Όρεξη για αιωνιότητα

Η Πολωνή νομπελίστρια Βισουάβα Σιμπόρσκα (1923-2012) δημοσίευσε το πρώτο της ποίημα το 1945. Όπως φανερώνει ο τίτλος «Αναζητώ τη λέξη», είχε μόλις αρχίσει να αναζητεί δικούς της τρόπους ποιητικής έκφρασης, καθώς και τις λέξεις εκείνες που θα μπορούσαν να περιγράψουν ό,τι είχαν βιώσει οι άνθρωποι την περίοδο του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και της κατοχής.

Ακολούθησαν οι συλλογές Γι’ αυτό ζούμε το 1952 και Ερωτήσεις που θέτεις στον εαυτό σου το 1954. Όμως η ποίησή της προσέλαβε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της από το Κάλεσμα στον Γέτι το 1957 και εξής. Πλέον δεν θα γράφει τόσο για την ανθρωπότητα γενικά, αλλά θα στρέψει το ενδιαφέρον της κυρίως στο μεμονωμένο άτομο καθώς και στη σχέση του με τον κόσμο – όπως διαβάζουμε στο ποίημα «Μεγάλος αριθμός», από την ομώνυμη συλλογή του 1976: τη συγκινεί καθετί το μοναδικό. Διαβάζοντας την ποίησή της διαπιστώνουμε ότι διερευνά την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης πραγματικότητας μέσα από το πρίσμα του ατόμου. Ωστόσο, εστιάζει όχι μόνο στον άνθρωπο, αλλά και σε αντικείμενα (όπως στα ποιήματα «Μουσείο», «Συνομιλία με την πέτρα»), στην πανίδα («Γάτα σε άδειο διαμέρισμα», «Δυο μαϊμούδες του Μπρίγκελ», «Τα ζώα του τσίρκου»), τη χλωρίδα («Η σιωπή των φυτών»), τη φύση («Τοπίο», «Στιγμή») και την τέχνη («Βερμέερ», «Εντυπώσεις από το θέατρο»). Την απασχολεί, επίσης, ο ρόλος του τυχαίου και του πιθανού στη ζωή μας («Τίποτα δυο φορές», «Έρωτας με την πρώτη ματιά», «Απρόσμενη συνάντηση») καθώς και η οικεία καθημερινότητά μας («Πανηγύρι θαυμάτων»).

Η λεπτή ειρωνεία

Σημαντικό γνώρισμα της ποίησής της –όπως επισημάνθηκε και από την επιτροπή απονομής Νόμπελ το 1996– είναι η λεπτή ειρωνεία που προσδίδει στην ποίησή της διαφορετική οπτική, όχι μόνο στον κόσμο αλλά και στη γλώσσα με την οποία τον περιγράφει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ποίημα «Χίλιες δυο χαρές» –που περιλαμβάνεται στην ομώνυμη συλλογή η οποία κυκλοφόρησε το 1967–, με το οποίο περιγελά την αιωνιότητα (του ήρθε η όρεξη για αιωνιότητα) και σαρκάζει τον άνθρωπο που αναζητεί την ευτυχία (του ήρθε η όρεξη για ευτυχία), αλλά και τα ποιήματα όπου αντικείμενο αναφοράς της ειρωνείας είναι η ίδια, όπως το «Σε μερικούς αρέσει η ποίηση» και το «Επιτύμβιο». Παράλληλα, η αίσθηση του χιούμορ που διατρέχει πολλά ποιήματά της είναι κάτι που αποτύπωσε η ίδια η Σιμπόρσκα στο ποίημα «Κάτω από ένα μικρό άστρο» (δανείζομαι βαρυσήμαντες λέξεις κι έπειτα προσπαθώ σκληρά για να φαίνονται ανάλαφρες).

Αν και τα ποιήματα της Βισουάβα Σιμπόρσκα συνολικά είναι μόνο γύρω στα τριακόσια πενήντα, καθένα απ’ αυτά αποτελεί ένα μικρό αριστοτέχνημα κι έτσι το έργο της της έδωσε τη δυνατότητα της διαιώνισης, όπως χαρακτηρίζει τη χαρά της γραφής στο ομώνυμο ποίημα. Αυτό που καθιστά την ποίησή της τόσο ξεχωριστή και αγαπητή είναι πως κατόρθωσε να γράψει για τα σημαντικότερα πράγματα διατηρώντας μια απόσταση απ’ αυτά. Έτσι βλέπουμε πως η γραφή της αφορά τα ουσιώδη ζητήματα που απασχολούν κάθε άνθρωπο, όπως η αγάπη («Ερωτευμένοι», «Η πρώτη αγάπη»), ο θάνατος (τον οποίο προσεγγίζει ενίοτε με τρόπο απροσδόκητο όπως στο ποίημα «Γάτα σε άδειο διαμέρισμα»), ο πόνος («Βασανιστήρια») και η αναζήτηση της ευτυχίας («Χίλιες δυο χαρές»). Πρόκειται για θέματα που είχε το χάρισμα να τα θίξει, να αναρωτηθεί γύρω απ’ αυτά, χωρίς όμως να δώσει έτοιμες απαντήσεις. Και αυτό ασφαλώς είναι κάτι που, ως αναγνώστες, μας εντυπωσιάζει: το να συναντάμε στα ποιήματά της περίσκεψη αναφορικά με ερωτήματα πανανθρώπινα· εκείνα που μας απασχολούν όλους.

Κάτι ακόμα που καθιστά σπουδαία την ποίηση της Σιμπόρσκα είναι η γλώσσα που χρησιμοποιεί: δεν είναι διόλου εξεζητημένη, αλλά λιτή, ακριβής και άμεση – πράγμα που ταυτοχρόνως διευκολύνει και δυσχεραίνει τη μετάφρασή της. Παρ’ όλα αυτά, τα ποιήματά της έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες ταξιδεύοντας έτσι σχεδόν σε ολόκληρο τον κόσμο.

Όσα προαναφέραμε είναι κάποιοι από τους λόγους που η Σιμπόρσκα έχει διαβαστεί και αγαπηθεί από ένα ευρύ φάσμα αναγνωστών και όχι μόνο από διανοούμενους ή πανεπιστημιακούς· προπάντων γιατί είχε το μοναδικό χάρισμα να συνθέτει το πολύπλοκο με το κατανοητό κι έτσι να καθιστά το δύσκολο εύληπτο.

Η ποίηση της Βισουάβα Σιμπόρσκα κυκλοφόρησε στα ελληνικά για πρώτη φορά την επομένη της χρονιάς που έλαβε το Νόμπελ, δηλαδή το 1997, από την Κούριερ Εκδοτική (μτφρ: Ν. Χατζηνικολάου). Πρόκειται για είκοσι εφτά ποιήματα που προέρχονται από δύο συλλογές της (Τέλος και αρχή και Παν ενδεχόμενο) και ήταν μετάφραση της Σιμπόρσκα που έγινε από το πρωτότυπο. Πέντε ποιήματά της μετέφρασε ο Δημήτρης Χουλιαράκης για το Books’ Journal (τχ, 17, Μάρτιος 2012).  Και ακολούθησε η ανθολογία Η ζωή εδώ και τώρα, που κυκλοφόρησε σε μετάφραση της Μπεάτα Ζουλκιέβιτς (εκδ. Καστανιώτη, 2021). Στις υπόλοιπες εκδόσεις του έργου της στα ελληνικά (Επιλεγμένα ποιήματα, εκδ. Δωδώνη σε μετάφραση Αλ. Τσελέντη, Μια ποιητική διαδρομή και Εδώ, εκδ. Σοκόλη σε μετάφραση Β. Καραβίτη) οι μεταφράσεις έχουν γίνει μέσω άλλων γλωσσών.

Η ανθολογία Η ζωή εδώ και τώρα που κυκλοφόρησε πέρυσι περιλαμβάνει έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό ποιημάτων, περισσότερα από εκατό, και συνοδεύεται από μια διαφωτιστική και εκτενή εισαγωγή της μεταφράστριας. Η μετάφραση, αυτή η τόσο επίπονη εργασία –πόσο μάλλον στην περίπτωση της ποίησης– έχει γίνει απευθείας από το πρωτότυπο με τρόπο υποδειγματικό, σε εξαιρετικά ελληνικά, διασώζοντας τις σκέψεις και τα συναισθήματα που ήθελε να εκφράσει η ποιήτρια. Είναι, επίσης, αξιοθαύμαστο το επίτευγμα της Μπεάτα Ζουλκιέβιτς να διατηρήσει την ομοιοκαταληξία στα ποιήματα «Σε κοινότοπες ομοιοκαταληξίες», «Τα ζώα του τσίρκου», «Τίποτα δυο φορές», «Ακόμα» και «Επιτύμβιο», υπηρετώντας ταυτοχρόνως πιστά τα νοήματα της πρωτότυπης γλώσσας.

Τα ποιήματα που ανθολόγησε και μετέφρασε η Μπεάτα Ζουλκιέβιτς καλύπτουν μισό αιώνα ποιητικής παραγωγής της Σιμπόρσκα (1952-2012) και αντλούνται από το σύνολο των συλλογών της. Ένα από τα κριτήρια της επιλογής των ποιημάτων ήταν η αναφορά τους στην Ελλάδα. Έτσι, στην παρούσα έκδοση απαντώνται σχεδόν όλα τα ποιήματα της Σιμπόρσκα που κάνουν μνεία στον τόπο μας, στην ελληνική φιλοσοφία και τη μυθολογία. Κατά συνέπεια, η συλλογή περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα ποιήματα: «Στιγμή στην Τροία», «Πάνω στο κρασί», «Στο ποτάμι του Ηράκλειτου», «Απογραφή», «Μονόλογος για την Κασσάνδρα», «Πλάτων, δηλαδή γιατί», «Αποσκευές επιστροφής», «Μια συνέντευξη με την Άτροπο», «Ελληνικό άγαλμα», «Σκέψεις που με ζώνουν σε πολυσύχναστους δρόμους».

Η Μπέατα Ζουλκιέβιτς έχει κατορθώσει να διατηρήσει την ισορροπία ανάμεσα στο ποιητικό και το πεζό, κάτι που είναι ιδιάζον χαρακτηριστικό της ποίησης της Βισουάβα Σιμπόρσκα. Προσέγγισε την ποίησή της με αγάπη και προσήλωση με αποτέλεσμα να μάς παραδώσει ένα σπουδαίο έργο – ευτύχημα για όσους αγαπούν την ποίηση.