά) μια προηγούμενη «κατάκτηση» ή «εμπορική» επιρροή.
Βεβαίως οφείλομε αμέσως να δηλώσουμε οτι μάλλον καταχρηστικώς μιλάμε για κινεζική «μυθολογία». Η περίοδος στην οποία αναφερόμαστε (πρίν απ’ τον 11ο προχριστιανικό αιώνα) θεωρείται απο πολλές απόψεις ιστορική, κι όχι μυθολογική:
- Αφενός, διοτι απ’ τον 18ο μέχρι τον 11ο προχριστιανικόν αιώνα έχουν προ πολλού ανευρεθεί ανασκαφικά τεκμήρια για την αντίστοιχη τελευταία δυναστεία Shang.
- Αφετέρου δέ διοτι ολόκληρο το αφήγημα της «μυθολογικής» περιόδου στην οποία αναφερόμαστε, είναι τόσο ρεαλιστικό απο ανθρωπολογική άποψη (και τόσο εξωμεταφυσικό), ώστε δύσκολα θα μπορούσε να απέχει απ’ την πραγματικότητα.
- Τέλος, η «ιστορικότητά»-του ουδέποτε αμφισβητήθηκε απο το μέγα πλήθος των Κινέζων Σοφών των επομένων γενεών.
- Οι Σινικοί Μύθοι των Τριών Ηγεμόνων
Στην αρχή του Χρόνου, αναποφεύκτως, ο Σινικός Μύθος (όπως όλοι ανεξαιρέτως οι ανθρώπινοι μύθοι) θα ξεκινήσει με τον Ουρανό (τον «Μεγαλοπρεπή Άρχοντα» του Σύμπαντος, όπως τον λέγαν οι Κινέζοι), και τη Γή (είτε ως ύψιστης Αρχής, είτε ως θεού του εδάφους). Μέχρι εδώ, δέν υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές με την Ελληνική Μυθολογία, παρ’ όλον οτι στην Ελλάδα η Γή εγέννησε τον ίσον-της Ουρανό (Ησίοδος, Θεογονία, 126). Ακόμη και το αρχικό μόνιμο σφιχταγκάλιασμα της Γής απ’ τον Ουρανό (ως άνω 157-159), υπάρχει και στην κινεζική Μυθολογία (Σε-μά Τσ’ ιέν, ΙΙΙ, 624. Granet, 366). Ο σινικός Ουρανός όμως θα συμμερισθεί[1] με τον Αυτοκράτορα και τους υπηκόους-του την «συντήρηση της ισορροπίας μεταξύ των δυνάμεων της φύσεως»[2] – κάτι που μάλλον απουσιάζει απ’ την Ελληνική Μυθολογία. Η εκκοσμίκευση της κινεζικής θρησκείας είχε αρχίσει απο τότε. Γι’ αυτό άλλωστε, «η ιστορία του κόσμου δέν ξεκινάει με τη διήγηση μιας δημιουργίας, [αλλ’] απ’ την αρχή συγχέεται με τη βιογραφία των μοναρχών»[3]. Έτσι κι ο πρώτος Ηγεμών Fu Xi, αλλα κι η δεύτερη Ηγεμόνισσα η σύζυγός-του Nu-Wa είναι σάν να παίζουν ρόλους εξανθρωπισμένων θεοτήτων (θα λέγαμε με δυτική ορολογία): Η Nu-Wa ανελάμβανε το απίστευτο έργο να συντηρεί τον Ουρανό, αποτρέποντας την κατάρρευσή-του, χάρις στις εκτεταμένες επισκευές των βλαβών-του τις οποίες η ίδια η Nu-Wa εκτελούσε[4]. Μια Γυναίκα με τέτοια έργα μοναδικά, είναι ίσως απόηχος της κινεζικής Μητριαρχίας. Στην Ελλάδα, έχομε ομοίως την «κατασκευαστική» παρέμβαση θήλεος – αλλα, πρώτον, πρόκειται περι θεάς, της Παρθένου Αθηνάς, η οποία όμως, με το σκεπάρνι στο χέρι παρεμβαίνει σε ανθρώπινο τεχνούργημα (όχι θεϊκό): Πρόκειται για το πλοίο της «Αργώς», στο οποίο η Αθηνά ενσωματώνει ως τρόπιδα το φοβερό δοκάρι που έκοψε απ’ την Ιερά Δρύ της Δωδώνης (Απολλώνιος ο Ρόδιος, Αργοναυτικά, 526-567). Επομένως, υπογραμμίζω μόνον την κοινή στους δυό λαούς εκτίμηση στη μηχανοτεχνική (engineering) ευφυΐαν των γυναικών.
Άν ληφθεί υπόψιν οτι οι μυθικοί αυτοί ηγεμόνες νοούνται πρίν απ’ την 3η χιλιετία π.χ.χ.[5], έχουμε εδώ εναν ιδιότυπο σινικό συγκερασμό θεού/ανθρώπου. Μια άλλη σχετική ομοιότητα με την Ελληνική Μυθολογία θα έπρεπε να σημειωθεί εδώ: «Κατόπιν […ο Ηρακλής] με τα χέρια-του στηρίζει τον Ουρανό […] και με την αντρίκεια δύναμή-του υποστηρίζει στον αέρα τις έναστρες κατοικίες των θεών» (Ευριπίδης «Ηρακλής»). Εδώ ναί∙ έχομε μια αμεσότερη ομοιότητα με την σινική μυθολογία. Απο φιλοσοφική άποψη, αυτή η περιστασιακή ανάγκη των θεών να στηρίζονται απ’ τους θνητούς είναι πολύ ενδιαφέρουσα, καί στην Σινική καί στην Ελληνική Μυθολογία, για τα στάδια απ’ τα οποία περνάει η ‘κατασκευή’ του θεού καθ’ ομοίωσιν του ανθρώπου.
Κατα τα άλλα, οι ως άνω δύο Κινέζοι Ηγεμόνες διαθέτουν και ορισμένα χαρακτηριστικά που συναντώνται και στην Ελληνική Μυθολογία, όπως λ.χ. το γεγονός οτι είναι Σύζυγοι-Αδέρφια, όπως η Ρέα κι ο Κρόνος, η Ήρα κι ο Ζεύς, η Δήμητρα και ο Ζεύς. (Αλλα τούτο το φαινόμενο είναι και διεθνικότερο).
Ο τρίτος Ηγεμών ειναι ο Shen Nong (ο Πνευματικός Αγρότης), ο οποίος ανακάλυψε την γεωργική καλλιέργεια και την κτηνοτροφία. Ιδού πώς ο κινεζικός Λαός διατήρησε μές στις χιλιετίες μια ξεκάθαρη ανάμνηση μιας ανθρωπολογικής Επανάστασης. Βεβαίως, καί η Ελληνική Μυθολογία σημειώνει την μεγάλη αυτή στροφή χάρις στη διδασκαλία της γεωργίας απ’ την θεά Δήμητρα (έστω και μέσω του Τριπτολέμου) – αλλα, γι’ άλλη μιά φορά, η σινική μυθολογία πραγματώνει την ίδια στροφή μέσω ενος Ανθρώπου/ Ηγεμόνος, κι όχι μέσω μιας θεότητας (είναι και πάλι η τόσο έγκαιρη εκκοσμίκευση της θρησκείας των Κινέζων). Σ’ αμφότερες πάντως τις περιπτώσεις, έχομε να κάνομε με την διακοπή της νομαδικής/ συλλεκτικής ζωής, έχομε εγκατάσταση / συγκέντρωση πληθυσμών – άρα έχομε έναρξη του Πολιτισμού. Η σινική Μυθολογία, απο ’δώ και πέρα, θα είναι συνεπής προς την μεγάλη αυτή Αλλαγή, και θα καλύψει πειστικότατα τις γνωστές απ’ την Ανθρωπολογία επόμενες φάσεις εξελίξεως με τους μύθους των Πέντε Αυτοκρατόρων.
- Οι Σινικοί Μύθοι των Πέντε Αυτοκρατόρων
Όπως ήταν εύλογο, η συγκέντρωση σε πολυάνθρωπες εγκαταστάσεις (πολύ ευρύτερες μιας καλά πειθαρχημένης φατρίας), θα είχε συνέπειες πρωτόγνωρων ανταγωνισμών. Πετυχημένες πλουσιότερες Κοινότητες θα γίνονταν στόχος επιθέσεων απο λιγότερο πετυχημένες Κοινότητες, είτε απο πολεμοχαρείς Ομάδες που θα είχαν ακόμα μείνει στο νομαδικό-τους στάδιο. Και πράγματι, κατα την εποχή του πρώτου (Κίτρινου) Αυτοκράτορα Huang Di, η Χώρα τρομοκρατήθηκε απο βαρβαρικές ορδές. Οπότε ο Αυτοκράτορας εκείνος εθέσπισε για πρώτη φορά Στρατό και Δικαστήρια[6] για να προστατεύσει τον Λαό – κι έτσι συστήθηκε και το σινικόν Έθνος. Και δέν είναι σύμπτωση οτι τότε εφευρέθηκε και η αρχέγονη κινεζική γραφή (ουσιώδες συστατικό εθνικότητας άλλωστε). Στην Ελληνική Μυθολογία, το δώρον της γραφής αποδίδεται σε ποικίλες πηγές, περιλαμβανομένου και του Προμηθέως (κατα τον Αισχύλο) και των Μουσών (ιδίως σχετικά με την γραφή των φωνηέντων).
Ο επόμενος μυθικός Αυτοκράτορας Yao (2357-2256 π.χ.χ.) θα ανακαλύψει και θα διδάξει στους ανθρώπους την Αστρονομία και τις πρακτικές γεωργικές εφαρμογές της. Δέν θα ερμηνεύσομε αυτήν την εξέλιξη ως «επιστημονική»[7] τάχα˙ αρκεί η τεχνική-της σκοπιμότητα, η οποία άλλωστε εντάσσεται αρμονικώς στην ανάπτυξη της Τεχνολογίας που θ’ ακολουθήσει (κάτι που σε λίγο θα μας παραπέμψει και στον ελληνικό Προμηθεϊκό Μύθο).
Πράγματι, ο νέος στη σειρά Αυτοκράτορας, ο Shun (2255-2206 π.χ.χ.), ενας απλός αγρότης πάλι, είναι ενα υπόδειγμα οικογενειακής αφοσίωσης και υπομονής στους κατατρεγμούς. Είναι αξιοσημείωτη και πάλιν η προαγωγή ενος «κατατρεγμένου αγρότη» σε Αυτοκράτορα. Ο Shun θα θεσπίσει τα μεγάλης κλίμακας Εγγειοβελτιωτικά Έργα (αρδευτικά και αντιπλημμυρικά) που προσέδωσαν στην Κίνα την επωνυμία τού «Υδραυλικού Πολιτισμού»[8]. Εδώ είναι νομίζω προφανής και μια ομοιότητα με την εμβληματική ανάπτυξη Εγγειοβελτιωτικών έργων στον Μυκηναϊκό Πολιτισμό, όπως η εκτροπή του ποταμού Τίρυνθος και η γιγαντιαία αποξήρανση της Κωπαΐδας κατα τον 14ο προχριστιανικό αιώνα, κ.λπ. Καί στην Κίνα καί στη μυκηναϊκή Ελλάδα, η έκταση, το κόστος κι η μακροπρόθεσμη εκμετάλλευση αυτών των έργων προϋπέθεταν βέβαια μια ισχυρή κεντρική βασιλική εξουσία.
Σημειωτέον οτι ο πρωθυπουργός του Shun και επόμενος Αυτοκράτορας Yu (2205-2198 π.χ.χ.) θα είναι ο μέγας συντηρητής όλων των αντιπλημμυρικών έργων της Χώρας. Και επειδή ο Yu θα είναι και ο πρώτος ιδρυτής κληρονομικής δυναστείας, είναι σημαντικό να παρατηρήσομε οτι αυτός ο γεννήτωρ βασιλέων ήταν Μηχανικός – κι όχι Πολέμαρχος. Ξαναβρίσκομε δηλαδή εδώ την κλίση του σινικού λαού προς την Παραγωγή μάλλον, παρά πρός τις Καταστροφές∙ πολύ σημαντικό. Θα τον διαδεχθεί ο γυιός-του ο Xia, Πέμπτος Αυτοκράτορας αυτής της μυθικής περιόδου.
Με μια μικρή παύση στο σημείο αυτό, μπορούμε ευχερέστατα να συμπεράνομε ότι σ’ όλη σχεδόν τη διάρκεια των Τριών Ηγεμόνων και των Πέντε Αυτοκρατόρων (μεγαλύτερη απο μία χιλιετία), το κύριο χαρακτηριστικό των δράσεων έχει τεχνολογικόν χαρακτήρα.
Μέσα όμως στους τέσσερις αιώνες αυτής της τελευταίας δυναστείας, θα σημειωθεί και μια βαθμιαία παρακμή[9], μέχρι τον άθλιο Τύραννο Jie. Παρακμή συνοδευόμενη απο κατάπτωση του Λαού (ή το αντίστροφο, θα λέγαμε στη Δύση). Εκεί λοιπόν παρεμβαίνει «ο Ουρανός, καθοδηγεί τον Tang να διορθώσει τα σφάλματα και να προστατέψει τους απογόνους του»[10]. Ιδού η θεία παρέμβαση για τη σωτηρία των ανθρώπων απ’ την αντιπαλότητα που φέρνει οπισθοδρόμηση – όπως άλλωστε ήταν κι η παρέμβαση του Διός στον πρωταγορικό Προμηθεϊκό Μύθο, όταν πρόσφερε στους ανθρώπους την διορθωτική «Αιδώ και Δίκην»∙ θα τα θυμίσομε σε λίγο.
Έτσι, μετά την ουράνια παρέμβαση, ήρθε στην Κίνα η νέα δυναστεία του Shang (1751-1112 π.χ.χ.)[11], πλησίστια μέσα στην ιστορική περίοδο. Είναι όμως πολύ σημαντικό να παρατηρήσομε οτι καί αυτή η δυναστεία θα διαφθαρεί βαθμηδόν, μέχρι την εποχή του Τυράννου Zhóu, κατα την οποία (με σινική νομοτέλεια) καί ο Λαός θα βρεθεί αντιστοίχως σε δεινή κατάσταση. Για νά ’ρθει και πάλι ενας σωτήρας τού Λαού ο Zhöu να αναλάβει νέαν εντολή του Ουρανού και να φέρει τη Χώρα σε τάξη, «δείχνοντας την Αρετή-του και κάνοντας προσεκτική χρήση των ποινών»[12], όπως γράφουν τα παμπάλαια κινεζικά κείμενα. Ιδού λοιπόν γι’ άλλη μιά φορά, η θεία παρέμβαση προσφοράς «της Αιδούς και της Δίκης», όπως θα λέγαμε στον ελληνικό Προμηθεϊκό Μύθο[13] για την ανόρθωση της Ανθρωπότητας…
Εξ άλλου, καί η σαφέστατη εισαγωγή της Τεχνολογίας στον όλο σινικό πολιτισμό (απ’ τα μέσα σχεδόν της 3ης προ-χριστιανικής χιλιετίας μέχρι τις αρχές της 2ης χιλιετίας), παραπέμπει νομίζομε (καί αυτό) στον Προμηθεϊκό Μύθο, ιδίως με την μορφή με την οποία παρουσιάζεται στον πλατωνικό Πρωταγόρα. Φτάνει να θυμούμαστε οτι στην Κίνα δέν είναι η θεότητα που δωρίζει στην ανθρωπότητα την Τεχνολογία αλλα, απ’ την εποχή της Nu-Wa, ο μόνιμος Συνεργός του Ουρανού: ο Μονάρχης.
Μ’ αυτήν λοιπόν τη διπλή παρέμβαση του θείου, αφενός για την ευμάρεια των Ανθρώπων (μέσω της προσφοράς της Τεχνολογίας), και αφετέρου για τη σωτηρία-τους απ’ την Αντιπαλότητά τους (μέσω της προσφοράς τού Ήθους), θα υπενθυμίσω τώρα διαγωνίως την παραλληλία του Προμηθεϊκού Μύθου:
- Οι άνθρωποι είναι γυμνοί και απροστάτευτοι˙ κινδυνεύουν,
- Η θεότητα παρεμβαίνει και τους δωρίζει την Τεχνογνωσία και την Ενέργεια (το Πύρ) – αναγνώριση σφάλματος της Δημιουργίας,
- Έτσι οι άνθρωποι ευημερούν και χτίζουν Πόλεις (– Πολιτισμός),
- Όμως, αρχίζουν να αλληλοφθείρονται και να ξαναδιασκορπίζονται,
- Ο Ζεύς τότε προσωπικώς παρεμβαίνει ξανά και δωρίζει στην Ανθρωπότητα την αίσθηση της Ευθύνης και της Δικαιοσύνης – αναγνώριση δεύτερου σφάλματος της Δημιουργίας…
Η ανθρωπολογική παραλληλία ειναι μάλλον σαφής σ’ αμφότερες τις Μυθολογίες: Καί η Τεχνολογία καί το Ήθος προσφέρονται απ’ τη θεότητα για να σωθεί η Ανθρωπότητα. Και ακριβώς επειδή αυτά τα δύο φαινόμενα (η Τεχνολογία και η Ηθοπολιτική ωρίμανση) είναι θεμελιώδεις κατακτήσεις της Εξέλιξης σ’ ολόκληρον τον Πλανήτη, οι δυό Μυθολογίες είναι κατανοητώς αυτοφυείς και ανεξάρτητες.
Ωστόσο, κάθε Λαός στολίζει τους παράλληλους Μύθους-του με τα ιδιότυπα χαρακτηριστικά του – κι άς μνημονεύσομε ένα μόνον απ’ αυτά, ανα περίπτωση:
- Οι Κινέζοι δέν έχουν ανάγκη απ’ τον θεό για ν’ αναπτύξουν την Τεχνολογία τους: Την πρωτοβουλία την παίρνουν οι Μονάρχες (υιοί του Ουρανού) – Μηχανικοί.
- Οι Έλληνες, ρέποντας περισσότερο προς τη δημοκρατική διακυβέρνηση, θα βάλουν τον Δία να διατάξει τον Ερμή να μοιράσει την Ηθοπολιτική συναίσθηση «επι πάντας», διοτι αλλιώτικα (λέει) δέν γίνεται Πόλις… (Πρωταγ. 322d).
- Το Δόγμα της Μεσότητας (Chung-Yung)
Αλλ’ άς κλείσομε αυτήν την πρόχειρη περι ελληνοσινικής παραλληλίας αναφορά, με μιαν επίσκεψη σ’ εναν φιλοσοφικότερον λόγο, όπου οι κοινές ερμηνείες δέν θα είναι «ανθρωπολογικές», αλλα οντολογικές.
Θα εστιάσομε κυρίως στο «Δόγμα της Μεσότητας», ενα συμπίλημα γραμμένο αρχικώς στους τελευταίους αιώνες της προχριστιανικής χρονολογίας, το οποίο θεωρείται συνήθως οτι ανήκει στην Κομφουκιανή βιβλιογραφία, παρά το γεγονός οτι είναι μεταφυσικότερο απ’ τη «Μεγάλη Μάθηση» (ενα κανονικότερο κομφουκιανό κείμενο)[14].
Αναγνωρίζεται οτι η δυτική απόδοση «μεσότητα» (ή «μέσον» ή «μέσος όρος») πάσχει˙ αλλα και ο κινεζικός όρος “chung yung” είναι πολύσημος:
Chung = κεντρικότητα (μέσον, ισορροπία, ενσυνειδησία)
Yung = το αρμονικόν, παγκόσμιον (το κοινόν).
Χάρις στο “Chung Yung”, επιτυγχάνεται «αρμονία στην ανθρωπική φύση – [στην οποία συνιστά] το υπόστρωμα του ηθικού μας Είναι», λέει ευστόχως ο σύγχρονος Κινέζος λόγιος Dr. Wing-Tsit Chan[15]. Το οτι προσθέτει πως «το Chung Yung επικρατεί σ’ όλο το σύμπαν», το αφήνω προς το παρόν ασχολίαστο – πολύ δε περισσότερο που, αμέσως μετά, επισημαίνει οτι πάντως «η πρακτική-του πλευρά δέν ξεχάσθηκε ποτέ».
Θέλω να ’πώ οτι το κυρίως κείμενο του «Δόγματος της Μεσότητας» περιλαμβάνει μιαν ευρύτατη σειρά απο σημασίες και εφαρμογές του δόγματος. Εδώ εμείς θα επιλέξομε μόνον εκείνες που θα μπορούσαν ενδεχομένως να παραπέμψουν στην Αριστοτελική Μεσότητα:
α) §1: «Προτού να διεγερθούν τα συναισθήματα […], ονομάζεται ισορροπία (chung). Όταν διεγείρονται, έκαστον όμως στον πρέποντα βαθμό[16], ονομάζεται αρμονία».
β) Ερμηνευτικό σχόλιο του Chu Hsi: «Ο μελετητής να απομακρύνει τις εγωιστικές-του επιθυμίες που διεγείρονται απο εξωτερικό δέλεαρ, και να συνειδητοποιήσει πλήρως την εν εαυτώ φυσική καλωσύνη».
γ) §6: «Μήν εκδικείσαι παράλογες συμπεριφορές – αυτή είναι η δύναμη των ανθρώπων του Νότου».
δ) §13: «Ευσυνειδησία και φιλαλληλία δέν είναι μακράν του Δρόμου. Ό σύ μισείς, ετέρω μή ποιήσεις», [επι λέξει – αλλ’ εις σινικόν ιδίωμα].
ε) §27: «Ο Σπουδαίος[17] […] επιζητεί το Υψηλότερον και Λαμπρότερον, κι ακολουθεί τον Δρόμο της ‘Μεσότητας’».
στ) Δανείζομαι εδώ (κατ’ εξαίρεσιν) και μια συνέχεια της πιοπάνω παραγράφου «δ», συνέχεια που έδωσε αργότερα ο Μό-Τσέ (§41-42): «Ο Σπουδαίος θεωρεί τον φίλο-του σάν τον ίδιο του τον εαυτό». (Καταλαβαίνετε βέβαια την φιλο-αριστοτελική μου σκοπιμότητα…)
Θέτω τώρα στην κρίση-σας την άποψη οτι ευλόγως πάει ο νούς-μας στον Αριστοτέλη, κατ’ αντιστοιχίαν προς τα πιοπάνω χωρία. Πράγματι:
α) Για την Αρμονία των συναισθημάτων: «Της μέν υπερβολής και της ελλείψεως φθειρούσης, της δέ μεσότητος σωζούσης» [Ηθ. Νικ. 1106b, 11-12]. «Το γάρ μέσον κριτικόν» [π. Ψυχής, 424a, 5]. «Εν τε ταις πράξεσι διατηρούντες το πρέπον εκάστω (πάθει)» [Ηθ. Νικ., 1178a, 14].
β) Για την εν εαυτώ φυσική καλωσύνη: «Μή έχομεν εις άλλας αρχάς αναγαγείν παρα τας εν ημίν» [Ηθ. Νικ. 1113b, 18].
γ) Μήν εκδικείσαι: «Δικαιοσύνη […] όλη αρετή εστίν», [1130a, 8].
δ) Φιλαλληλία: «Γίνεται μεν γάρ τω μέν φίλω χρήματα, […], το δε μείζον αγαθόν εαυτώ απονέμει», [1169a, 30]. «Άριστος ούχ’ ο προς (ε)αυτόν την αρετήν, αλλα προς έτερον», [1130a, 7]. «Άμφω μεν φαύλα καί το αδικείσθαι καί το αδικείν ˙ αλλ’ όμως χείρον το αδικείν!», [1138a, 30-32].
ε) Για την ζήτηση του Υψηλοτέρου και το Λαμπροτέρου τα οποία εμφανώς παραπέμπουν σε ενα γενναίο βέλτιστον – κι όχι σ’ εναν μέσον όρο: «Κατα δε το άριστον και το εύ, [η αρετή εστίν] ακρότης» [1107a, 7] – σημειωτέον δε οτι στα αρχαία Ελληνικά, «ακρότης» σημαίνει «κορυφή».
στ) Τέλος, για το μοτσεϊκόν «ο φίλος, ίδιος ο εαυτός μου», ο Αριστοτέλης είπε: «Τον δε φίλον έτερον αυτόν όντα», [1169b, 7] – επι λέξει ταυτότης απόψεως δηλαδή.
Έχομε λοιπόν νομίζω άλλην μιά ελληνοσινική παραλληλία –τουλάχιστον για ορισμένες «επίγειες» ηθολογικές πλευρές τού “Chung-Yung”– παρά την ευρύτερη σημασία του. Κι όσο για τις περι «μέσου όρου» (τάχα) ερμηνείες της αριστοτελικής βιβλιογραφίας, άς θυμίσομε μόνον τον ριζικά διαφορετικόν αριστοτελικό ορισμό της επιζητούμενης πολυδιάστατης βελτιστοποίησης για την κατόρθωση του Αγαθού:
«Μέσον εστί
το ότε δεί
και εφ’ οίς,
και προς ούς,
και ού ένεκα,
και ως δεί». [Ηθ. Νικ., 1106b, 22-23].
Όλα παντελώς άσχετα με τον δήθεν μονοδιάστατον μέσον όρο της χρηστομάθειας…
*Ευχαριστίες οφείλονται στον Παναγιώτη Ιωαννίδη για τη βιβλιογραφική άρδευση που μου πρόσφερε, και στο Ίδρυμα Λασκαρίδη όπου έγινε η πρώτη παρουσίαση αυτού του αντικειμένου (2015). Το κείμενο ακολουθεί το τονικό σύστημα του συγγραφέα του.
Βιβλιογραφικές Παραπομπές
1. Βελισσαρόπουλος Δ., Ιστορία της Κινεζικής Φιλοσοφίας, τομ. Ι, ΙΙ, Δωδώνη, Αθήνα, 1981.
2. Fung Yu-Lan, A short history of Chinese Philosophy, The Free Press, N.Y., 1948.
3. Gardner D.K., Confucianism, Oxford U.P., 2014
4. Granet M., La pensée chinoise, 1934 [Η κινεζική σκέψη, Γνώση, Αθήνα, 1992].
5. Van Norden B.W., Introduction to Classical Chinese philosophy, Hackett, Indianapolis, 2011.
6. Wing-Tsit Chan, Chinese Philosophy. A source book, Princeton U.P., 1969.
7. Χαλικιάς Σ., Η Μεγάλη Μάθηση, Το Μέσον ως Οικεία Αρμονία, Ίνδικτος, Αθήνα, 2010.
[1] Πολύ αργότερα (2ος αι. π.Χ.), ο Tung Chang-Shu θα αναγάγει αυτήν τη «συνεργασία» σε θρησκευτικό δόγμα (Τριάδα «Ουρανός / Γή / Άνθρωπος»).
[2] Βελισσαρόπουλος, Ι. 85.
[3] Granet, 361.
[4] Van Norden, 2. Granet, 363-364.
[5] Προ-χριστιανική-χρονολογία
[6] Van Norden, 3.
[7] Παρα ταύτα, αυτή η εναρκτική θέση της Αστρονομίας υποδηλώνει ήδη την μακραίωνη κινεζική παράδοση στον επιστημονικό αυτόν τομέα.
[8] Van Norden, 4. Βελισσαρόπουλος, Ι.97.
[9] Van Norden, 5.
[10] Van Norden, 7: “History”, Shao Gao.
[11] Wing-Tsit Chan, (XV).
[12] Van Norden, 7: “History”, Kang Gao.
[13] Πλάτων, Πρωταγόρας, 322c.
[14] Αμφότερα, ως γνωστόν, κεφάλαια του «Βιβλίου της Εθιμοτυπίας».
[15] WTC, 96.
[16] «όλα-τους όμως εξισορροπούν στο μέσον», μεταφράζει ο Χαλικιάς, 107.
[17] Εδώ χρησιμοποιώ τον ισοδύναμο αριστοτελικό όρο για ν’ αποδώσω τον κομφουκικό όρο «junzi» – του ηθικώς Ανώτερου ανθρώπου (πρβλ. Gardner, 18).
